|

روايت سوم موسيقي معاصر ايران

شرق: «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» عنوان كتابي است از هوشنگ اتحاد كه پيش‌تر دو جلد از آن در نشر نو منتشر شده بود و جلد سوم آن نيز در همين نشر به چاپ رسيده است. هوشنگ اتحاد در پيشگفتار جلد اول كتاب، عدم شناخت و آشنايي‌نداشتن با موسيقي ملي ايران را دليل نوشتن اين كتاب دانسته بود. نويسنده در نوشتن اين كتاب منابع متعدد و مختلفي را درباره موسيقي ايران در دوره معاصر و چهره‌هاي شاخص آن مورد بررسي قرار داده و در كتابش ارجاعات متعددي به منابع موجود ديده مي‌شود.جلد اول اين كتاب به دوره اول موسيقي ايراني مربوط است و با آقاعلي‌اكبر فراهاني شروع مي‌شود. جلد دوم نيز با عارف قزويني آغاز مي‌شود و پيش مي‌آيد. جلد سوم كتاب با اسماعيل اديب‌خوانساري، خواننده رديف‌دان و آشنا به نوازندگي پيانو و سه‌تار آغاز مي‌شود. اديب‌خوانساري از پايه‌گذاران جامعه باربد و از شاخص‌ترين چهره‌هاي آوازي مكتب اصفهان است و چهره مهمي در موسيقي معاصر ايران به شمار مي‌رود. او مورد ستايش بسياري از موسيقي‌دانان و خوانندگان هم‌دوره و بعد از خودش بوده است. ابوالحسن صبا در مصاحبه‌اي،‌ اديب و بنان را خوانندگان محبوب خود معرفي كرده بود. در كتاب همچنين به نظر سيدحسين طاهرزاده درباره اديب هم اشاره شده: «روزي علي تجويدي و حسن كسايي از سيدحسين طاهرزاده پرسيده بودند كه بهترين خواننده به نظر شما كيست؟ او در جواب ايشان فرموده بود: اديب. باز پرسيده بودند بعد از اديب چه كسي؟ او سه مرتبه گفته بود: فقط اديب. و اضافه كرده بود كه اگر موسيقي راديو دست من بود، مي‌گفتم فقط آواز اديب را پخش كنند». تاج اصفهاني هم يك‌بار در ستايش اديب گفته بود كه همه مي‌خواهند مثل من بخوانند اما اي كاش من مي‌توانستم دو بيت مثل اديب بخوانم. در كتاب خاطره‌اي خواندني هم از محمدرضا لطفي نقل شده است: «روزي در منزل هوشنگ ابتهاج(سايه) به همراه اديب‌خوانساري، حسين قوامي، محمدرضا شجريان، ناصر فرهنگ‌فر و استاد بهاري بوديم و ابتدا كسايي با ني قطعه‌اي را در افشاري آغاز كرد كه كمتر كسي بتواند با او بزند. بهاري با كمانچه سعي كرد او را همراهي كند و چندباري كوك ساز را عوض كرد اما در نهايت نشد و زيرلب غرولندي كرد. پس از آن حسن‌آقا افشاري لا كوك كرد و من با ايشان هم‌نوازي كردم. در اين افشاري كه براي خواننده بسيار بالا بود، استاد قوامي آواز خواند؛ خواندن در آن فاصله كار سختي بود. در ادامه آقاي شجريان هم به‌سختي از عهده كار برآمد. ما آن موقع متوجه دليل كار آقاي كسايي نشديم كه چرا اين‌قدر كوك را بالا مي‌گيرد كه ديگران به‌سختي بتوانند او را همراهي كنند؛ اما بعد فهميدم كه هدفش اين بوده كه اديب‌خوانساري كم نياورد و مقام استادي‌اش بيشتر معلوم شود... وقتي اديب خواست بخواند،‌ حسن‌آقا دست برد و ني كوتاهي را درآورد و در فاصله‌اي كه چپ‌كوك محسوب مي‌شد، شروع به نواختن شوشتري كرد. اديب نيز كه سن‌و‌سالي از او گذشته بود، آواز شوشتري بي‌نظيري در همان فاصله اجرا كرد كه همه پشيمان شدند چرا خوانده‌اند. پس از اجراي اديب نيز ديگر كسي نه ساز زد و نه آواز خواند».هوشنگ اتحاد به دو نكته مهم درباره زندگي هنري اديب‌خوانساري اشاره كرده كه يكي از آنها به لحن فردي او مربوط است؛ اينكه اديب اولين خواننده‌اي بود كه از منطقه بم صدا استفاده شايان كرد و «اصلا آواز با لحن پخته و مردانه و به شيوه استخراج صحيح از حنجره با استاد اديب شروع مي‌شود و بعد به پيروان مستقيم و غيرمستقيم او نظير بنان و محمودي‌خوانساري مي‌رسد». نكته دوم به تحصيلات اديب مربوط است؛ چراكه او را مي‌توان تحصيل‌كرده‌ترين خواننده زمان خود و شايد يك قرن اخير دانست.چهره‌هاي ديگري كه در جلد سوم اين كتاب به آنها پرداخته شده، عبارتند از: داوود پيرنيا، مرتضي ني‌داوود، سيدجواد بديع‌زاده، ارسلان درگاهي، اسماعيل زرين‌فر، ابوالحسن صبا، ضياء مختاري، جلال تاج‌اصفهاني، امين‌الله حسين، عبدالحسين شهنازي، محمدحسن عذاري و محمود فرنام. در جلد سوم همانند دو جلد قبلي عكس‌ها و تصاوير متعددي ديده مي‌شود.«چهره‌هاي موسيقي ايران» كه اثري چندجلدي است، مي‌كوشد تا استادان برجسته‌اي را كه در دوره معاصر در موسيقي ملي ايراني به فعاليت پرداخته‌اند، معرفي كند و به بررسي سبك آثار و احوال آنان بپردازد. ترتيب شخصيت‌هايي كه در كتاب مورد توجه بوده‌اند، براساس تاريخ تولد آنها است. بر اين اساس علي‌اكبر فراهاني به‌عنوان «سرسلسله خاندان موسيقي و رديف موسيقي ايران» در صدوپنجاه سال اخير مبنا قرار گرفته و چهره‌هايي كه پس از او در نظر گرفته‌ شده‌اند، هريك به نوعي در پيشرفت موسيقي ايراني تأثيرگذار بوده‌اند. به‌اين‌ترتيب در كتاب به موسيقي‌دان، ‌موسيقي‌شناس، نوازنده، ترانه‌سرا، سازنده ساز،‌كارشناس موسيقي و رهبر اكستر توجه شده است.

شرق: «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» عنوان كتابي است از هوشنگ اتحاد كه پيش‌تر دو جلد از آن در نشر نو منتشر شده بود و جلد سوم آن نيز در همين نشر به چاپ رسيده است. هوشنگ اتحاد در پيشگفتار جلد اول كتاب، عدم شناخت و آشنايي‌نداشتن با موسيقي ملي ايران را دليل نوشتن اين كتاب دانسته بود. نويسنده در نوشتن اين كتاب منابع متعدد و مختلفي را درباره موسيقي ايران در دوره معاصر و چهره‌هاي شاخص آن مورد بررسي قرار داده و در كتابش ارجاعات متعددي به منابع موجود ديده مي‌شود.جلد اول اين كتاب به دوره اول موسيقي ايراني مربوط است و با آقاعلي‌اكبر فراهاني شروع مي‌شود. جلد دوم نيز با عارف قزويني آغاز مي‌شود و پيش مي‌آيد. جلد سوم كتاب با اسماعيل اديب‌خوانساري، خواننده رديف‌دان و آشنا به نوازندگي پيانو و سه‌تار آغاز مي‌شود. اديب‌خوانساري از پايه‌گذاران جامعه باربد و از شاخص‌ترين چهره‌هاي آوازي مكتب اصفهان است و چهره مهمي در موسيقي معاصر ايران به شمار مي‌رود. او مورد ستايش بسياري از موسيقي‌دانان و خوانندگان هم‌دوره و بعد از خودش بوده است. ابوالحسن صبا در مصاحبه‌اي،‌ اديب و بنان را خوانندگان محبوب خود معرفي كرده بود. در كتاب همچنين به نظر سيدحسين طاهرزاده درباره اديب هم اشاره شده: «روزي علي تجويدي و حسن كسايي از سيدحسين طاهرزاده پرسيده بودند كه بهترين خواننده به نظر شما كيست؟ او در جواب ايشان فرموده بود: اديب. باز پرسيده بودند بعد از اديب چه كسي؟ او سه مرتبه گفته بود: فقط اديب. و اضافه كرده بود كه اگر موسيقي راديو دست من بود، مي‌گفتم فقط آواز اديب را پخش كنند». تاج اصفهاني هم يك‌بار در ستايش اديب گفته بود كه همه مي‌خواهند مثل من بخوانند اما اي كاش من مي‌توانستم دو بيت مثل اديب بخوانم. در كتاب خاطره‌اي خواندني هم از محمدرضا لطفي نقل شده است: «روزي در منزل هوشنگ ابتهاج(سايه) به همراه اديب‌خوانساري، حسين قوامي، محمدرضا شجريان، ناصر فرهنگ‌فر و استاد بهاري بوديم و ابتدا كسايي با ني قطعه‌اي را در افشاري آغاز كرد كه كمتر كسي بتواند با او بزند. بهاري با كمانچه سعي كرد او را همراهي كند و چندباري كوك ساز را عوض كرد اما در نهايت نشد و زيرلب غرولندي كرد. پس از آن حسن‌آقا افشاري لا كوك كرد و من با ايشان هم‌نوازي كردم. در اين افشاري كه براي خواننده بسيار بالا بود، استاد قوامي آواز خواند؛ خواندن در آن فاصله كار سختي بود. در ادامه آقاي شجريان هم به‌سختي از عهده كار برآمد. ما آن موقع متوجه دليل كار آقاي كسايي نشديم كه چرا اين‌قدر كوك را بالا مي‌گيرد كه ديگران به‌سختي بتوانند او را همراهي كنند؛ اما بعد فهميدم كه هدفش اين بوده كه اديب‌خوانساري كم نياورد و مقام استادي‌اش بيشتر معلوم شود... وقتي اديب خواست بخواند،‌ حسن‌آقا دست برد و ني كوتاهي را درآورد و در فاصله‌اي كه چپ‌كوك محسوب مي‌شد، شروع به نواختن شوشتري كرد. اديب نيز كه سن‌و‌سالي از او گذشته بود، آواز شوشتري بي‌نظيري در همان فاصله اجرا كرد كه همه پشيمان شدند چرا خوانده‌اند. پس از اجراي اديب نيز ديگر كسي نه ساز زد و نه آواز خواند».هوشنگ اتحاد به دو نكته مهم درباره زندگي هنري اديب‌خوانساري اشاره كرده كه يكي از آنها به لحن فردي او مربوط است؛ اينكه اديب اولين خواننده‌اي بود كه از منطقه بم صدا استفاده شايان كرد و «اصلا آواز با لحن پخته و مردانه و به شيوه استخراج صحيح از حنجره با استاد اديب شروع مي‌شود و بعد به پيروان مستقيم و غيرمستقيم او نظير بنان و محمودي‌خوانساري مي‌رسد». نكته دوم به تحصيلات اديب مربوط است؛ چراكه او را مي‌توان تحصيل‌كرده‌ترين خواننده زمان خود و شايد يك قرن اخير دانست.چهره‌هاي ديگري كه در جلد سوم اين كتاب به آنها پرداخته شده، عبارتند از: داوود پيرنيا، مرتضي ني‌داوود، سيدجواد بديع‌زاده، ارسلان درگاهي، اسماعيل زرين‌فر، ابوالحسن صبا، ضياء مختاري، جلال تاج‌اصفهاني، امين‌الله حسين، عبدالحسين شهنازي، محمدحسن عذاري و محمود فرنام. در جلد سوم همانند دو جلد قبلي عكس‌ها و تصاوير متعددي ديده مي‌شود.«چهره‌هاي موسيقي ايران» كه اثري چندجلدي است، مي‌كوشد تا استادان برجسته‌اي را كه در دوره معاصر در موسيقي ملي ايراني به فعاليت پرداخته‌اند، معرفي كند و به بررسي سبك آثار و احوال آنان بپردازد. ترتيب شخصيت‌هايي كه در كتاب مورد توجه بوده‌اند، براساس تاريخ تولد آنها است. بر اين اساس علي‌اكبر فراهاني به‌عنوان «سرسلسله خاندان موسيقي و رديف موسيقي ايران» در صدوپنجاه سال اخير مبنا قرار گرفته و چهره‌هايي كه پس از او در نظر گرفته‌ شده‌اند، هريك به نوعي در پيشرفت موسيقي ايراني تأثيرگذار بوده‌اند. به‌اين‌ترتيب در كتاب به موسيقي‌دان، ‌موسيقي‌شناس، نوازنده، ترانه‌سرا، سازنده ساز،‌كارشناس موسيقي و رهبر اكستر توجه شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.