|

چشمانی که صبح را نمی‌بینند

هنگامی که برای اجرا و نمایش شلتر مشغول تحقیق بودم، به چند نکته پی بردم و دریافتم برای نگهداری بی‌خانمان‌ها سطح شهر تهران سه نوع شیوه وجود دارد؛ اول گرمخانه که فقط شب‌ها در آنها این افراد نگهداری می‌شوند و در آن غذای گرم هست و حمام هم احتمالا خواهند داشت و نوع دوم، شلتر است که همان امکانات گرمخانه را دارد اما علاوه بر آن، در آنها آموزش‌های لازم به افراد بی‌خانمان داده خواهد شد و حتی در اختیارشان سرنگ یک‌بارمصرف و دیگر چیزهای لازم و ضروری (پنبه، الکل و...) قرار خواهد گرفت و سومین شیوه نیز دی‌آی‌سی است که محل گذری است و در آن فقط صبح چای و ظهر ناهار می‌دهند. شلترها پنج بعد از ظهر باز می‌شوند و تا هشت یا 9 صبح از این افراد نگهداری می‌کنند، البته من در جایی شلتری دیدم که ساعت پنج و شش به این بی‌خانمان‌ها می‌گویند بیرون بروند تا ساعت هشت که دوباره برای دادن چای و صبحانه در را به رویشان می‌گشایند. همه اینها خصوصی‌اند که مجوز خود را از بهزیستی می‌گیرند و برای اداره آنجا کمک‌هزینه‌های خود را از بهزیستی تأمین می‌کنند و برخی هم با کمک‌های مردمی اداره می‌شوند. البته شهرداری‌ها نیز گرمخانه دارند. ناگفته نماند این وسط نیز پول‌خوری‌هایی هم می‌شود و درآمد حاصل از کمک‌های مردمی بی‌آنکه مطابق با خدمات پیش‌بینی‌شده باشد، با حداقل خدمات مسیر پول‌خوری را برای برخی از صاحبان این گرمخانه‌ها ممکن می‌کند. این بی‌خانمان‌ها اکثرا ایرانی‌اند و ساکنان تهران یا دیگر شهرهای کشورمان هستند. من که با بی‌خانمان‌های افغانستانی یا پاکستانی مواجه نشدم؛ در این یک سال و نیمی که برای تولید نمایش شلتر مدام در حال تحقیق و رفت‌وآمد به چنین مکان‌هایی بودم. پاکستانی‌ها جاهای مخصوص به خود دارند و نیازی به این گرمخانه‌ها ندارند. بیش از 50 درصد افراد بی‌خانمان ایرانی دارای مدرک تحصیلی دیپلم به بالا هستند و البته تعداد مردها خیلی بیشتر از زن‌ها است و شاید در حدود صد درصد اینها معتاد به مواد مختلف باشند. حتی زن‌هایی هستند که شب‌ها شیشه مصرف می‌کنند که بیدار بمانند و در تاریکی شب مورد تعرض واقع نشوند. شاید مهم‌ترین مشکل آنها بی‌هویتی‌شان باشد چون از شناسنامه برخوردار نیستند و برای اینکه بخواهند شناسنامه بگیرند، خانواده‌هایشان حاضر به همکاری با آنها برای دادن گواهی در ثبت اسناد نیستند و همین خود دلیلی می‌شود که از یارانه هم محروم شوند. همچنین به‌سختی به بیمارستان‌ها ورود پیدا می‌کنند و با آنکه بیماری‌های گوناگون دارند اما کمتر درمان می‌شوند چون پذیرشی برای آنها صورت نمی‌گیرد! بنابراین باید خیلی زود مشکل هویتی اینها حل‌وفصل شود. حتی اورژانس هم کمتر به سراغ این افراد می‌رود و... . در زمانی که ما نمایش شلتر را اجرا می‌کردیم آقای قاضی‌زاده، وزیر سابق بهداشت، به ما گفت می‌خواهد برای بی‌خانمان‌های تهران یک بیمارستان اختصاصی در اطراف میدان شوش بسازد که گویا با مداخله شهرداری که خود را مسئول نگهداری آنها می‌داند، چنین اجازه‌ای داده نشد و البته خودشان هم هنوز فکری برای این مسئله نکرده‌اند.

در بین این گرمخانه‌ها شاید «خانه خورشید» با مدیریت خانم دکتر ارشد سالم‌ترین، بی‌حاشیه‌ترین و درست‌ترین مدیریت ممکن را برای دادن خدمات به بی‌خانمان‌ها مد نظر قرار داده باشد. در کل نیز به نسبت جمعیت 30، 40هزار‌نفره بی‌خانمان‌ها در سطح شهر تهران تعداد این گرمخانه‌ها بسیار کم است و به همه این افراد نمی‌توانند سرویس‌دهی کنند. البته این آمار مربوط به سال‌های 94 و 95 است و شاید در این سال‌ها به دلیل گرانی‌ها و تورم‌ها بر تعداد بی‌خانمان‌ها افزوده شده باشد.
همچنین نزدیک به انتخابات از طرف مراکز دولتی این افراد را جمع‌آوری و در سوله‌هایی چند ماه نگهداری و ساماندهی می‌کنند که در آنجا همچنان مصرف مواد آزاد است و باز دوباره اینها در سطح شهر پراکنده می‌شوند و انگار نه انگار باید اینها از این حالت بیرون آورده شوند. در این مراکز متادون به جای مواد مخدر در اختیارشان قرار می‌گیرد که به‌نظر ترک‌کردنش سخت‌تر از خود مواد باشد و عوارضی نیز برای کلیه و کبد خواهد داشت. علاوه بر اینها، مردم و ان‌جی­‌اوهایی هم هستند که به طور پراکنده و هر از گاهی در پارک‌ها در برخی از شب‌ها برای این افراد غذای گرم یا پتو و دیگر نیازشان را پخش می‌کنند. همچنین در شلترها به دلیل زدن خاموشی و دیگر بگیروببندهای رایج برخی از این افراد تمایلی به رفتن به آنجا نشان نمی‌دهند و ترجیح می‌دهند در خود شهر جاهایی را برای سرپناه و گرم‌شدن در شب‌های سرد پیدا کنند. به هر روی، در بین اینها فوتي‌هايي هم هر شب هست که فردایش شهرداری آنها را جمع‌آوری و خاکسپاری می‌کند. در این مدت دانستم ما فقط معضل مواد مخدر نداریم، بلکه معضل ترک این آدم‌ها هست. این افراد گاهی ترک می‌کنند و این ترک‌کردن برای مراکز نگهداری می‌تواند سودآوری هم داشته باشد اما دوباره شروع به مصرف مواد می‌کنند و انگار این چرخه معیوب تکرارشونده است و دستانی پنهان درصدند تا ابد اینها را در این وضعیت تیره‌وتار قرار دهند و از مات‌شدگی این موجودات بیچاره نهایت سوءاستفاده‌ها را ببرند. به هر تقدیر، باید برای اینها تدبیر‌های سازنده‌ای گرفته شود و در یک فرایند درست و درمان بشود اینها را از این حالت ویرانی بیرون آورد.

هنگامی که برای اجرا و نمایش شلتر مشغول تحقیق بودم، به چند نکته پی بردم و دریافتم برای نگهداری بی‌خانمان‌ها سطح شهر تهران سه نوع شیوه وجود دارد؛ اول گرمخانه که فقط شب‌ها در آنها این افراد نگهداری می‌شوند و در آن غذای گرم هست و حمام هم احتمالا خواهند داشت و نوع دوم، شلتر است که همان امکانات گرمخانه را دارد اما علاوه بر آن، در آنها آموزش‌های لازم به افراد بی‌خانمان داده خواهد شد و حتی در اختیارشان سرنگ یک‌بارمصرف و دیگر چیزهای لازم و ضروری (پنبه، الکل و...) قرار خواهد گرفت و سومین شیوه نیز دی‌آی‌سی است که محل گذری است و در آن فقط صبح چای و ظهر ناهار می‌دهند. شلترها پنج بعد از ظهر باز می‌شوند و تا هشت یا 9 صبح از این افراد نگهداری می‌کنند، البته من در جایی شلتری دیدم که ساعت پنج و شش به این بی‌خانمان‌ها می‌گویند بیرون بروند تا ساعت هشت که دوباره برای دادن چای و صبحانه در را به رویشان می‌گشایند. همه اینها خصوصی‌اند که مجوز خود را از بهزیستی می‌گیرند و برای اداره آنجا کمک‌هزینه‌های خود را از بهزیستی تأمین می‌کنند و برخی هم با کمک‌های مردمی اداره می‌شوند. البته شهرداری‌ها نیز گرمخانه دارند. ناگفته نماند این وسط نیز پول‌خوری‌هایی هم می‌شود و درآمد حاصل از کمک‌های مردمی بی‌آنکه مطابق با خدمات پیش‌بینی‌شده باشد، با حداقل خدمات مسیر پول‌خوری را برای برخی از صاحبان این گرمخانه‌ها ممکن می‌کند. این بی‌خانمان‌ها اکثرا ایرانی‌اند و ساکنان تهران یا دیگر شهرهای کشورمان هستند. من که با بی‌خانمان‌های افغانستانی یا پاکستانی مواجه نشدم؛ در این یک سال و نیمی که برای تولید نمایش شلتر مدام در حال تحقیق و رفت‌وآمد به چنین مکان‌هایی بودم. پاکستانی‌ها جاهای مخصوص به خود دارند و نیازی به این گرمخانه‌ها ندارند. بیش از 50 درصد افراد بی‌خانمان ایرانی دارای مدرک تحصیلی دیپلم به بالا هستند و البته تعداد مردها خیلی بیشتر از زن‌ها است و شاید در حدود صد درصد اینها معتاد به مواد مختلف باشند. حتی زن‌هایی هستند که شب‌ها شیشه مصرف می‌کنند که بیدار بمانند و در تاریکی شب مورد تعرض واقع نشوند. شاید مهم‌ترین مشکل آنها بی‌هویتی‌شان باشد چون از شناسنامه برخوردار نیستند و برای اینکه بخواهند شناسنامه بگیرند، خانواده‌هایشان حاضر به همکاری با آنها برای دادن گواهی در ثبت اسناد نیستند و همین خود دلیلی می‌شود که از یارانه هم محروم شوند. همچنین به‌سختی به بیمارستان‌ها ورود پیدا می‌کنند و با آنکه بیماری‌های گوناگون دارند اما کمتر درمان می‌شوند چون پذیرشی برای آنها صورت نمی‌گیرد! بنابراین باید خیلی زود مشکل هویتی اینها حل‌وفصل شود. حتی اورژانس هم کمتر به سراغ این افراد می‌رود و... . در زمانی که ما نمایش شلتر را اجرا می‌کردیم آقای قاضی‌زاده، وزیر سابق بهداشت، به ما گفت می‌خواهد برای بی‌خانمان‌های تهران یک بیمارستان اختصاصی در اطراف میدان شوش بسازد که گویا با مداخله شهرداری که خود را مسئول نگهداری آنها می‌داند، چنین اجازه‌ای داده نشد و البته خودشان هم هنوز فکری برای این مسئله نکرده‌اند.

در بین این گرمخانه‌ها شاید «خانه خورشید» با مدیریت خانم دکتر ارشد سالم‌ترین، بی‌حاشیه‌ترین و درست‌ترین مدیریت ممکن را برای دادن خدمات به بی‌خانمان‌ها مد نظر قرار داده باشد. در کل نیز به نسبت جمعیت 30، 40هزار‌نفره بی‌خانمان‌ها در سطح شهر تهران تعداد این گرمخانه‌ها بسیار کم است و به همه این افراد نمی‌توانند سرویس‌دهی کنند. البته این آمار مربوط به سال‌های 94 و 95 است و شاید در این سال‌ها به دلیل گرانی‌ها و تورم‌ها بر تعداد بی‌خانمان‌ها افزوده شده باشد.
همچنین نزدیک به انتخابات از طرف مراکز دولتی این افراد را جمع‌آوری و در سوله‌هایی چند ماه نگهداری و ساماندهی می‌کنند که در آنجا همچنان مصرف مواد آزاد است و باز دوباره اینها در سطح شهر پراکنده می‌شوند و انگار نه انگار باید اینها از این حالت بیرون آورده شوند. در این مراکز متادون به جای مواد مخدر در اختیارشان قرار می‌گیرد که به‌نظر ترک‌کردنش سخت‌تر از خود مواد باشد و عوارضی نیز برای کلیه و کبد خواهد داشت. علاوه بر اینها، مردم و ان‌جی­‌اوهایی هم هستند که به طور پراکنده و هر از گاهی در پارک‌ها در برخی از شب‌ها برای این افراد غذای گرم یا پتو و دیگر نیازشان را پخش می‌کنند. همچنین در شلترها به دلیل زدن خاموشی و دیگر بگیروببندهای رایج برخی از این افراد تمایلی به رفتن به آنجا نشان نمی‌دهند و ترجیح می‌دهند در خود شهر جاهایی را برای سرپناه و گرم‌شدن در شب‌های سرد پیدا کنند. به هر روی، در بین اینها فوتي‌هايي هم هر شب هست که فردایش شهرداری آنها را جمع‌آوری و خاکسپاری می‌کند. در این مدت دانستم ما فقط معضل مواد مخدر نداریم، بلکه معضل ترک این آدم‌ها هست. این افراد گاهی ترک می‌کنند و این ترک‌کردن برای مراکز نگهداری می‌تواند سودآوری هم داشته باشد اما دوباره شروع به مصرف مواد می‌کنند و انگار این چرخه معیوب تکرارشونده است و دستانی پنهان درصدند تا ابد اینها را در این وضعیت تیره‌وتار قرار دهند و از مات‌شدگی این موجودات بیچاره نهایت سوءاستفاده‌ها را ببرند. به هر تقدیر، باید برای اینها تدبیر‌های سازنده‌ای گرفته شود و در یک فرایند درست و درمان بشود اینها را از این حالت ویرانی بیرون آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.