|

مروری بر فیلمنامه «حاجی‌آقا- آکتر سینما»

رژیسور عقب سوژه می‌گردد*

«در اتاقی پشت یک میز، زیر انبوهی کاغذ، چیزی تکان می‌خورد. کاغذها به سمتی می‌ریزند. رژیسور از میان کاغذها سر بر می‌آورد. انگشتش را بر چانه می‌گذارد و چیزی زیر لب زمزمه می‌کند. رژیسور با قاطعیت قلم را از روی میز بر می‌دارد و چیزی بر کاغذ می‌نویسد. نوشته را می‌خواند. بعد دستش را نخست سمت چپ و سپس سمت راست سینه‌اش می‌گذارد. دستش را نگاه می‌کند و باز آن را بر سمت چپ سینه، روی قلب، می‌گذارد و حالتی نمایشی به خود می‌گیرد. دوباره شروع به نوشتن می‌کند. نوشته را می‌خواند. بعد با دست‌هایش حمله‌ای نمایشی انجام می‌دهد. فکر می‌کند. از حرکاتش راضی نیست. قلم را پشت گوش می‌گذارد. اندیشه می‌کند. باز قلم را از پشت گوش بر می‌دارد و چون خنجری بالا می‌برد و روی میز را بر هم می‌زند.» اینها سطرهایی است از قسمتی از سناریوی «حاجی‌آقا- آکتر سینما» از اوانس اگانیانس که در آن فیلمنامه‌نویس در جست‌وجوی سوژه تصویر شده است. حاجی‌آقا- آکتر سینما، فیلمی است که برای اهل سینما تداعی‌های بسیاری را به‌همراه دارد. از فیلم‌هایی که در آنها به نحوی به این فیلم اگانیانس ارجاع داده شده- مثل فیلم «کاغذ بی‌خط» ناصر تقوایی- گرفته تا انواع تداعی‌های دیگر که با تاریخ سینمای ایران و نخستین تلاش‌هایی که برای شکل‌گیری سینما در ایران صورت گرفته، پیوند خورده است. این روزها انتشارات موزه سینمای ایران، فیلمنامه «حاجی‌آقا- آکتر سینما»ی اگانیانس را منتشر کرده است. فیلمنامه‌ای که همان‌طور که در مقدمه آن اشاره شده، توسط جمال امید، بر اساس کپی‌ای از این فیلم تنظیم شده و اولین‌بار در کتاب «اوانس اوگانیانس: زندگی و سینما» چاپ شده است. حاجی‌آقا- آکتر سینما، تنها فیلم صامت به جا مانده از تاریخ سینمای ایران است. این فیلم در سال 1312 ساخته شده است و اگانیانس چندسال بعد از ساختن این فیلم، وقتی دید که به دلایل مختلف، از جمله همکاری نکردن مقامات ایران با او نمی‌تواند به رویاهای سینمایی‌اش در ایران جامه عمل بپوشاند، ایران را ترک کرد و به هند رفت. در پایان فیلمنامه حاجی آقا- آکتر سینما، مقاله‌ای کوتاه از جمال امید درباره اگانیانس چاپ شده که در آن به زندگی و آثار او پرداخته شده و اشاره‌ای هم شده است به ناکامی‌های او در تحقق رویاهایش و تاثیر این ناکامی بر ادامه روند شکل‌گیری سینمای ایران. بعد از این مقاله، متن پروژه‌ای که اگانیانس در زمینه تهیه فیلم در ایران و مخارج آن و همچنین تاسیس مدرسه سینما در ایران ارایه داده بود، چاپ شده است. یادداشتی که در همان سال نمایش فیلم حاجی‌آقا- آکتر سینما، درباره این فیلم نوشته و در روزنامه اطلاعات چاپ شده بوده، آخرین بخش کتاب است. در بخشی از این یادداشت، بعد از ایرادهای مختلفی که نویسنده به فیلم گرفته، چنین می‌خوانیم: «زحمات آرتیست‌ها و بازی‌کنندگان این فیلم نیز شایان‌توجه و قابل تشویق است زیرا با عدم وسایل خوب از عهده برآمده‌اند و البته اگر به‌کار خود وسعت بدهند و دستگاه‌های خوب و سرمایه مکفی برای این موسسه تخصیص داده شود شک نیست که موسسه مزبور ترقیات خوبی خواهد کرد و موفق خواهد شد که فیلم‌های خوب و جالب بیرون بدهد. اگر موسسه فیلمبرداری ناقص امروز راه کمال و ترقی را به پیماید و از این همه مناظر بکر و دلچسب و موضوع‌های خوب فیلم بردارد برای معرفی مملکت بسیار مفید خواهد بود.»
* عنوان یکی از سکانس‌های فیلم حاجی آقا-آکتر سینما
فیلمنامه حاجی‌آقا- آکتر سینما، اوانس اگانیانس
نشر موزه سینما، زیرنظر محمدحسن پزشک
«در اتاقی پشت یک میز، زیر انبوهی کاغذ، چیزی تکان می‌خورد. کاغذها به سمتی می‌ریزند. رژیسور از میان کاغذها سر بر می‌آورد. انگشتش را بر چانه می‌گذارد و چیزی زیر لب زمزمه می‌کند. رژیسور با قاطعیت قلم را از روی میز بر می‌دارد و چیزی بر کاغذ می‌نویسد. نوشته را می‌خواند. بعد دستش را نخست سمت چپ و سپس سمت راست سینه‌اش می‌گذارد. دستش را نگاه می‌کند و باز آن را بر سمت چپ سینه، روی قلب، می‌گذارد و حالتی نمایشی به خود می‌گیرد. دوباره شروع به نوشتن می‌کند. نوشته را می‌خواند. بعد با دست‌هایش حمله‌ای نمایشی انجام می‌دهد. فکر می‌کند. از حرکاتش راضی نیست. قلم را پشت گوش می‌گذارد. اندیشه می‌کند. باز قلم را از پشت گوش بر می‌دارد و چون خنجری بالا می‌برد و روی میز را بر هم می‌زند.» اینها سطرهایی است از قسمتی از سناریوی «حاجی‌آقا- آکتر سینما» از اوانس اگانیانس که در آن فیلمنامه‌نویس در جست‌وجوی سوژه تصویر شده است. حاجی‌آقا- آکتر سینما، فیلمی است که برای اهل سینما تداعی‌های بسیاری را به‌همراه دارد. از فیلم‌هایی که در آنها به نحوی به این فیلم اگانیانس ارجاع داده شده- مثل فیلم «کاغذ بی‌خط» ناصر تقوایی- گرفته تا انواع تداعی‌های دیگر که با تاریخ سینمای ایران و نخستین تلاش‌هایی که برای شکل‌گیری سینما در ایران صورت گرفته، پیوند خورده است. این روزها انتشارات موزه سینمای ایران، فیلمنامه «حاجی‌آقا- آکتر سینما»ی اگانیانس را منتشر کرده است. فیلمنامه‌ای که همان‌طور که در مقدمه آن اشاره شده، توسط جمال امید، بر اساس کپی‌ای از این فیلم تنظیم شده و اولین‌بار در کتاب «اوانس اوگانیانس: زندگی و سینما» چاپ شده است. حاجی‌آقا- آکتر سینما، تنها فیلم صامت به جا مانده از تاریخ سینمای ایران است. این فیلم در سال 1312 ساخته شده است و اگانیانس چندسال بعد از ساختن این فیلم، وقتی دید که به دلایل مختلف، از جمله همکاری نکردن مقامات ایران با او نمی‌تواند به رویاهای سینمایی‌اش در ایران جامه عمل بپوشاند، ایران را ترک کرد و به هند رفت. در پایان فیلمنامه حاجی آقا- آکتر سینما، مقاله‌ای کوتاه از جمال امید درباره اگانیانس چاپ شده که در آن به زندگی و آثار او پرداخته شده و اشاره‌ای هم شده است به ناکامی‌های او در تحقق رویاهایش و تاثیر این ناکامی بر ادامه روند شکل‌گیری سینمای ایران. بعد از این مقاله، متن پروژه‌ای که اگانیانس در زمینه تهیه فیلم در ایران و مخارج آن و همچنین تاسیس مدرسه سینما در ایران ارایه داده بود، چاپ شده است. یادداشتی که در همان سال نمایش فیلم حاجی‌آقا- آکتر سینما، درباره این فیلم نوشته و در روزنامه اطلاعات چاپ شده بوده، آخرین بخش کتاب است. در بخشی از این یادداشت، بعد از ایرادهای مختلفی که نویسنده به فیلم گرفته، چنین می‌خوانیم: «زحمات آرتیست‌ها و بازی‌کنندگان این فیلم نیز شایان‌توجه و قابل تشویق است زیرا با عدم وسایل خوب از عهده برآمده‌اند و البته اگر به‌کار خود وسعت بدهند و دستگاه‌های خوب و سرمایه مکفی برای این موسسه تخصیص داده شود شک نیست که موسسه مزبور ترقیات خوبی خواهد کرد و موفق خواهد شد که فیلم‌های خوب و جالب بیرون بدهد. اگر موسسه فیلمبرداری ناقص امروز راه کمال و ترقی را به پیماید و از این همه مناظر بکر و دلچسب و موضوع‌های خوب فیلم بردارد برای معرفی مملکت بسیار مفید خواهد بود.»
* عنوان یکی از سکانس‌های فیلم حاجی آقا-آکتر سینما
فیلمنامه حاجی‌آقا- آکتر سینما، اوانس اگانیانس
نشر موزه سینما، زیرنظر محمدحسن پزشک

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.