|

خنثي‌سازی متن، پوزخند به صلح خیانت به خود

«اُسلو» نمایش تمام‌عیاری از هرزرفتن است. تلاش اخیر «گروه تئاتر تازه» به ما نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با صرف زمان، هزینه و انرژی افراد بسیار، نمایش‌نامه‌ای نسبتا خوب را به اثری بیهوده، مصرفی و درون‌تهی بدل کرد. به تعبیر دیگر، نمایش اُسلو نمونه خصیصه‌نمایی از جابه‌جایی متن با ضد متن است. آنچه در تماشاخانه ایرانشهر بر صحنه رفت، ملغمه‌ای از تمام چیزهایی است که مخاطب طبقه‌متوسطی امروز پیشاپیش انتظارش را می‌کشد: مقداری آواز و همخوانی محلی، اندکی مزاح و کنایه و طنازی، اشاراتی شبه‌روشنفکرانه به ناممکنی صلح در خاورمیانه و البته «دابسمش» که توانسته یکی‌شدن وهمناک فرد با الگوهای ذهنی‌اش را تجسد ببخشد. به این معنا هیچ چیز در اسلو کم نیست، همه چیز زیادی است، تزییناتی است بر سقف سرسرایی که هیچ دری به آن گشوده نمی‌شود و هیچ راهی از آن آغاز نمی‌شود. این همه البته نه به برکت متن که به لطف کارگردان است. تئاتر «اُسلو» خوانش «یوسف باپیری» از نمایش‌نامه‌ای به همین نام است که به تازگی در نشر مانیاهنر ترجمه شده است. این اثر که به قلم «جی تی راجرز» نوشته شده، در سال 2017 اجراهای متعددی داشته و در همان سال نیز جوایز مختلفی را از آن خویش کرده است. از این رو ما با نمایش‌نامه‌ای معاصر سروکار داریم که مضمونش پیمان اُسلو در سال 1993 است. یادداشت پیشرو نه قصد پرداختن به چگونگی شکل‌گیری معاهده اسلو را دارد، نه ظرفیت‌ها و پیامدهای آن را بررسی می‌کند و نه به طور مستقل بر نمایش‌نامه راجرز تمرکز می‌کند. در اینجا تنها وجوهی از کار باپیری را به نقد می‌گذاریم که اساسی به نظر می‌رسیده است. اسلو مدعی است که با دست‌گذاشتن بر سوژه‌ای سیاسی و نگریستن به آن از منظر اکنونی ما، چیزی افزون بر نمایش‌های سرگرم‌کننده خلق کرده است. اما به راستی چنین است؟ مبناقرارگرفتن مذاکرات بین فلسطین و اسرائیل لزوما به آفرینش اثری هنری با حقیقتی سیاسی منتهی نمی‌شود، به ویژه هنگامی که سایر اجزای نمایش در خدمت سیاست‌زدایی از مسئله اولیه آن باشند. هم‌ارزی صوری‌ای که از ابتدا بین مقامات نروژ، نمایندگان اسرائیل و فرستادگان سازمان آزادی‌بخش شکل می‌گیرد، در ادامه به جا‌به‌جایی اشخاص و شنیده‌شدن دیالوگ‌های یک طرف از دهان طرف دیگر ختم می‌شود. تو گویی این هر سه تيپ نمايشي، در تحلیل نهایی از یک جنس‌اند و در كل ماجرا، نقش‌ها تعويض مي‌شوند. دویدن‌های بی‌جهت بازیگران به دو سوی صحنه یا به دنبال همدیگر، تأثیرپذیری مکررشان از یکدیگر در حرکات بدن، دعوت «مونا» به سکوت که از یک «اِاِ...» خشمگین تا آوایی ریتمیک و طربناک ادامه پیدا می‌کند، همگی از جدی‌نبودن ماجرا حکایت دارد و به تدریج به نوعی بی‌تفاوتی می‌رسد. این بی‌تفاوتی در نیمه دوم نمایش شدت و وضوح بیشتری پیدا کرده و با به‌مسخرگرفتن تمام تلاش‌ها و امیدهایی که به پیمان اُسلو منجر شد، صحنه را از امکان زندگی دیگرگون خالی می‌کند. بی‌جهت نیست که کارگردان ترجیح داده جملات پایانی نمایش را حذف کند و به جای آن به صداگذاری بی‌نمکی بر مصاحبه عرفات روی بیاورد. او هم ظرفیت‌های مندرج در پیمان صلح را نادیده می‌گیرد و هم امکانات جاری در بطن نمایش‌نامه را به باد می‌دهد و در پایان ناگزیر است افق نهایی ترسیم‌شده و دعوت به دیدن متن را، با استهزایی دم‌دستی مبادله کند. به این ترتیب اسلو هر لحظه از حقیقت هنری خود -که فی‌نفسه با امکان تحقق جامعه‌ای بهتر گره خورده- دورتر می‌شود. مواجهه «باپیری» با درون‌مایه اثرش چنان شانه‌بالااندازانه و بی‌قید است که برخلاف انتظارات و داعیه‌ها سیاسی‌ترین گزاره‌ای که می‌توان از آن استنباط داشت چیزی به بی‌تفاوتی شعر سهراب است: «جای مردان سیاست بنشانید درخت تا هوا تازه شود». اما آیا بی‌تفاوتی، بی‌طرفانه است؟! بی‌تفاوتی تقریبا همیشه به نفع فرهنگ پذیرفته‌شده عمل می‌کند و در اسلو نیز چنین است. به همین جهت در انتزاعی‌ترین مواجهه، اسلو را بايد هم‌داستان با تصویر عمومی ارائه‌شده از مسئله فلسطین دانست. تصویری که در آن سازمان آزادی‌بخش و سایر جبهه‌های مقاومت تمایزشان را از دست می‌دهند. ایماژی که نمایندگان فلسطین را بی‌تخصص، ناتوان از اداره دولت و کمابیش فریب‌خورده نشان می‌دهد. در اینجا بحث بر سر نواقص و مشکلات معاهده 1993 یا دفاع از تصمیمات مختلف عرفات نیست، بحث بر سر شیوه‌ای از بازنمایی است که دست آخر قربانی را مستحق سرنوشتش دانسته و گناه آیندگان را به پای رفتگان می‌نویسد. اسلو با قسمی بی‌تفاوتی سیاسی تسخر زنانه مخاطب را در چنگ پیش‌پنداشته‌هایش رها می‌کند. در حالی که می‌توانست صرفا از وجهی سلبی دیستوپیا را به نمایش بگذارد، ریاکاری‌ها، حقه‌ها، حماقت‌ها و سودجویی‌های شخصی پشت مذاکرات را برملا کند، بی‌آنکه به یکسان‌سازی طرفین گفت‌وگو و تصاویر قالبی از آنها دامن بزند.
گذشته از اینها نمایش آقای باپیری در زیر تراکم فرم‌هایی که خلق کرده -یا فروخته- دفن می‌شود. اگر گفته هگل را بپذیریم که «در هنر انسانی، ما صرفا با اسباب و بازیچه‌ها سروکار نداریم، بلکه با آشکارگی حقیقت در ارتباطیم»، اینجا شاهد آن هستیم که چگونه اسباب و بازیچه‌ها به ساتِری برای حقیقت تبدیل شده‌اند. تعدد بی‌مناسبت بازیگرها در برخی صحنه‌ها، شوخی‌های بی‌مورد وصله‌شده به کار و تصاویر الصاقی نمایشگر اغلب کمکی به دنبال‌کردن محتوای نمایش نمی‌کنند، بلکه بیشتر به کار پرکردن خلأهای حاصل از انقطاع تئاتری آمده‌اند. بدن، صدا و نمادها بی‌دریغ مصرف شده‌اند. حتی ژست نیز از مفهوم برشتی خود تهی شده و این بار نه به منظور فاصله‌گذاری، تخفیف هیجان جاری بر صحنه و یاری‌رساندن به تماشاگر برای تأمل، بلکه به مثابه ابزاری رازآمیز و خودفروشانه مصرف شده است. در واقع باید گفت که ما در اسلو، نه با ژست یا وقفه که با مجموعه‌ای از فیگورهای شبه‌استعاری مواجه هستیم که نسبتی درونی با هم برقرار نمی‌کنند. یک‌جور زیباسازی نمادپردازانه که آدم را یاد قدرت‌نمایی تبلیغات شهری می‌اندازد. در آخر شاید بد نباشد که با نیم‌نگاهی به اسلو به عنوان شکلی از تئاتر مستند، از خودمان بپرسیم چرا آفرینش تئاتر مستند در ایران، اکثر اوقات با نادیده‌گرفتن خودآیینی آن همراه شده است. آیا نمی‌توان صورتی از تئاتر مستند را متصور شد که با وجود نزدیکی به رویدادی بیرونی یا واقعه‌ای تاریخی، همچنان نوعی مقاومت در برابر منطق غیرهنری اجتماع را بپروراند؟ به عبارت دیگر، گرایش درونی تئاتر مستند به سوی برون‌ریزی از خویش به منزله یک فرم هنری از کجا ناشی شده است. شاید به طور کل در شرایط فعلی، تئاتر مستند آمادگی بیشتری برای انحراف به سمت قوالب تعیین‌شده سیاسی و نظم مبادله‌ای داشته باشد اما حتما صورت دیگری از آن ممکن است. چراکه نه موضوع تئاتر و نه شیوه نمایش آن ضرورتا به تغییر ماهیت هنری‌اش نمی‌انجامد.

«اُسلو» نمایش تمام‌عیاری از هرزرفتن است. تلاش اخیر «گروه تئاتر تازه» به ما نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با صرف زمان، هزینه و انرژی افراد بسیار، نمایش‌نامه‌ای نسبتا خوب را به اثری بیهوده، مصرفی و درون‌تهی بدل کرد. به تعبیر دیگر، نمایش اُسلو نمونه خصیصه‌نمایی از جابه‌جایی متن با ضد متن است. آنچه در تماشاخانه ایرانشهر بر صحنه رفت، ملغمه‌ای از تمام چیزهایی است که مخاطب طبقه‌متوسطی امروز پیشاپیش انتظارش را می‌کشد: مقداری آواز و همخوانی محلی، اندکی مزاح و کنایه و طنازی، اشاراتی شبه‌روشنفکرانه به ناممکنی صلح در خاورمیانه و البته «دابسمش» که توانسته یکی‌شدن وهمناک فرد با الگوهای ذهنی‌اش را تجسد ببخشد. به این معنا هیچ چیز در اسلو کم نیست، همه چیز زیادی است، تزییناتی است بر سقف سرسرایی که هیچ دری به آن گشوده نمی‌شود و هیچ راهی از آن آغاز نمی‌شود. این همه البته نه به برکت متن که به لطف کارگردان است. تئاتر «اُسلو» خوانش «یوسف باپیری» از نمایش‌نامه‌ای به همین نام است که به تازگی در نشر مانیاهنر ترجمه شده است. این اثر که به قلم «جی تی راجرز» نوشته شده، در سال 2017 اجراهای متعددی داشته و در همان سال نیز جوایز مختلفی را از آن خویش کرده است. از این رو ما با نمایش‌نامه‌ای معاصر سروکار داریم که مضمونش پیمان اُسلو در سال 1993 است. یادداشت پیشرو نه قصد پرداختن به چگونگی شکل‌گیری معاهده اسلو را دارد، نه ظرفیت‌ها و پیامدهای آن را بررسی می‌کند و نه به طور مستقل بر نمایش‌نامه راجرز تمرکز می‌کند. در اینجا تنها وجوهی از کار باپیری را به نقد می‌گذاریم که اساسی به نظر می‌رسیده است. اسلو مدعی است که با دست‌گذاشتن بر سوژه‌ای سیاسی و نگریستن به آن از منظر اکنونی ما، چیزی افزون بر نمایش‌های سرگرم‌کننده خلق کرده است. اما به راستی چنین است؟ مبناقرارگرفتن مذاکرات بین فلسطین و اسرائیل لزوما به آفرینش اثری هنری با حقیقتی سیاسی منتهی نمی‌شود، به ویژه هنگامی که سایر اجزای نمایش در خدمت سیاست‌زدایی از مسئله اولیه آن باشند. هم‌ارزی صوری‌ای که از ابتدا بین مقامات نروژ، نمایندگان اسرائیل و فرستادگان سازمان آزادی‌بخش شکل می‌گیرد، در ادامه به جا‌به‌جایی اشخاص و شنیده‌شدن دیالوگ‌های یک طرف از دهان طرف دیگر ختم می‌شود. تو گویی این هر سه تيپ نمايشي، در تحلیل نهایی از یک جنس‌اند و در كل ماجرا، نقش‌ها تعويض مي‌شوند. دویدن‌های بی‌جهت بازیگران به دو سوی صحنه یا به دنبال همدیگر، تأثیرپذیری مکررشان از یکدیگر در حرکات بدن، دعوت «مونا» به سکوت که از یک «اِاِ...» خشمگین تا آوایی ریتمیک و طربناک ادامه پیدا می‌کند، همگی از جدی‌نبودن ماجرا حکایت دارد و به تدریج به نوعی بی‌تفاوتی می‌رسد. این بی‌تفاوتی در نیمه دوم نمایش شدت و وضوح بیشتری پیدا کرده و با به‌مسخرگرفتن تمام تلاش‌ها و امیدهایی که به پیمان اُسلو منجر شد، صحنه را از امکان زندگی دیگرگون خالی می‌کند. بی‌جهت نیست که کارگردان ترجیح داده جملات پایانی نمایش را حذف کند و به جای آن به صداگذاری بی‌نمکی بر مصاحبه عرفات روی بیاورد. او هم ظرفیت‌های مندرج در پیمان صلح را نادیده می‌گیرد و هم امکانات جاری در بطن نمایش‌نامه را به باد می‌دهد و در پایان ناگزیر است افق نهایی ترسیم‌شده و دعوت به دیدن متن را، با استهزایی دم‌دستی مبادله کند. به این ترتیب اسلو هر لحظه از حقیقت هنری خود -که فی‌نفسه با امکان تحقق جامعه‌ای بهتر گره خورده- دورتر می‌شود. مواجهه «باپیری» با درون‌مایه اثرش چنان شانه‌بالااندازانه و بی‌قید است که برخلاف انتظارات و داعیه‌ها سیاسی‌ترین گزاره‌ای که می‌توان از آن استنباط داشت چیزی به بی‌تفاوتی شعر سهراب است: «جای مردان سیاست بنشانید درخت تا هوا تازه شود». اما آیا بی‌تفاوتی، بی‌طرفانه است؟! بی‌تفاوتی تقریبا همیشه به نفع فرهنگ پذیرفته‌شده عمل می‌کند و در اسلو نیز چنین است. به همین جهت در انتزاعی‌ترین مواجهه، اسلو را بايد هم‌داستان با تصویر عمومی ارائه‌شده از مسئله فلسطین دانست. تصویری که در آن سازمان آزادی‌بخش و سایر جبهه‌های مقاومت تمایزشان را از دست می‌دهند. ایماژی که نمایندگان فلسطین را بی‌تخصص، ناتوان از اداره دولت و کمابیش فریب‌خورده نشان می‌دهد. در اینجا بحث بر سر نواقص و مشکلات معاهده 1993 یا دفاع از تصمیمات مختلف عرفات نیست، بحث بر سر شیوه‌ای از بازنمایی است که دست آخر قربانی را مستحق سرنوشتش دانسته و گناه آیندگان را به پای رفتگان می‌نویسد. اسلو با قسمی بی‌تفاوتی سیاسی تسخر زنانه مخاطب را در چنگ پیش‌پنداشته‌هایش رها می‌کند. در حالی که می‌توانست صرفا از وجهی سلبی دیستوپیا را به نمایش بگذارد، ریاکاری‌ها، حقه‌ها، حماقت‌ها و سودجویی‌های شخصی پشت مذاکرات را برملا کند، بی‌آنکه به یکسان‌سازی طرفین گفت‌وگو و تصاویر قالبی از آنها دامن بزند.
گذشته از اینها نمایش آقای باپیری در زیر تراکم فرم‌هایی که خلق کرده -یا فروخته- دفن می‌شود. اگر گفته هگل را بپذیریم که «در هنر انسانی، ما صرفا با اسباب و بازیچه‌ها سروکار نداریم، بلکه با آشکارگی حقیقت در ارتباطیم»، اینجا شاهد آن هستیم که چگونه اسباب و بازیچه‌ها به ساتِری برای حقیقت تبدیل شده‌اند. تعدد بی‌مناسبت بازیگرها در برخی صحنه‌ها، شوخی‌های بی‌مورد وصله‌شده به کار و تصاویر الصاقی نمایشگر اغلب کمکی به دنبال‌کردن محتوای نمایش نمی‌کنند، بلکه بیشتر به کار پرکردن خلأهای حاصل از انقطاع تئاتری آمده‌اند. بدن، صدا و نمادها بی‌دریغ مصرف شده‌اند. حتی ژست نیز از مفهوم برشتی خود تهی شده و این بار نه به منظور فاصله‌گذاری، تخفیف هیجان جاری بر صحنه و یاری‌رساندن به تماشاگر برای تأمل، بلکه به مثابه ابزاری رازآمیز و خودفروشانه مصرف شده است. در واقع باید گفت که ما در اسلو، نه با ژست یا وقفه که با مجموعه‌ای از فیگورهای شبه‌استعاری مواجه هستیم که نسبتی درونی با هم برقرار نمی‌کنند. یک‌جور زیباسازی نمادپردازانه که آدم را یاد قدرت‌نمایی تبلیغات شهری می‌اندازد. در آخر شاید بد نباشد که با نیم‌نگاهی به اسلو به عنوان شکلی از تئاتر مستند، از خودمان بپرسیم چرا آفرینش تئاتر مستند در ایران، اکثر اوقات با نادیده‌گرفتن خودآیینی آن همراه شده است. آیا نمی‌توان صورتی از تئاتر مستند را متصور شد که با وجود نزدیکی به رویدادی بیرونی یا واقعه‌ای تاریخی، همچنان نوعی مقاومت در برابر منطق غیرهنری اجتماع را بپروراند؟ به عبارت دیگر، گرایش درونی تئاتر مستند به سوی برون‌ریزی از خویش به منزله یک فرم هنری از کجا ناشی شده است. شاید به طور کل در شرایط فعلی، تئاتر مستند آمادگی بیشتری برای انحراف به سمت قوالب تعیین‌شده سیاسی و نظم مبادله‌ای داشته باشد اما حتما صورت دیگری از آن ممکن است. چراکه نه موضوع تئاتر و نه شیوه نمایش آن ضرورتا به تغییر ماهیت هنری‌اش نمی‌انجامد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.