تخريب كمتر براي نسل بعدتر
مونا کربلاییامینی*
هر روز كه ميگذرد، نبود صلح در عرصهها و ابعاد مختلف، در اشکال گوناگونی نمایان میشود. جنگ و درگیری نهتنها موجب تهدید سلامت جسم و روان انسانها، تخریب آثار تاریخی و وضعیت فرهنگی و اقتصادی طرفین درگیر در نزاع میشود، بلکه خسارات جبرانناپذیری نیز بر پیکره محیط زیست وارد میکند. در دهههای اخیر به محیط زیست و نقش آن توجه بیشتری شده است، زیرا میتواند زمینه را برای «منازعه» یا «صلح» ایجاد کند. پیوند گسترده و اجتنابناپذیر محیط زیست با زندگی انسانها و تأثیر آن بر شکلگیری یا تهدید صلح و اهمیت محافظت از محیط زیست در زمان وقوع درگیریهای مسلحانه، بهحدی بوده است که مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 2001 روز ششم نوامبر را به عنوان «روز جهانی مقابله با آثار منفی جنگ و درگیریهای مسلحانه بر محیط زیست» تعیین و نامگذاری کرده است. در درگیریهای مسلحانه، محیط زیست در دو حالت میتواند نقش ایفا کند. در حالت اول ممکن است جنگ برای دستیابی به منابع طبیعی آغاز شود و دولتها یا گروههای داخلی بهمنظور تصاحب منابعی نظیر نفت، طلا یا منابع حیاتی و کمیابی مانند آب و خاک حاصلخیز با یکدیگر درگیر شوند و براثر این درگیریها و رقابتها آسیبهای جبرانناپذیری بر محیط زیست وارد شود، مانند جنگهای داخلی لیبریا یا کنگو. در حالت دیگر ممکن است منشأ وقوع درگیری هر امری بهجز محیط زیست باشد، اما در خلال درگیری و با استفاده از سلاحهای جنگی منابع طبیعی و محیط زیست تخریب و مسموم شود و حتی ممکن است طرفهای درگیر در منازعه، از منابع طبیعی بهعنوان وسیلهای برای تهدید یا ابزاری برای دفاع استفاده کنند. نمونه عینی اثرات مخرب جنگ بر محیط زیست را حتی بعد از گذشت سالها از پایان جنگ ایران و عراق میتوانیم در محیط زیست کشورمان و خشکشدن هورالعظیم مشاهده کنیم که حتی با گذشت چند دهه از اتمام جنگ کماکان زندگی انسانها تحت تأثیر آثار مخرب این جنگ قرار دارد. در ژوئن 1992، کنفرانس سازمان ملل درباره محیط زیست و توسعه برگزار و بیانیه ریو منتشر شد و طبق اصول آن به بحث اهمیت محیط زیست و نقش ویرانگر جنگ بر آن و نقش صلح در ایجاد توسعه پایدار پرداخته شد. این بیانیه در اصل بیستوپنجم خود بهصراحت اعلام ميكند: «صلح، توسعه و حفاظت از محیط زیست وابسته به یکدیگر و غیر قابل تفکیک هستند» و در اصل بیستوچهارم خود به بیان این موضوع میپردازد که «...دولتها باید در زمان درگیریهای مسلحانه به مقررات بینالمللی مربوط به حفاظت از محیط زیست احترام گذاشته و پس از خاتمه جنگ در صورت لزوم برای توسعه بیشتر مشارکت کنند». از دیگر سو در اسلام هم قواعد و اصول عام و هم قواعد و اصول خاص ناظر بر شرایط جنگ وجود دارد که نشان میدهد از قرنها قبل اهمیت و جایگاه محیط زیست در اسلام مورد توجه قرار گرفته و بر حفاظت از آن در دوران جنگ تأکید شده و مورد حمایت قرار گرفته است. حفاظت از محیط زیست نهتنها از حیث حفاظت از منابع طبیعی و ثروتهای خدادادی اهمیت دارد، بلکه مراقبتنکردن از آن در مخاصمات، میتواند بر سلامت جسم و روان انسانها تأثیر مستقیم گذارد؛ برای مثال با استفاده از سلاحهای شیمیایی و اتمی و نفوذ آن به آب و خاک، مواد غذایی مسموم وارد چرخه خوراکی انسانها و حیوانات میشود و بهتبع آن با مصرف غذای آلوده و استنشاق هوای ناسالم سلامت افراد تهدید میشود و بسته بهشدت آسیب وارده، در گذر زمان میتواند منجر به هلاک انسانها شود. از بُعد دیگر، وجود چنین آلودگیهایی در محیط زیست منجر به تولد نوزادهایی با انواع معلولیت میشود که این موضوع نهتنها باعث ورود آسیب روانی به والدین شده، بلکه انواع هزینههایی را نیز بر دولتها تحمیل میکند. از دیگر آسیبها مهاجرت اجباری براثر تخریب محیط زیست به دلیل جنگ مسلحانه است. این نوع از جابهجایی، چه در سطح داخلی و چه در سطح بینالمللی، نهتنها منجر به ایجاد هزینههای اقتصادی و فرهنگی گزاف برای دولتها میشود، بلکه سلامت بشر را نیز مستقیما تحت تأثیر قرار میدهد و آسیبهای وارده بر افرادی که براثر جنگ و تخریب محیط زیست مجبور به کوچ شدهاند، میتواند به اندازهای عمیق باشد که زمینهساز بروز انواع جرم و جنایت شود. بنابراین با توجه به انواع آسیبها و خساراتی که براثر تخریب محیط زیست پس جنگهای مسلحانه بر ابنای بشر و بر کره زمین وارد میشود؛ در بعد خُرد وظیفه هر انسان و در بعد کلان وظیفه دولتهاست که از ایجاد زمینه درگیری و جنگ جلوگیری کنند و از محیط زیست در راستای صلحسازی و ایجاد صلح و همکاریهای بینالمللی بهرهبرداری کنند. به این امید که از این طریق بتوان آیندهای امن و پایدار ساخت و محیط زیست را که امانتی در دست نسل حاضر است، با تخریب کمتری به نسلهای بعد تحویل داد.
*دبیر کمیته محیط زیست انجمن علمی
مطالعات صلح ایران
هر روز كه ميگذرد، نبود صلح در عرصهها و ابعاد مختلف، در اشکال گوناگونی نمایان میشود. جنگ و درگیری نهتنها موجب تهدید سلامت جسم و روان انسانها، تخریب آثار تاریخی و وضعیت فرهنگی و اقتصادی طرفین درگیر در نزاع میشود، بلکه خسارات جبرانناپذیری نیز بر پیکره محیط زیست وارد میکند. در دهههای اخیر به محیط زیست و نقش آن توجه بیشتری شده است، زیرا میتواند زمینه را برای «منازعه» یا «صلح» ایجاد کند. پیوند گسترده و اجتنابناپذیر محیط زیست با زندگی انسانها و تأثیر آن بر شکلگیری یا تهدید صلح و اهمیت محافظت از محیط زیست در زمان وقوع درگیریهای مسلحانه، بهحدی بوده است که مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 2001 روز ششم نوامبر را به عنوان «روز جهانی مقابله با آثار منفی جنگ و درگیریهای مسلحانه بر محیط زیست» تعیین و نامگذاری کرده است. در درگیریهای مسلحانه، محیط زیست در دو حالت میتواند نقش ایفا کند. در حالت اول ممکن است جنگ برای دستیابی به منابع طبیعی آغاز شود و دولتها یا گروههای داخلی بهمنظور تصاحب منابعی نظیر نفت، طلا یا منابع حیاتی و کمیابی مانند آب و خاک حاصلخیز با یکدیگر درگیر شوند و براثر این درگیریها و رقابتها آسیبهای جبرانناپذیری بر محیط زیست وارد شود، مانند جنگهای داخلی لیبریا یا کنگو. در حالت دیگر ممکن است منشأ وقوع درگیری هر امری بهجز محیط زیست باشد، اما در خلال درگیری و با استفاده از سلاحهای جنگی منابع طبیعی و محیط زیست تخریب و مسموم شود و حتی ممکن است طرفهای درگیر در منازعه، از منابع طبیعی بهعنوان وسیلهای برای تهدید یا ابزاری برای دفاع استفاده کنند. نمونه عینی اثرات مخرب جنگ بر محیط زیست را حتی بعد از گذشت سالها از پایان جنگ ایران و عراق میتوانیم در محیط زیست کشورمان و خشکشدن هورالعظیم مشاهده کنیم که حتی با گذشت چند دهه از اتمام جنگ کماکان زندگی انسانها تحت تأثیر آثار مخرب این جنگ قرار دارد. در ژوئن 1992، کنفرانس سازمان ملل درباره محیط زیست و توسعه برگزار و بیانیه ریو منتشر شد و طبق اصول آن به بحث اهمیت محیط زیست و نقش ویرانگر جنگ بر آن و نقش صلح در ایجاد توسعه پایدار پرداخته شد. این بیانیه در اصل بیستوپنجم خود بهصراحت اعلام ميكند: «صلح، توسعه و حفاظت از محیط زیست وابسته به یکدیگر و غیر قابل تفکیک هستند» و در اصل بیستوچهارم خود به بیان این موضوع میپردازد که «...دولتها باید در زمان درگیریهای مسلحانه به مقررات بینالمللی مربوط به حفاظت از محیط زیست احترام گذاشته و پس از خاتمه جنگ در صورت لزوم برای توسعه بیشتر مشارکت کنند». از دیگر سو در اسلام هم قواعد و اصول عام و هم قواعد و اصول خاص ناظر بر شرایط جنگ وجود دارد که نشان میدهد از قرنها قبل اهمیت و جایگاه محیط زیست در اسلام مورد توجه قرار گرفته و بر حفاظت از آن در دوران جنگ تأکید شده و مورد حمایت قرار گرفته است. حفاظت از محیط زیست نهتنها از حیث حفاظت از منابع طبیعی و ثروتهای خدادادی اهمیت دارد، بلکه مراقبتنکردن از آن در مخاصمات، میتواند بر سلامت جسم و روان انسانها تأثیر مستقیم گذارد؛ برای مثال با استفاده از سلاحهای شیمیایی و اتمی و نفوذ آن به آب و خاک، مواد غذایی مسموم وارد چرخه خوراکی انسانها و حیوانات میشود و بهتبع آن با مصرف غذای آلوده و استنشاق هوای ناسالم سلامت افراد تهدید میشود و بسته بهشدت آسیب وارده، در گذر زمان میتواند منجر به هلاک انسانها شود. از بُعد دیگر، وجود چنین آلودگیهایی در محیط زیست منجر به تولد نوزادهایی با انواع معلولیت میشود که این موضوع نهتنها باعث ورود آسیب روانی به والدین شده، بلکه انواع هزینههایی را نیز بر دولتها تحمیل میکند. از دیگر آسیبها مهاجرت اجباری براثر تخریب محیط زیست به دلیل جنگ مسلحانه است. این نوع از جابهجایی، چه در سطح داخلی و چه در سطح بینالمللی، نهتنها منجر به ایجاد هزینههای اقتصادی و فرهنگی گزاف برای دولتها میشود، بلکه سلامت بشر را نیز مستقیما تحت تأثیر قرار میدهد و آسیبهای وارده بر افرادی که براثر جنگ و تخریب محیط زیست مجبور به کوچ شدهاند، میتواند به اندازهای عمیق باشد که زمینهساز بروز انواع جرم و جنایت شود. بنابراین با توجه به انواع آسیبها و خساراتی که براثر تخریب محیط زیست پس جنگهای مسلحانه بر ابنای بشر و بر کره زمین وارد میشود؛ در بعد خُرد وظیفه هر انسان و در بعد کلان وظیفه دولتهاست که از ایجاد زمینه درگیری و جنگ جلوگیری کنند و از محیط زیست در راستای صلحسازی و ایجاد صلح و همکاریهای بینالمللی بهرهبرداری کنند. به این امید که از این طریق بتوان آیندهای امن و پایدار ساخت و محیط زیست را که امانتی در دست نسل حاضر است، با تخریب کمتری به نسلهای بعد تحویل داد.
*دبیر کمیته محیط زیست انجمن علمی
مطالعات صلح ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.