|

علم، مشکلات کشور را حل مي‌کند؟

مهدي زارع*

هفته سوم آبان، به‌مناسبت روز جهاني علم در خدمت صلح و توسعه هستیم. از سال 1390 در ايران در ‌ اين هفته، به عنوان هفته ترويج علم برنامه‌هايي از‌سوي انجمن ترويج علم ايران و پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمي و همچنين سازمان‌هاي مردم‌نهاد برگزار مي‌شود. اينکه همگاني‌کردن علم در جامعه اساسا چه فايده‌اي دارد، يکي از پرسش‌هايي است که همواره از مروجان علم پرسيده مي‌شود. آيا کشوري با مسائلي فوري مانند مسئله آب، تغيير اقليم و سوانح طبيعي، تحريم، دسترسي‌نداشتن به فناوري‌هاي نوين که بيشتر در دنياي پيشرفته، توسعه يافته‌اند و... اصلا نيازي به همگاني‌شدن علم دارد؟ بعد از زلزله 21 مرداد 1391 ورزقان آذربايجان، نگارنده مديريت پروژه‌اي پژوهشي را در سال‌هاي 91 و 92 بر عهده داشت که هدفش بررسي اثرهاي زلزله ورزقان در شهر تبريز، از جنبه‌هاي گوناگون ازجمله نحوه پاسخ و مواجهه مردم و مسئولان با اين زلزله بود. آن زلزله حدود ساعت چهار بعدازظهر رخ داد و هدف از پژوهش ما درس‌آموزي براي رخداد احتمالي زلزله در تهران بود. پژوهشي ميداني در شهر تبريز بخشي از آن پروژه بود که در آن همکارانم و در بخشي از آن شخصا به ارزيابي ميزان و کيفيت اطلاع و آگاهي مردم تبريز و نحوه پاسخ آنها به مسئله زلزله و به‌ويژه زمين‌لرزه ورزقان 1391پرداختيم. براي من اطلاع از نتايج اين بخش از پژوهش بسيار مهم بود؛ چرا‌که شهر تبريز را به عنوان شهري مدرن و با شهروندان آگاه و حساس به چرايي پديده‌ها از نگاه علم مي‌شناختم و همچنان مي‌شناسم.

ارزيابي من از ميزان حضور مخاطبان در سخنراني‌هاي علمي خودم که بنا به دعوت در شهرهاي مختلف انجام داده‌ام، آن بوده است که شهر تبريز از معدود جاهايي بوده که اگر سخنراني علمي حتي در تالار شهرداري تبريز در مجاور بوستان ائل‌گلي داشته‌ام، علاوه بر کارشناسان، مهندسان و دانشجويان، مردم و شهروندان غيرمتخصص نيز به سالن سخنراني آمده و معمولا سالن سخنراني تقريبا پر بوده است. در تبريز، يکي از شهرهاي مهم ايران که توجه خاص را برمي‌انگيزد، کيوسک‌هاي مطبوعات و کتاب‌فروشي‌هاي شهر، متعدد است؛ سطح فرهنگ و تحصيلات بالاست و اهميت به تاريخ، فرهنگ و سابقه تمدني اين شهر به‌وضوح از ميزان انتشار روزنامه‌ها و کتاب‌ها و توسعه و بهسازي محل‌هاي تاريخي و فرهنگي در اين شهر ديده مي‌شود. از ديد تاريخ زمين‌لرزه‌ها نيز تبريز شهر زمين‌لرزه‌هاي تاريخي ايران است: در 1300 سال اخير 16 بار زمين‌لرزه‌هاي شديد را تجربه کرده‌ که حداقل در پنج مورد از اين زمين‌لرزه‌ها (1042م، 1641م، 1721م، 1729م و 1780م) شهر تبريز تقريبا به‌طور‌کامل تخريب شده است. بررسي نتايج پيمايش ما در شهر تبريز که حدود شش تا نه ماه بعد از زلزله 21 مرداد 91 ورزقان انجام شد، براي من جالب توجه، کمي عجيب و البته هشداردهنده بود. شاخص‌هاي مختلفي را درباره شکل پاسخ به زلزله ورزقان و نحوه و کيفيت شناخت مردم از رخداد زمين‌لرزه سطح شهر تبريز و نزد سازمان‌هاي مرتبط با مسئله سانحه سنجيديم. در بيشتر موارد ميزان آگاهي مردم از مسئله زمين‌لرزه و نحوه پاسخ به آن تقريبا نزد مردم عادي و مسئولان به صورت يکنواخت و مشابه هم بود. در بهترين موارد، پاسخ‌هاي متناسب و نزديک به يافته‌هاي علمي روز بين 10 تا حداکثر 40درصد تغيير مي‌کرد! اين نتيجه به این دلیل براي من نگران‌کننده بود که اگر در تبريز با آن همه شهروندان علاقه‌مند به علم و مطالعه، ميزان سطح اطلاع و آگاهي از واقعيت پديده زمين‌لرزه و پاسخ درست و متناسب به آن حدود 40درصد يا کمتر باشد، پس در شهرهاي ديگر مانند تهران که چنين علاقه‌اي به مطالعه نزد عموم شهروندان از ديد من کمتر به نظر مي‌آيد، وضع چگونه خواهد بود؟ اگر کمتر از نيمي از مردم تبريز با آن سابقه تاريخي پنج زلزله شديدا مخرب در هزار سال اخير، با پديده زلزله آشنايي واقع‌گرايانه يا نزديک به واقعيت داشته باشند، آن وقت در تهران ‌‌با وسعتی به‌تدريج گسترش‌يافته به عنوان پايتخت در 220 سال گذشته که جمعيت آن در روز به حدود 14 ميليون نفر مي‌رسد، چگونه مي‌توانيم مباني نگاه علمي را به مسئله زلزله براي مردم و مسئولاني که بيشترشان آشناني بر مبناي واقعيت علمي با اصل پديده زلزله ندارند، بيان کنيم؟ آيا همين موضوع يکي از نمادها و دلايل ناکارآمد‌بودن و اجرا‌نشدن درس‌ها و دستورالعمل‌هاي علمي در زمينه مديريت کاهش ريسک زلزله و سوانح طبيعي در تهران و ساير شهرهاي ما نيست؟ تجربه ميداني که در حدود 30 سال اخير کسب شده است، نشان مي‌دهد که هرگاه مردم و شهروندان ايراني در محلي که زلزله رخ داده حتي با دانسته‌هاي اوليه مرتبط با پديده زلزله آشناتر بوده‌اند، (در صورت وقوع زلزله در زمان و حالتي که مردم امکان عکس‌العمل داشته‌اند) ميزان خسارت کمتر و پاسخ آنها به اين پديده طبيعي درست‌تر بوده است. نمونه آن را در زلزله اسفند 1372 سفيدآبه سيستان‌وبلوچستان نزد دانش‌آموزان مدرسه سفيدآبه ديديم. آنها که در کلاس درس به‌درستي و با آرامش پناه‌گيري کرده و بعد کلاس را تخليه کرده بودند، در پاسخ همکاران من که دليل آن نوع واکنش را به زلزله پرسيده بودند، گفتند که ما در کتاب درسي‌مان اين شيوه را آموخته بوديم. در بهمن 1396 حدود 40 روز بعد از زلزله 29/9/1396 ملارد (غرب تهران) با بزرگاي 5.0 که موجب يک شب پراضطراب و ازدحام در تهران شد، براي يک نشست علمي به يکي از سازمان‌هاي زيرمجموعه وزارت کشور دعوت شدم. نشست به‌صورت ميزگرد برگزار مي‌شد و يکي از کارکنان آن سازمان به عنوان خدمتگزار، براي حاضران در ميزگرد چايی مي‌آورد. طبيعتا هر بار که به سالن مي‌آمد و مي‌رفت، سخن دعوت‌شدگان به نشست را نيز مي‌شنيد. در پايان وقتي در حال خروج از سالن بودم، آن هم‌وطن عزيز ما، نزد من آمد و گفت سؤالي دارم که نمي‌دانم بپرسم يا نه؟ گفتم بفرماييد. گفت: من ساکن يکي از شهرک‌هاي حاشيه تهران هستم. در آن شب وقتي زلزله آمد، وسايل منزل ما به هم ريخت و از اين به‌هم‌ريختگي سروصداي زيادي بلند شد. پسر14 ساله‌ام که خواب بود از اين تکان‌ها و آن صداهاي ترسناک از خواب پريد و هراسان شد. در اين 40 روز با هر صداي بلند يا ضربه‌اي از جاي خود مي‌پرد و به‌ويژه اگر اين صدا در شب‌هنگام باشد، دچار ترس و اضطراب بيشتري نيز مي‌شود. چه کنم؟ به ايشان بلافاصله جواب دادم كه فرزند شما به نظر من دچار استرس بعد از سانحه (PTSD) شده و تا آنجا که من از روان‌پزشکان و روان‌شناسان شنيده‌ام و اندکي در زلزله‌ها مشاهده کرده و آموخته‌ام، بايد افرادي که دچار اين آسيب رواني مي‌شوند، بلافاصله به درمانگاه و متخصصان روان‌شناس و روان‌پزشک مراجعه کنند. پاسخ ايشان در‌پي توضيح من بسيار دلگرم‌کننده بود. ايشان گفت: حتما همين امروز بچه‌ام را مي‌برم دکتر. اين نشان مي‌دهد که تلاش‌هاي توسعه علمي برای همگاني‌کردن علم در کشور ما به‌صورت اميدوارانه جواب‌هاي مثبتي داده است و مردم ما از هر گروه و رده اجتماعي که هستند، روز‌به‌روز بيشتر متوجه مي‌شوند که علم و تنها علم است که توضيح‌دهنده پديده‌هاي طبيعي است و فقط و فقط از علم مي‌توان راه‌حل مسائل و مشکلات مربوطه را انتظار داشت.
* استاد پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي

هفته سوم آبان، به‌مناسبت روز جهاني علم در خدمت صلح و توسعه هستیم. از سال 1390 در ايران در ‌ اين هفته، به عنوان هفته ترويج علم برنامه‌هايي از‌سوي انجمن ترويج علم ايران و پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمي و همچنين سازمان‌هاي مردم‌نهاد برگزار مي‌شود. اينکه همگاني‌کردن علم در جامعه اساسا چه فايده‌اي دارد، يکي از پرسش‌هايي است که همواره از مروجان علم پرسيده مي‌شود. آيا کشوري با مسائلي فوري مانند مسئله آب، تغيير اقليم و سوانح طبيعي، تحريم، دسترسي‌نداشتن به فناوري‌هاي نوين که بيشتر در دنياي پيشرفته، توسعه يافته‌اند و... اصلا نيازي به همگاني‌شدن علم دارد؟ بعد از زلزله 21 مرداد 1391 ورزقان آذربايجان، نگارنده مديريت پروژه‌اي پژوهشي را در سال‌هاي 91 و 92 بر عهده داشت که هدفش بررسي اثرهاي زلزله ورزقان در شهر تبريز، از جنبه‌هاي گوناگون ازجمله نحوه پاسخ و مواجهه مردم و مسئولان با اين زلزله بود. آن زلزله حدود ساعت چهار بعدازظهر رخ داد و هدف از پژوهش ما درس‌آموزي براي رخداد احتمالي زلزله در تهران بود. پژوهشي ميداني در شهر تبريز بخشي از آن پروژه بود که در آن همکارانم و در بخشي از آن شخصا به ارزيابي ميزان و کيفيت اطلاع و آگاهي مردم تبريز و نحوه پاسخ آنها به مسئله زلزله و به‌ويژه زمين‌لرزه ورزقان 1391پرداختيم. براي من اطلاع از نتايج اين بخش از پژوهش بسيار مهم بود؛ چرا‌که شهر تبريز را به عنوان شهري مدرن و با شهروندان آگاه و حساس به چرايي پديده‌ها از نگاه علم مي‌شناختم و همچنان مي‌شناسم.

ارزيابي من از ميزان حضور مخاطبان در سخنراني‌هاي علمي خودم که بنا به دعوت در شهرهاي مختلف انجام داده‌ام، آن بوده است که شهر تبريز از معدود جاهايي بوده که اگر سخنراني علمي حتي در تالار شهرداري تبريز در مجاور بوستان ائل‌گلي داشته‌ام، علاوه بر کارشناسان، مهندسان و دانشجويان، مردم و شهروندان غيرمتخصص نيز به سالن سخنراني آمده و معمولا سالن سخنراني تقريبا پر بوده است. در تبريز، يکي از شهرهاي مهم ايران که توجه خاص را برمي‌انگيزد، کيوسک‌هاي مطبوعات و کتاب‌فروشي‌هاي شهر، متعدد است؛ سطح فرهنگ و تحصيلات بالاست و اهميت به تاريخ، فرهنگ و سابقه تمدني اين شهر به‌وضوح از ميزان انتشار روزنامه‌ها و کتاب‌ها و توسعه و بهسازي محل‌هاي تاريخي و فرهنگي در اين شهر ديده مي‌شود. از ديد تاريخ زمين‌لرزه‌ها نيز تبريز شهر زمين‌لرزه‌هاي تاريخي ايران است: در 1300 سال اخير 16 بار زمين‌لرزه‌هاي شديد را تجربه کرده‌ که حداقل در پنج مورد از اين زمين‌لرزه‌ها (1042م، 1641م، 1721م، 1729م و 1780م) شهر تبريز تقريبا به‌طور‌کامل تخريب شده است. بررسي نتايج پيمايش ما در شهر تبريز که حدود شش تا نه ماه بعد از زلزله 21 مرداد 91 ورزقان انجام شد، براي من جالب توجه، کمي عجيب و البته هشداردهنده بود. شاخص‌هاي مختلفي را درباره شکل پاسخ به زلزله ورزقان و نحوه و کيفيت شناخت مردم از رخداد زمين‌لرزه سطح شهر تبريز و نزد سازمان‌هاي مرتبط با مسئله سانحه سنجيديم. در بيشتر موارد ميزان آگاهي مردم از مسئله زمين‌لرزه و نحوه پاسخ به آن تقريبا نزد مردم عادي و مسئولان به صورت يکنواخت و مشابه هم بود. در بهترين موارد، پاسخ‌هاي متناسب و نزديک به يافته‌هاي علمي روز بين 10 تا حداکثر 40درصد تغيير مي‌کرد! اين نتيجه به این دلیل براي من نگران‌کننده بود که اگر در تبريز با آن همه شهروندان علاقه‌مند به علم و مطالعه، ميزان سطح اطلاع و آگاهي از واقعيت پديده زمين‌لرزه و پاسخ درست و متناسب به آن حدود 40درصد يا کمتر باشد، پس در شهرهاي ديگر مانند تهران که چنين علاقه‌اي به مطالعه نزد عموم شهروندان از ديد من کمتر به نظر مي‌آيد، وضع چگونه خواهد بود؟ اگر کمتر از نيمي از مردم تبريز با آن سابقه تاريخي پنج زلزله شديدا مخرب در هزار سال اخير، با پديده زلزله آشنايي واقع‌گرايانه يا نزديک به واقعيت داشته باشند، آن وقت در تهران ‌‌با وسعتی به‌تدريج گسترش‌يافته به عنوان پايتخت در 220 سال گذشته که جمعيت آن در روز به حدود 14 ميليون نفر مي‌رسد، چگونه مي‌توانيم مباني نگاه علمي را به مسئله زلزله براي مردم و مسئولاني که بيشترشان آشناني بر مبناي واقعيت علمي با اصل پديده زلزله ندارند، بيان کنيم؟ آيا همين موضوع يکي از نمادها و دلايل ناکارآمد‌بودن و اجرا‌نشدن درس‌ها و دستورالعمل‌هاي علمي در زمينه مديريت کاهش ريسک زلزله و سوانح طبيعي در تهران و ساير شهرهاي ما نيست؟ تجربه ميداني که در حدود 30 سال اخير کسب شده است، نشان مي‌دهد که هرگاه مردم و شهروندان ايراني در محلي که زلزله رخ داده حتي با دانسته‌هاي اوليه مرتبط با پديده زلزله آشناتر بوده‌اند، (در صورت وقوع زلزله در زمان و حالتي که مردم امکان عکس‌العمل داشته‌اند) ميزان خسارت کمتر و پاسخ آنها به اين پديده طبيعي درست‌تر بوده است. نمونه آن را در زلزله اسفند 1372 سفيدآبه سيستان‌وبلوچستان نزد دانش‌آموزان مدرسه سفيدآبه ديديم. آنها که در کلاس درس به‌درستي و با آرامش پناه‌گيري کرده و بعد کلاس را تخليه کرده بودند، در پاسخ همکاران من که دليل آن نوع واکنش را به زلزله پرسيده بودند، گفتند که ما در کتاب درسي‌مان اين شيوه را آموخته بوديم. در بهمن 1396 حدود 40 روز بعد از زلزله 29/9/1396 ملارد (غرب تهران) با بزرگاي 5.0 که موجب يک شب پراضطراب و ازدحام در تهران شد، براي يک نشست علمي به يکي از سازمان‌هاي زيرمجموعه وزارت کشور دعوت شدم. نشست به‌صورت ميزگرد برگزار مي‌شد و يکي از کارکنان آن سازمان به عنوان خدمتگزار، براي حاضران در ميزگرد چايی مي‌آورد. طبيعتا هر بار که به سالن مي‌آمد و مي‌رفت، سخن دعوت‌شدگان به نشست را نيز مي‌شنيد. در پايان وقتي در حال خروج از سالن بودم، آن هم‌وطن عزيز ما، نزد من آمد و گفت سؤالي دارم که نمي‌دانم بپرسم يا نه؟ گفتم بفرماييد. گفت: من ساکن يکي از شهرک‌هاي حاشيه تهران هستم. در آن شب وقتي زلزله آمد، وسايل منزل ما به هم ريخت و از اين به‌هم‌ريختگي سروصداي زيادي بلند شد. پسر14 ساله‌ام که خواب بود از اين تکان‌ها و آن صداهاي ترسناک از خواب پريد و هراسان شد. در اين 40 روز با هر صداي بلند يا ضربه‌اي از جاي خود مي‌پرد و به‌ويژه اگر اين صدا در شب‌هنگام باشد، دچار ترس و اضطراب بيشتري نيز مي‌شود. چه کنم؟ به ايشان بلافاصله جواب دادم كه فرزند شما به نظر من دچار استرس بعد از سانحه (PTSD) شده و تا آنجا که من از روان‌پزشکان و روان‌شناسان شنيده‌ام و اندکي در زلزله‌ها مشاهده کرده و آموخته‌ام، بايد افرادي که دچار اين آسيب رواني مي‌شوند، بلافاصله به درمانگاه و متخصصان روان‌شناس و روان‌پزشک مراجعه کنند. پاسخ ايشان در‌پي توضيح من بسيار دلگرم‌کننده بود. ايشان گفت: حتما همين امروز بچه‌ام را مي‌برم دکتر. اين نشان مي‌دهد که تلاش‌هاي توسعه علمي برای همگاني‌کردن علم در کشور ما به‌صورت اميدوارانه جواب‌هاي مثبتي داده است و مردم ما از هر گروه و رده اجتماعي که هستند، روز‌به‌روز بيشتر متوجه مي‌شوند که علم و تنها علم است که توضيح‌دهنده پديده‌هاي طبيعي است و فقط و فقط از علم مي‌توان راه‌حل مسائل و مشکلات مربوطه را انتظار داشت.
* استاد پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.