|

شكل‌هاي زندگي: رومن گاري و زندگي‌هايش

نوشتن با نام‌هاي مستعار

نادر شهريوري (صدقي)

رومن گاري گفته بود «آدم‌هايي هستند كه سلاحي براي دفاع ندارند؛ جز خنده‌اي تلخ». او اين را در آخرين روزهاي قبل از خودكشي‌اش گفته بود. بسياري اين گفته گاري را یک جمع‌بندي از زندگي‌هايش تعبير مي‌كنند و اين مي‌تواند تعبيري درست باشد.

زندگي‌هاي رومن گاري دالي شناور بود؛ «دال شناور» بسيار به كار او مي‌آمد؛ زيرا به مدلولي معين منتهي نمي‌شد و اين مي‌توانست زندگي‌اش را به ماجرا بدل كند. «كمي شاعر، كمي خيال‌پرست... به پرو پناه مي‌آوري، در پاي جبال آند روي ساحلي كه همه‌چيز به آن ختم مي‌شود؛ پس از آنكه در اسپانيا با فاشيست‌ها، در فرانسه با نازي‌ها، در كوبا با غاصب‌ها جنگيده‌اي... به منظره‌اي زيبا دل خوش مي‌كني. مناظر كمتر به تو نارو مي‌زنند. كمي شاعر، كمي خيال...».1 «از هر چيز كمي و نه به تمامي»، سبكي از زندگي‌كردن است كه محرك آن هيجانات فرد است كه به منظره‌اي دل خوش مي‌كند و سپس به منظره‌اي ديگر و سپس باز به منظره‌اي ديگر و... و در هر منظره سعي مي‌كند نظمي به وجود آورد؛ اما حساسيت‌ها و هيجانات بازيگري چنان است كه نظم و نظام نمي‌تواند براي زماني طولاني پايدار بماند؛ زيرا بازيگر نمي‌خواهد «بازي» با ارجاع به مدلولي معين پايان گيرد. نام اصليِ رومن گاري، رومن كاتسف است. او در 1914 در مسكو متولد شد. «فقير، كمي قزاق، كمي تاتار با نژاد جهود، در چهارده‌سالگي پا به فرانسه گذاشت».2 در سي‌وهفت سالگي (1951) نام رومن گاري را برمي‌گزيند و اين نام بدل به نام رسمي‌اش مي‌شود. از 1974 با نام‌هاي مختلف آثار ادبي فراواني منتشر مي‌كند. آثارش موجي از استقبال در جامعه ادبي پديد مي‌آورد، جامعه ادبي كنجکاو مي‌شود و در پي شخصيتي مي‌گردد كه حدس مي‌زند خودش را پشت اين نام مستعار پنهان كرده است؛ اما كسي به گاري شك نمي‌كند. او در همين سال (1974) كتاب ديگري منتشر مي‌كند: «شب آرام خواهد بود». در همين سال، «سرهاي استفاني» را هم با نام مستعار شاتان بوگا به چاپ مي‌رساند.3 سپس كتاب ديگري را با عنوان «مردي با كبوتر» با اسم مستعار فوسكو سيدني بالدي منتشر مي‌كند. آن‌گاه مهم‌ترين كتابش را «زندگي در پيش‌رو» و با امضاي اميل آژار منتشر مي‌كند كه برنده جايزه گنكور مي‌شود. اين دومين جايزه گنكور است كه نصيبش مي‌شود؛ قبل از آن «ريشه‌هاي آسمان» (1956) را با همين اسم مي‌بَرَد. اگر جامعه ادبي مي‌دانست اميل آژار همان رومن گاري است، بي‌ترديد از دادن جايزه به او خودداري مي‌كرد، جامعه ادبي تنها پس از خودكشي رومن گاري است كه درمي‌يابد اميل آژار نام ديگر اوست.
نوشتن با نام‌هاي مستعار را خواه ناظر به يك فرد در نظر گيريم يا آن را ناظر به افراد مختلف در نظر گيريم، در همه حال تجسم ذهني شكل‌هاي متفاوتي از انواع گوناگون هستي و زندگي‌هاي انضمامي است كه فرد مي‌خواهد آن را تجربه كند و به يك تعبير زندگي‌كردن با ماسك است. براي زندگي در اشكال گوناگون هستي انضمامي، داشتن سرشتي كه مستعد چنين نمايشي باشد؛ البته شرط لازمي است. رومن گاري مستعد چنين هنرنمايي‌ای بود. او بازيگوش و ماجراجو، شوخ‌طبع و جدي، اهل معاشرت و گوشه‌گير، خونگرم و منزوي بود. چنين شخصيتي چگونه مي‌توانست فقط يك شكل از زندگي را تجربه كند؟ يك ماسك بزند و تنها با يك نام زندگي كند؟ هنگامي كه از رومن گاري مي‌گوييم، بايد از مادرش مينا يوسيليونا سخن به ميان آوريم. تا مدت‌ها - در اوايل زندگي گاري- تنها «مركز ثقل» او كه او را در چارچوب نظامي معنايي از زندگي محفوظ نگه مي‌داشت، مادرش بود. «به گمانم تصويري كه از مادرم در ذهن داشتم، شده بود مركز ثقلم و همين من را نجات داد».4 او مي‌خواست خود را با تصويري كه مادرش از او داشت، منطبق کند. «هرگاه كم مي‌آوردم، دست به دامان تصويري مي‌شدم كه مادرم از من ساخته بود»5. بعد از مرگ مادر در 1941 زندگي گاري در آشوب امكان‌هايي بود كه در برابرش قرار مي‌گرفتند. اراده معطوف به اخلاقي‌بودن گامي است در راستای اراده معطوف به خلق «ضرورت» از آشوب امكان‌ها؛ اما گاري دليلي براي اتخاذ چنين «ضرورتي» نمي‌ديد. او به امكان‌هاي پيش‌رو دل خوش كرده بود. چندپارگي شخصي‌اش چنين امكاناتي را فراهم آورده بود.
نيچه به «وحدت من»، «يكپارچگي شخصيت» و ايفاي تنها يك شكل زندگي در ميان اشكال متنوع زندگي باور نداشت. از نظر او «من» نمي‌توانست تنها «من» باشد؛ زيرا تحت تأثير روابط متنوع و ظريف قدرت و تحت نفوذ «من‌هاي متفاوتي» قرار مي‌گرفت كه در زير پوشش «من» خود را پنهان مي‌كردند. در ميان عالي‌ترين متن‌هاي نيچه، نوشته‌هايي يافت مي‌شوند كه در آن نيچه از ضرورت ماسك و از فضيلت زيبابودن ماسك‌ها به‌مثابه تصاوير هنري سخن مي‌گويد. از نظر نيچه اگرچه ماسك قبل از هر چيز ابزار خيال‌پردازي است؛ اما در مواقعي حتي از چهره آدمي نيز گوياتر است. در اين شرايط ماسك كاملا وابسته به احساسات شخصيتي است كه در پسِ آن پنهان است. رومن گاري نمونه‌اي شاخص از من‌هاي متنوعي بود كه نمي‌توانست تنها در زير پوشش يك «من»، يك ماسك و ضرورت يك شكل از زندگي، زندگي كند. «يك بار داشتم اين قضيه را براي ژنرال دوگل تعريف مي‌كردم. برايش گفتم به چه تغيير فرهنگ‌هايي تن داده‌ام و داستان آفتاب‌پرست را تعريف كردم. آفتاب‌پرست را روي كف‌پوش قرمز كه مي‌گذارند، قرمز مي‌شود و روي كف‌پوش سبز كه مي‌گذارند، سبز. اگر روي كف‌پوش زرد بگذاريدش زرد مي‌شود و روي كف‌پوش آبي هم آبي»6 .
در پس اين صراحت تعبيري كه رومن گاري به كار مي‌برد مي‌توان تلاش او براي تبديل‌شدن به «دالي شناور» را جست‌وجو كرد، دالي كه دائما رنگ عوض مي‌كند و به رنگي معين تن درنمي‌دهد و مي‌خواهد نه شكلي معين از زندگي، بلكه زندگي در تمامي اشكالش را تجربه كند و تمامي امكانات نهفته در ‌آن را به نمايش درآورد. آيا چنين كاري ممكن است؟
نيچه با استراتژي ارزيابي مجدد همه ارزش‌ها و ادعاي مرگ خدايان، غياب هرگونه دال متعالي را كه نظامي معنايي و يا زيستني معين را ارائه مي‌دهد اعلام مي‌كند كه در غيبت دال و مدلولي معين و يا مركز ثقل -در اينجا اين هر سه يك معنا و تعبير دارند- شبكه‌اي از دال‌هاي متمايز و اشكال متنوعي از زندگي به وجود مي‌آيد كه سازوكار حاكم بر آن «بازي» است. در بازي با «تكرار» كه همان تكرار بازي است روبه‌رو مي‌شويم.* در بازي معنا دائما به تعويق مي‌افتد يعني به مدلولي معين منتهي نمي‌شود و بنابراين بازي در جهتي معين و يا غايتي محتوم پيش نمي‌رود. اساسا بازيگر اگر بازيگر باشد در جست‌وجوي معنا نمي‌رود زيرا سازوكار حاكم بر بازي نسبتي با معنا ندارد. بازي‌هاي رومن گاري ادامه مي‌يابد، هر نام يك بازي است، بازيگر در شوق «لحظه» مي‌سوزد، او مي‌تواند هر بار از نو آغاز كند. اين سرعت بازيگر است. «دوباره متولد شده بودم، دوباره شروع مي‌كردم. يك بار ديگر همه چيز در اختيارم گذاشته شده بود. مي‌توانستم با تخيلاتم يك بار ديگر خودم را به وجد آورم، آن‌هم به دست خودم».7 اكنون مي‌توان به راز بازي‌هاي رومن گاري پي برد. نام‌هاي مستعار گاري چيزي نيست جز تلاش بي‌وقفه وي براي خلق شكل‌هاي تازه‌اي از زندگي. هر اسم شخصيتي است كه رشد مي‌كند، تحول مي‌يابد و زندگي مي‌كند اما به مدلولي معين منتهي نمي‌شود، زيرا در آن صورت بازي پايان مي‌پذيرد، زندگي در پس نام‌هاي مستعار، يا چنان‌كه نيچه مي‌گويد زندگي در پس ماسك‌ها، در بيشتر مواقع مي‌تواند از چهره‌ واقعي بازيگر نيز گوياتر باشد، يعني بياني حقيقي‌تر از زندگي و خواست بازيگر ارائه دهد، اما اين تمامي ماجرا نيست: بازي اگر بازي باشد و بازيگر رومن گاري، آن‌گاه زندگي جز نمايش با ماسك‌هاي مختلف نيست. در اين شرايط اگر ماسك برداشته شود به جاي «بن»، «ماهيت»، «مركز ثقل» و اساسا هر چيز ثابت و لايتغير، اين «مغاك» است كه نمايان مي‌شود، آن‌گاه بازيگر جز مغاك چيزي نمي‌بيند، چه بسيار خودكشي رومن گاري خيره‌شدن به برهوتي بي‌هدف و بي‌غايت بوده است كه به آن هستي نام داده بودند.**
پي‌نوشت‌ها:
* هراكليتوس كه نيچه او را ستايش مي‌كند و خود را وامدار وي مي‌داند بر اين باور بود كه هستي همچون كودكي است كه بازي مي‌كند. كودك با شن بنايي خلق مي‌كند و آن‌گاه آن را خراب مي‌كند و باز مي‌سازد. به‌ واقع اين تكرار بازي است كه كودك را به شوق مي‌آورد تا او آن را بي‌نهايت بار تكرار كند.
** ايده‌هاي نيهيليستي رومن گاري و اساسا سبك زيست نيهيليست‌گونه وي شباهتي به اين نيم‌بيت از رباعي مشهور خيام نيز دارد كه «چون پرده برافتد نه تو ماني و نه من». در اينجا پرده مي‌تواند استعاره‌اي باشد براي «مركز ثقل» با «نظام معنايي» و...
1. «پرنده‌ها مي‌روند در پرو مي‌ميرند»، رومن گاري، ترجمه ابوالحسن نجفي
2. مقدمه‌اي از انتشارات گاليمار براي كتاب «پرنده‌ها مي‌روند در پرو و بميرند»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
3، 4، 5، 6. «گذر روزگار»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
7. مقدمه «قلابي»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي

رومن گاري گفته بود «آدم‌هايي هستند كه سلاحي براي دفاع ندارند؛ جز خنده‌اي تلخ». او اين را در آخرين روزهاي قبل از خودكشي‌اش گفته بود. بسياري اين گفته گاري را یک جمع‌بندي از زندگي‌هايش تعبير مي‌كنند و اين مي‌تواند تعبيري درست باشد.

زندگي‌هاي رومن گاري دالي شناور بود؛ «دال شناور» بسيار به كار او مي‌آمد؛ زيرا به مدلولي معين منتهي نمي‌شد و اين مي‌توانست زندگي‌اش را به ماجرا بدل كند. «كمي شاعر، كمي خيال‌پرست... به پرو پناه مي‌آوري، در پاي جبال آند روي ساحلي كه همه‌چيز به آن ختم مي‌شود؛ پس از آنكه در اسپانيا با فاشيست‌ها، در فرانسه با نازي‌ها، در كوبا با غاصب‌ها جنگيده‌اي... به منظره‌اي زيبا دل خوش مي‌كني. مناظر كمتر به تو نارو مي‌زنند. كمي شاعر، كمي خيال...».1 «از هر چيز كمي و نه به تمامي»، سبكي از زندگي‌كردن است كه محرك آن هيجانات فرد است كه به منظره‌اي دل خوش مي‌كند و سپس به منظره‌اي ديگر و سپس باز به منظره‌اي ديگر و... و در هر منظره سعي مي‌كند نظمي به وجود آورد؛ اما حساسيت‌ها و هيجانات بازيگري چنان است كه نظم و نظام نمي‌تواند براي زماني طولاني پايدار بماند؛ زيرا بازيگر نمي‌خواهد «بازي» با ارجاع به مدلولي معين پايان گيرد. نام اصليِ رومن گاري، رومن كاتسف است. او در 1914 در مسكو متولد شد. «فقير، كمي قزاق، كمي تاتار با نژاد جهود، در چهارده‌سالگي پا به فرانسه گذاشت».2 در سي‌وهفت سالگي (1951) نام رومن گاري را برمي‌گزيند و اين نام بدل به نام رسمي‌اش مي‌شود. از 1974 با نام‌هاي مختلف آثار ادبي فراواني منتشر مي‌كند. آثارش موجي از استقبال در جامعه ادبي پديد مي‌آورد، جامعه ادبي كنجکاو مي‌شود و در پي شخصيتي مي‌گردد كه حدس مي‌زند خودش را پشت اين نام مستعار پنهان كرده است؛ اما كسي به گاري شك نمي‌كند. او در همين سال (1974) كتاب ديگري منتشر مي‌كند: «شب آرام خواهد بود». در همين سال، «سرهاي استفاني» را هم با نام مستعار شاتان بوگا به چاپ مي‌رساند.3 سپس كتاب ديگري را با عنوان «مردي با كبوتر» با اسم مستعار فوسكو سيدني بالدي منتشر مي‌كند. آن‌گاه مهم‌ترين كتابش را «زندگي در پيش‌رو» و با امضاي اميل آژار منتشر مي‌كند كه برنده جايزه گنكور مي‌شود. اين دومين جايزه گنكور است كه نصيبش مي‌شود؛ قبل از آن «ريشه‌هاي آسمان» (1956) را با همين اسم مي‌بَرَد. اگر جامعه ادبي مي‌دانست اميل آژار همان رومن گاري است، بي‌ترديد از دادن جايزه به او خودداري مي‌كرد، جامعه ادبي تنها پس از خودكشي رومن گاري است كه درمي‌يابد اميل آژار نام ديگر اوست.
نوشتن با نام‌هاي مستعار را خواه ناظر به يك فرد در نظر گيريم يا آن را ناظر به افراد مختلف در نظر گيريم، در همه حال تجسم ذهني شكل‌هاي متفاوتي از انواع گوناگون هستي و زندگي‌هاي انضمامي است كه فرد مي‌خواهد آن را تجربه كند و به يك تعبير زندگي‌كردن با ماسك است. براي زندگي در اشكال گوناگون هستي انضمامي، داشتن سرشتي كه مستعد چنين نمايشي باشد؛ البته شرط لازمي است. رومن گاري مستعد چنين هنرنمايي‌ای بود. او بازيگوش و ماجراجو، شوخ‌طبع و جدي، اهل معاشرت و گوشه‌گير، خونگرم و منزوي بود. چنين شخصيتي چگونه مي‌توانست فقط يك شكل از زندگي را تجربه كند؟ يك ماسك بزند و تنها با يك نام زندگي كند؟ هنگامي كه از رومن گاري مي‌گوييم، بايد از مادرش مينا يوسيليونا سخن به ميان آوريم. تا مدت‌ها - در اوايل زندگي گاري- تنها «مركز ثقل» او كه او را در چارچوب نظامي معنايي از زندگي محفوظ نگه مي‌داشت، مادرش بود. «به گمانم تصويري كه از مادرم در ذهن داشتم، شده بود مركز ثقلم و همين من را نجات داد».4 او مي‌خواست خود را با تصويري كه مادرش از او داشت، منطبق کند. «هرگاه كم مي‌آوردم، دست به دامان تصويري مي‌شدم كه مادرم از من ساخته بود»5. بعد از مرگ مادر در 1941 زندگي گاري در آشوب امكان‌هايي بود كه در برابرش قرار مي‌گرفتند. اراده معطوف به اخلاقي‌بودن گامي است در راستای اراده معطوف به خلق «ضرورت» از آشوب امكان‌ها؛ اما گاري دليلي براي اتخاذ چنين «ضرورتي» نمي‌ديد. او به امكان‌هاي پيش‌رو دل خوش كرده بود. چندپارگي شخصي‌اش چنين امكاناتي را فراهم آورده بود.
نيچه به «وحدت من»، «يكپارچگي شخصيت» و ايفاي تنها يك شكل زندگي در ميان اشكال متنوع زندگي باور نداشت. از نظر او «من» نمي‌توانست تنها «من» باشد؛ زيرا تحت تأثير روابط متنوع و ظريف قدرت و تحت نفوذ «من‌هاي متفاوتي» قرار مي‌گرفت كه در زير پوشش «من» خود را پنهان مي‌كردند. در ميان عالي‌ترين متن‌هاي نيچه، نوشته‌هايي يافت مي‌شوند كه در آن نيچه از ضرورت ماسك و از فضيلت زيبابودن ماسك‌ها به‌مثابه تصاوير هنري سخن مي‌گويد. از نظر نيچه اگرچه ماسك قبل از هر چيز ابزار خيال‌پردازي است؛ اما در مواقعي حتي از چهره آدمي نيز گوياتر است. در اين شرايط ماسك كاملا وابسته به احساسات شخصيتي است كه در پسِ آن پنهان است. رومن گاري نمونه‌اي شاخص از من‌هاي متنوعي بود كه نمي‌توانست تنها در زير پوشش يك «من»، يك ماسك و ضرورت يك شكل از زندگي، زندگي كند. «يك بار داشتم اين قضيه را براي ژنرال دوگل تعريف مي‌كردم. برايش گفتم به چه تغيير فرهنگ‌هايي تن داده‌ام و داستان آفتاب‌پرست را تعريف كردم. آفتاب‌پرست را روي كف‌پوش قرمز كه مي‌گذارند، قرمز مي‌شود و روي كف‌پوش سبز كه مي‌گذارند، سبز. اگر روي كف‌پوش زرد بگذاريدش زرد مي‌شود و روي كف‌پوش آبي هم آبي»6 .
در پس اين صراحت تعبيري كه رومن گاري به كار مي‌برد مي‌توان تلاش او براي تبديل‌شدن به «دالي شناور» را جست‌وجو كرد، دالي كه دائما رنگ عوض مي‌كند و به رنگي معين تن درنمي‌دهد و مي‌خواهد نه شكلي معين از زندگي، بلكه زندگي در تمامي اشكالش را تجربه كند و تمامي امكانات نهفته در ‌آن را به نمايش درآورد. آيا چنين كاري ممكن است؟
نيچه با استراتژي ارزيابي مجدد همه ارزش‌ها و ادعاي مرگ خدايان، غياب هرگونه دال متعالي را كه نظامي معنايي و يا زيستني معين را ارائه مي‌دهد اعلام مي‌كند كه در غيبت دال و مدلولي معين و يا مركز ثقل -در اينجا اين هر سه يك معنا و تعبير دارند- شبكه‌اي از دال‌هاي متمايز و اشكال متنوعي از زندگي به وجود مي‌آيد كه سازوكار حاكم بر آن «بازي» است. در بازي با «تكرار» كه همان تكرار بازي است روبه‌رو مي‌شويم.* در بازي معنا دائما به تعويق مي‌افتد يعني به مدلولي معين منتهي نمي‌شود و بنابراين بازي در جهتي معين و يا غايتي محتوم پيش نمي‌رود. اساسا بازيگر اگر بازيگر باشد در جست‌وجوي معنا نمي‌رود زيرا سازوكار حاكم بر بازي نسبتي با معنا ندارد. بازي‌هاي رومن گاري ادامه مي‌يابد، هر نام يك بازي است، بازيگر در شوق «لحظه» مي‌سوزد، او مي‌تواند هر بار از نو آغاز كند. اين سرعت بازيگر است. «دوباره متولد شده بودم، دوباره شروع مي‌كردم. يك بار ديگر همه چيز در اختيارم گذاشته شده بود. مي‌توانستم با تخيلاتم يك بار ديگر خودم را به وجد آورم، آن‌هم به دست خودم».7 اكنون مي‌توان به راز بازي‌هاي رومن گاري پي برد. نام‌هاي مستعار گاري چيزي نيست جز تلاش بي‌وقفه وي براي خلق شكل‌هاي تازه‌اي از زندگي. هر اسم شخصيتي است كه رشد مي‌كند، تحول مي‌يابد و زندگي مي‌كند اما به مدلولي معين منتهي نمي‌شود، زيرا در آن صورت بازي پايان مي‌پذيرد، زندگي در پس نام‌هاي مستعار، يا چنان‌كه نيچه مي‌گويد زندگي در پس ماسك‌ها، در بيشتر مواقع مي‌تواند از چهره‌ واقعي بازيگر نيز گوياتر باشد، يعني بياني حقيقي‌تر از زندگي و خواست بازيگر ارائه دهد، اما اين تمامي ماجرا نيست: بازي اگر بازي باشد و بازيگر رومن گاري، آن‌گاه زندگي جز نمايش با ماسك‌هاي مختلف نيست. در اين شرايط اگر ماسك برداشته شود به جاي «بن»، «ماهيت»، «مركز ثقل» و اساسا هر چيز ثابت و لايتغير، اين «مغاك» است كه نمايان مي‌شود، آن‌گاه بازيگر جز مغاك چيزي نمي‌بيند، چه بسيار خودكشي رومن گاري خيره‌شدن به برهوتي بي‌هدف و بي‌غايت بوده است كه به آن هستي نام داده بودند.**
پي‌نوشت‌ها:
* هراكليتوس كه نيچه او را ستايش مي‌كند و خود را وامدار وي مي‌داند بر اين باور بود كه هستي همچون كودكي است كه بازي مي‌كند. كودك با شن بنايي خلق مي‌كند و آن‌گاه آن را خراب مي‌كند و باز مي‌سازد. به‌ واقع اين تكرار بازي است كه كودك را به شوق مي‌آورد تا او آن را بي‌نهايت بار تكرار كند.
** ايده‌هاي نيهيليستي رومن گاري و اساسا سبك زيست نيهيليست‌گونه وي شباهتي به اين نيم‌بيت از رباعي مشهور خيام نيز دارد كه «چون پرده برافتد نه تو ماني و نه من». در اينجا پرده مي‌تواند استعاره‌اي باشد براي «مركز ثقل» با «نظام معنايي» و...
1. «پرنده‌ها مي‌روند در پرو مي‌ميرند»، رومن گاري، ترجمه ابوالحسن نجفي
2. مقدمه‌اي از انتشارات گاليمار براي كتاب «پرنده‌ها مي‌روند در پرو و بميرند»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
3، 4، 5، 6. «گذر روزگار»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
7. مقدمه «قلابي»، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.