|

مقاله‌ای از «ایلیا ترویانف»

تحقیق: یک‌مقوله ادبی

ترجمه مریم مویدپور

«ایلیا ترویانف» نویسنده آلمانی بلغاری‌تبار برنده جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیگ (۲۰۰۶)، جایزه ادبی برلن (۲۰۰۷)، جایزه ادبی شهر ماینز (۲۰۰۷) و جایزه ادبی کارل آمِری (۲۰۱۱) است. کتاب‌های او به 16 زبان ترجمه شده‌اند. مقاله حاضر، بخشی است از اولین سخنرانی علمی ترویانف در دانشگاه آزاد برلن. دکتر مریم مویدپور، مترجم این مقاله، رمانی را هم با عنوان «گردآورنده دنیاها» از ترویانف ترجمه کرده که این رمان در دست انتشار است. گردآورنده دنیاها، الهام گرفته از زندگی و آثار ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۹۰-۱۸۲۱) است. ترویانف در مقاله‌ای که می‌خوانید، از اهمیت و ضرورت تحقیق، برای نوشتن یک رمان سخن گفته و در آن به مناسبت، به رمان گردآورنده دنیاها و تحقیقاتی که برای نوشتن آن انجام داده، اشاره کرده است.
به‌کارافتادن موپتور روایت
راوی مقدس نارادا، لاف‌زن تمام داستان‌های حماسی هند قدیم یک‌بار به ماناساپوتراس، پسران تفکر گفت: شما چگونه می‌خواهید خلاق باشید، وقتی خودتان هنوز یک هیچ هستید؟ نخست به دور دنیا سفر کنید تا تصوری از آن پیدا کنید، سپس می‌توانید با قدرت تشخیص خلاق شوید. پسران تفکر موافقت کردند و عازم سفر شدند. از آن زمان تاکنون دیگر هیچ‌کس آنان را ندیده است.
تحقیق برای چه؟
زمانی که «جیمز جویس» درترییست زندگی می‌کرد، برای برادرش نامه‌ای نوشت و از او خواهش کرد تا تحقیق کند که آیا شماره پلاک باری که مورد نظر او بود ۱۶ یا ۱۸است؟ شاید به نظرعجیب بیاید که دقیقا جویس که به نظر تمایلی به گرایش‌های طبیعت‌گرایی نداشت، تا این‌حد کوشش می‌کرد که درمورد جزییات ناچیزی از این قبیل اطلاع کسب کند. این نوع دقت که به نظر وسواسانه می‌آید، حالتی تقریبا مسخره‌آمیز دارد. اما باید در نظر بگیریم که حتی استاد‌ی شالوده‌شکن مانند جویس که حتی اظهارنظری ساده در مورد ساختار زبان و ادراک را زیر سوال می‌برد، بر این باور بود که ‌باید از سنگ و آجرهای دنیای موجود استفاده کرده تا بتوان بینش دیگری کسب کرد. شاید اگر او به ضرورت توجه دقیق به جزییات معتقد نبود، موتور قوی گفتاری‌اش روشن نمی‌شد. بدون آنکه بداند آن بار مورد نظرکجاست، نمی‌توانست وارد آن بشود و با کشف تبلیغ روی دیوار در افکار «لئوپولد بلوم» رسوخ کند که چگونه از ژامبون به آدمخواران و از مبلغان مذهبی به پاکیزگی دین پیچ‌واپیچ می‌زند. زیرا فقط زمانی که میز غذا روی همه چهارپایه‌هایش محکم ایستاده و با دقت و دوراندیشی تزیین شده باشد، حس ذایقه تحریک می‌شود. در «یولیسِس» هشت‌بار از واژه «بار» نام برده می‌شود. نام یکی از آنها «دیوی بایرنز» است، بقیه آنها بی‌نام می‌مانند و حتی یک‌بار هم آدرسی از آنها ذکر نمی‌شود. وقتی نیروی تخیل شکوفا می‌شود، دیگر نیازی به داشتن اطلاعات نیست.
باند فرودگاه خواننده
در حالی‌که جزییات دقیق برای تخیل گریزپا و ناآرام نویسنده مانند سکوی پرتاب هستند، برای خواننده باند فرودگاهی را می‌مانند که بعد از پروازی پرتلاطم زمین را دوباره زیر پای خود احساس کند. هرگونه خیالپردازی و حتی رمان‌های تخیلی متکی بر واقعیات معتبرند.
یکی از رمان‌هایی را که در دوران نوجوانی خوانده بودم، به‌طور مبهم به‌خاطر می‌آورم. داستان درکهکشانی عجیب‌وغریب درسال ۲۳۱۴ اتفاق می‌افتاد. در یکی از صحنه‌ها دو موجود فضایی درباره جزییات دستور پخت‌وپز خوراک مرغابی پکنی بحث می‌کردند. این جزییات به من به عنوان خواننده امکان این را می‌داد که آن اتمسفر عجیب و غریب را جدی بگیرم و تا آن‌حد توجهم را جلب کند که حتی بتوانم خودم را جای آنها بگذارم. خواننده احتیاج به چنین داده‌های مانوس و آشنایی دارد تا بتواند دیدگاه متفاوت و محرک نویسنده را درک کند. چیزی که دقیقا قابل تصدیق و بررسی دقیق است، تفاوت‌ها را آشکارمی‌کند.
از راه نوشتن می‌توان نیروی جاذبه زمین را از بین برد وبه وسعت گیتی افزود، اما نمی‌توان دستورالعملی اشتباه برای پخت مرغابی پکنی داد. روش پخت مرغابی جزیی از بنیانی است که داستان بر آن استوار است، یک نوع بیمه‌نامه است.
ابلیس معرفی می‌شود
در ضرب‌المثلی آمده، ابلیس در جزییات پنهان شده است و معنایش این است که سهل‌انگاری نه‌تنها منجر به فاجعه می‌شود، بلکه هرچه دانش و آگاهی بیشتر باشد، شک و تردید و ناباوری هم بیشترخواهد شد. زیرا که ابلیس دست‌کم در یک شاخه از سنت‌های غربی نماد شک و تردید و حامی مرتدان و انقلابیون است. تحقیق به نویسنده امکان دستیابی به داستان نهفته درپس داستان اصلی را می‌دهد.
برای نمونه فرم روایت تاریخ از زبان مغلوبان را در نظر بگیریم که به نوعی تاریخ نویسی«از پایین» محسوب می‌شود و بسیاری از رمان‌های آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا را تحت‌تاثیر قرار داده است. نمونه دیگر سعی در افشای نگرش استالینیستی وقایع از راه مقایسه دو عکس است، یکی از عکس‌ها با«گُت والد» وزیر امور خارجه چکسلواکی است و دیگری بدون او. این همان نگرشی است که «میلان کوندرا» در رمان خود «سادگی غیرقابل تحمل هستی»، ارایه داده است. این رمان مسلما تلاشی بی‌پرده در برملا کردن نگارش رسمی وقایع تاریخی است. معمولا ادبیات از امکانات هوشیارانه‌تری استفاده می‌کند، به‌اینگونه که تصور کلی از تاریخ به عنوان ساختاری باثبات از گذشته‌ها را زیر سوال می‌برد. ادبیات چیزهایی را که تا به امروز در جامعه بی‌ارتباط با هم بوده‌اند و حتی یک دوران تاریخی را به دوران بعدی پیوند می‌دهد.
واقعیت اَشکال را می‌سازد: آغاز از اول
آغاز یک متن مانند درختی ‌است که درآینده بالنده می‌شود. آنتونیو لوبو آنتونس، نویسنده نامدار پرتغالی، در مصاحبه‌ای گفت، به محض اینکه اولین جمله‌اش را پیدا کند، همه چیز خودبه‌خود شکل می‌گیرد و به هم پیوند می‌خورد. اگر بتوانیم این توضیح مبالغه‌آمیز نویسنده را نادیده بگیریم (این کار اصولا درمورد نویسندگان جایز است)، می‌توانیم بر مبنای اولین جمله یکی از رمان‌هایش به‌سادگی دریابیم که منظورش ازاین گفته چیست:
«خانواده قاضی در طرف دیگری از بازار زندگی می‌کرد، آن سوی سروهای مدرسه خصوصی و خانه دکتر که بر میخک‌های باغچه‌ای سایه‌‌گستر تکیه زده بود و در بخشی از آن محله که به حوالی خرابه‌های کنیسه می‌رسید و در هزارتویی از انبوه علف‌های خشک و پوشیده شده از مهی که از کوه‌های کارامولو سرازیر بود.»
نرم‌افزار‌ ام‌اس‌وُرد فورا هشدار می‌دهد که این جمله خیلی طولانی است، با اینکه این جمله را خیلی کوتاه کرده‌ام یعنی به اندازه دو جمله‌ای که مربوط به بعدی تاریخی هستند و آنها را در پرانتز قرار داده‌ام. تیتر این رمان به زبان آلمانی «اشتیاق دل» است. رمان با بازجویی فردی توسط قاضی آغاز می‌شود که ظاهرا یک تروریست است. آن دو نفر دوستان قدیمی دبستانی هستند و تنها پیوندشان دشمنی متقابل‌شان است. هرچقدر داستان بیشتر ادامه می‌یابد، خاطرات کودکی‌ آنها بیشتر از درگیری‌های سیاسی کنونی‌شان اهمیت می‌یابد. متهم تبدیل به شاکی‌ای می‌شود که جامعه‌ای فاسد و کاملا «غیرمسیحی» را محکوم می‌کند. محکومیتی که جمله اول رمان به آن می‌پردازد و پیشاپیش با مطرح‌کردن جزییات زندگی شهری خبر از کندوکاو در زیروبم دنیای بورژوازی کلان می‌دهد. به‌این ‌ترتیب ازهمان آغاز رمان به دگرگونی ساختار و روابط اجتماعی که نقش تعیین‌کننده‌ای در رمان دارند، اشاره شده است. برای رسیدن به این هدف، متن رمان ازهمان جمله آغازین تا حد زیادی سرشار از واقعیاتی‌‌ موشکافانه است که در خواننده احساس شدید کهنگی، انجماد وعقب‌ماندگی برمی‌انگیزد. متن رمان مانند اتاقی‌است پر از خرت و پرت‌ که همه‌‌شان توصیف شده‌اند، خرت و پرت‌هایی که نمی‌توان آنها را بدون از ببن بردن نظمی که نمودار آن هستند، دور ریخت.
نخستین جمله رمان«گردآورنده دنیاها» مرا سال‌ها به خود مشغول کرد و مدت‌ها دغدغه ذهنی‌ام بود. تنها مطمئن بودم که می‌خواهم رمان را با صحنه مرگ ریچارد برتون آغاز کنم، زیرا تولد و مرگ درست مانند سرچشمه و دهانه یک رودخانه همراهان همیشگی یک رمان‌نویس هستند. درتمام سال‌هایی که تحقیق می‌کردم، فهرستی دراز از تک‌جمله‌هایی بدون ارتباط با هم، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها را جمع‌آوری کرده بودم. گاه‌گاهی آنها را می‌خواندم. محتوای یکی از آنها این بود: « به محض آنکه بتوانی یک ریسمان سیاه‌وسفید را از هم تشخیص بدهی دیگر اجازه خوردن و نوشیدن نداری»، یک حکم شرعی در مورد ماه رمضان. به این ترتیب روزی ناگهان جمله آغازین رمان که مدت‌ها در جست‌وجویش بودم، پدیدار شد:
برتون صبح زود جان سپرد، پیش از آنکه بتوان فرق بین یک ریسمان سیاه و سفید را تشخیص داد.
این تشبیه مفهوم اسلامی سپیده‌دم را بیان می‌کند، اما رویداد تکان‌دهنده‌ای که در این نخستین صحنه رخ می‌دهد این است که همسر برتون هویت دینی او را تحریف می‌کند، به‌ این گونه که برای شوهرش که از هوش‌رفته و در حال جان‌سپردن است، مراسم طلب آمرزش را برگزار می‌کند، با آنکه برتون تحت تاثیر فلسفه صوفیگری و با تمام وجودش یک اگنوستیکر بود.
اما طرز تفکر همسر برتون نقش و نگار ایدئولوژیک داشت. او دچار تناقض و دوگانگی بود، می‌توانست آشکارا بین ریسمان سیاه و سفید فرق بگذارد، ولی فقط زمانی که ریچارد برتون، جست‌وجوگر ناشناخته‌ها و سایه‌ روشن‌ها از دنیا رفت. بی‌شک شمار اندکی از خوانندگان با خواندن این جمله برای نخستین بار به این ارتباط پی می‌برند، اما مهم نیست، این جمله باعث ایجاد نوعی اعتماد بین نویسنده و داستان شد، شیوه بیانی که مورد تایید هر دو طرف بود.
دیدگاه
در کتاب«A Thousand Mutinies Now» که به زبان آلمانی با عنوان هندوستان، سرزمینی در تشنج ترجمه شده است، نایپال از اهالی زاغه‌نشین بمبئی می‌خواهد که کوچه جلو خانه‌شان را توصیف کنند. نایپال توصیفات آنان را با دیدگاه‌های خود مقایسه می‌کند و پیامد ادبی آن ضربه مهلکی بر کتاب‌های متداول مربوط به سفر و جهانگردی بود. یک زاغه‌نشین زندگی‌اش را با مقیاسی کاملا متفاوت می‌بیند، چیزهایی که برای او نشانه موفقیت، رفاه، شرف و حیثیت هستند، برای نظاره‌گری که از دنیایی پر از امکانات اقتصادی و اجتماعی می‌آید، فقط نشانه فقر و کمبود و بیچارگی است.
زمانی که این صحنه را خواندم، متوجه شدم که آن دیدگاه متفاوت نیز باید مجال سخن داشته باشد، به اینگونه که من ‌باید بتوانم آن دیدگاه متفاوت را از آن خود کنم. برای رسیدن به این مقصود، شخصیتی مانند سیدی مبارک بمبئی بسیارمناسب بود. مردی آفریقایی و یکی از مهم‌ترین نقش‌آفرینان در اکتشافات امپراتوری که پیش‌تر برده بود و تقریبا ناشناخته. او در چهار سفر علمی بزرگ به آفریقا شرکت کرد و تا حدودی راهنمای آنها در‌گذار از آن سرزمین‌ها بوده است. نه‌تنها در سفر علمی برتون و اسپک، بلکه همچنین در سفرعلمی گرانت و اسپک، هنری مورتون استانلی و همچنین در نخستین عبور از آفریقا توسط ورنی لوُوت کامرون. در سفرنامه‌های علمی سفیدپوستان، سیدی مبارک بمبئی شخصیتی فرعی است، یکی از سیاهی‌لشکرهایی که اهمیتش کمی از بقیه بیشتر است. ولی تصور کنیم که اگر حدود سال‌های ۱۸۸۰ به این مرد امکان صحبت داده می‌شد، چقدر داستان برای تعریف‌کردن داشت. توانایی‌ها و کامیابی‌های قهرمانان دوران ملکه ویکتوریا از دید او به‌یقین متفاوت می‌بود. تصویری که او از رویدادها ارایه می‌کرد، نگاتیو عکس‌های متعارف می‌بود. ازدیدگاه او گشت‌وگذارهای برتون با قضاوت تابه‌حال ناشنیده‌ای روبه‌رو می‌شدند. گام بعدی‌ من پرسه‌‌زنی‌های متعددی بود که مرا به بخش قدیمی شهر زنگبار می‌برد. با اشتیاق تمام چیزهایی که توجهم را جلب می‌کرد، به‌خاطر می‌سپردم، تا آنکه مردی را دیدم که روی نیمکتی سنگی جلو خانه‌اش نشسته بود و با شادی کودکانه‌ای جویبارکوچکی ازگذران وقایع را می‌نگریست. آن مرد صاحب یکی از آن چهره‌های عجیب و غریب بود که پیری آن را زیباتر ‌کرده بود و چین و چروک‌هایش زیر موهای سفیدش حالتی تزیینی دارند. لحظه‌ای پس از آن فکر کردم که اگر این مرد در دوران جوانی‌اش همراه برتون از این سرزمین می‌گذشت، چگونه می‌بود و اگر از او دعوت می‌کردم سخنرانی اصلی جشن سالگرد این سفرعلمی را بر عهده بگیرد، چگونه می‌شد. اگرچنین مردی سر به سخن باز می‌کرد، با صدایی که تا به حال شنونده‌ای نداشته است. آنجا ایستادم و از آن مرد پیر اجازه گرفتم که کنارش بنشینم، ولی در واقع دلم می‌خواست صدایش را بشنوم. نمی‌توانستم صدایی بهتر از آن را تصور کنم، صدایی گرفته و زنگ‌دار که وابستگی‌اش به زندگی و خاطرات یکسان بود. این مرد از دید من به‌راستی خودش سیدی مبارک بمبئی بود، فردی که تاکنون نقشی بیشتر از کف ناچیز روی موج دریا را دراین ماجراها ایفا نمی‌کرد. او در محله مالیندی نزدیک قدیمی‌‌ترین مسجد شهر، مسجد بامهارا زندگی می‌کرد. سیدی در خانه‌ای عمانی که بسیارمناسب و ویژه آن منطقه بود، زندگی می‌کرد. حیاط اندرونی آن خصوصی و ویژه زنان بود، مردها بیرون از خانه روی سکوی سنگی، همدیگر را می‌دیدند. پنجره‌ها را از ترس دزدها نرده‌کشی کرده بودند. در اصلی اغلب باز بود؛ اما فقط قسمت چپش، قسمت راستش بسته می‌ماند. به این ترتیب اندرونی خانه دیده نمی‌شد. اتاق پذیرایی، آشپزخانه، اتاق رختشویی، انباری، حمام و اتاق خدمتکاران در طبقه هم‌کف قرار داشتند. طبقه اول جای اقامت خانواده بود، ایوانی سرتاسری دورتادور طبقه اول را گرفته بود. سقف‌ها را تنه‌های درختان تنومند مناطق گرمسیری نگه می‌داشتند. پیرمرد گله می‌کرد که نسل جوان به‌جز فصل گردشگری درآمدی ندارد و برای گذران زندگی از سر ناچاری ستون‌های چوبی و کتیبه‌های هلالی بالای درهای معروف زنگبار را می‌کند و می‌فروشد. شام زود خورده شد، پس از نماز مغرب و پیش از نماز عشا. سپس زمان دیدوبازدیدها فرا می‌رسید. به‌جای نوشابه الکلی میرا یا برگ کات تعارف می‌شد.
چیزی که سبب شور و اشتیاق و شگفتی من شد این بود که پدربزرگ این مرد پیر حوالی سال‌های ۱۸۸۰ به‌عنوان یکی از اولین سواحلی‌ها یک تجارت‌خانه دایر کرده بود. حالا فقط ‌باید سررشته سخن را به دست سیدی مبارک بمبئی می‌دادم. اینکه از او خواهش کردم آنچه را می‌داند تعریف کند و با قراردادن خودم به‌جای او، جایگزینی ادبی برای تغییر هویت برتون، استتار و درآمیختنش با ناشناخته‌ها پیدا کردم و خودم هم به‌گونه‌ای دل به دریا زدم.
گریز از توهم‌گرایی نویسنده
اکنون دیگر وقت آن است که توضیح بدهم، رمان برای من چه مفهومی دارد. رمان وسیله‌ای برای مدیتاسیون یا خوددرمانی نیست، بلکه ابزاری‌است برای کنکاش و در واقع بهترین نوع آن. رمان گستره‌ای بی‌کرانه است، پرمحتوی‌تر از فیلم یا اپرا، معتبرتر از متافیزیک، جامع‌تر از علم. دستیابی به این هدف بزرگ از دیدگاه من نیازمند تحقیق است، تحقیقی که نباید راه افراط بپوید و در جایی قرار گیرد که بتواند ژرفاها را بیشتر و بیشتر بکاود. اما اهمیت تحقیق در سرزمین‌های آلمانی‌زبان تا حدزیادی نادیده گرفته می‌شود. با اینکه شخصیت‌هایی مانند لیون فویشتوانگر تحقیقاتی حرفه‌ای را برای کار خود سازمان داده‌اند. فویشتوانگر برای نگارش رمان موفقیت شماری از همکارانش را مامورتحقیق دقیق و زیر ذره‌بین‌گذاشتن جنبه‌های گوناگون موضوع انتخابی‌اش کرد. پس از جنگ جهانی دوم آدورنو آرمان‌خواه ایدال هنری زاهدانه روی از دنیا برگردانده بود. آرمانی هنری که بیشتر دلخواه خلوت‌نشینان مقدس ساکن کویر در اوایل دوران مسیحیت بود تا یک هنرمند مدرن ــ آرمانی هنری که برتری زیبایی‌شناسی ذهنی و خودمحوری را تقویت می‌کند و جنبه‌های روحی و روانی فرد را به مثابه یک ایدئولوژی ادبی مستحکم می‌کند.
یپترهانتکه فورمول‌بندی جامعی در این رابطه ارایه داده است.
« برای من به‌عنوان یک نویسنده اهمیتی ندارد که واقعیت را نشان بدهم یا بر آن مسلط بشوم، برای من فقط این اهمیت دارد که واقعیت خودم را نشان بدهم.»
اما برای من این رویکرد اهمیتش را بیشتر و بیشتر از دست می‌دهد. نمی‌توانم تصور کنم که موضوعی خسته‌کننده‌تر از احساسات شخصی وجود داشته باشد. چالش با ناشناخته‌ها مرا در ابهامی لرزان نگاه می‌دارد، شرایطی بسیارمناسب برای نوشتن، زیرا برای نوشتن هیچ‌چیز زیانبارتر از احساس اطمینان و دانسته‌های بدیهی نیست.
چالش بسیاری ازنویسندگان با ناشناخته‌ها اغلب به‌نتایجی ناگوار می‌انجامد، زیراکه آنها مدعی نوعی نزدیکی عاطفی هستند که اغلب به برخوردی فضل‌فروشانه، خودسرانه و ناآگاهانه یا بی‌رغبتی کامل ختم می‌شود که منجر به عدم‌درک وتوضیح ارتباطات ناشناخته می‌شود. متاسفانه بیشتر نویسندگان معاصر از برخورد با موضوعاتی که در پیوند با مسایل اجتماعی یا موثر در جامعه اجتناب می‌ورزند و در محدوده خانواده و در حیاط خلوت دنیای شخصی‌شان می‌مانند.
باید مفهوم اولیه واژه رمان را به‌خاطر بیاوریم ــ شرح‌حالی حماسی که محتوایش ماجرایی آشکار و رخدادی است که انسان‌های زیادی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و با خود درگیر می‌کند. شاید این گفته درست باشد که می‌توان تمام دنیا را در یک الماس منعکس کرد، ولی باید آن الماس را با مهارت بسیاری تراش داد و‌گرنه فقط می‌شود انعکاس مبهم نور یک لامپ ساده سقفی را در آن دید.
هرچه بیشتر تحقیق می‌کنم، احساسات شخصی و دیدگاه‌هایم به نظرم بی‌اهمیت‌تر می‌آیند. هرازگاهی ازمن می‌پرسند، آیا هیچ‌گاه در سفرهایم احساس چندش و انزجار کرده‌ام؟ پاسخم این است: چرا، اما چنین چندش و انزجاری چیزی جز یک احساس بیهوده نیست که مرا از انسان‌هایی که قصد درکشان را دارم دور می‌کند، کسانی که امکان داشتن احساسی تجملی مانند چندش را ندارند.
هرچه بیشتر تحقیق می‌کنم، واقعیت وجود دیگران برایم جالب‌تر می‌شود. چیزی که مرا مجذوب می‌کند این است که چگونه نوشتن به من کمک می‌کند تا با پیشداوری‌ها و کوته‌نظری‌هایم مقابله کنم و این روند خلاق تا چه‌حد وجود خودم را زیر سوال می‌برد. برای من نوشتن بیش از پیش روشی مناسب برای کنترل و فرونشاندن ضمیر خودم است. امروزه که ما زیر سیطره فرهنگی همگانی و تک‌بعدی به سر می‌بریم که ازحذف بسیاری از موضوعات برای دستیابی به هدف بهره می‌گیرد و در عصر اظهارنظرهای سه‌دقیقه‌ای، نقش نویسنده‌ای که می‌‌پرسد، می‌جوید، شک می‌کند، می‌آزماید و کنجکاو و سرگشته است، نیازی سیاسی و در عین حال معنوی است.
«ایلیا ترویانف» نویسنده آلمانی بلغاری‌تبار برنده جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیگ (۲۰۰۶)، جایزه ادبی برلن (۲۰۰۷)، جایزه ادبی شهر ماینز (۲۰۰۷) و جایزه ادبی کارل آمِری (۲۰۱۱) است. کتاب‌های او به 16 زبان ترجمه شده‌اند. مقاله حاضر، بخشی است از اولین سخنرانی علمی ترویانف در دانشگاه آزاد برلن. دکتر مریم مویدپور، مترجم این مقاله، رمانی را هم با عنوان «گردآورنده دنیاها» از ترویانف ترجمه کرده که این رمان در دست انتشار است. گردآورنده دنیاها، الهام گرفته از زندگی و آثار ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۹۰-۱۸۲۱) است. ترویانف در مقاله‌ای که می‌خوانید، از اهمیت و ضرورت تحقیق، برای نوشتن یک رمان سخن گفته و در آن به مناسبت، به رمان گردآورنده دنیاها و تحقیقاتی که برای نوشتن آن انجام داده، اشاره کرده است.
به‌کارافتادن موپتور روایت
راوی مقدس نارادا، لاف‌زن تمام داستان‌های حماسی هند قدیم یک‌بار به ماناساپوتراس، پسران تفکر گفت: شما چگونه می‌خواهید خلاق باشید، وقتی خودتان هنوز یک هیچ هستید؟ نخست به دور دنیا سفر کنید تا تصوری از آن پیدا کنید، سپس می‌توانید با قدرت تشخیص خلاق شوید. پسران تفکر موافقت کردند و عازم سفر شدند. از آن زمان تاکنون دیگر هیچ‌کس آنان را ندیده است.
تحقیق برای چه؟
زمانی که «جیمز جویس» درترییست زندگی می‌کرد، برای برادرش نامه‌ای نوشت و از او خواهش کرد تا تحقیق کند که آیا شماره پلاک باری که مورد نظر او بود ۱۶ یا ۱۸است؟ شاید به نظرعجیب بیاید که دقیقا جویس که به نظر تمایلی به گرایش‌های طبیعت‌گرایی نداشت، تا این‌حد کوشش می‌کرد که درمورد جزییات ناچیزی از این قبیل اطلاع کسب کند. این نوع دقت که به نظر وسواسانه می‌آید، حالتی تقریبا مسخره‌آمیز دارد. اما باید در نظر بگیریم که حتی استاد‌ی شالوده‌شکن مانند جویس که حتی اظهارنظری ساده در مورد ساختار زبان و ادراک را زیر سوال می‌برد، بر این باور بود که ‌باید از سنگ و آجرهای دنیای موجود استفاده کرده تا بتوان بینش دیگری کسب کرد. شاید اگر او به ضرورت توجه دقیق به جزییات معتقد نبود، موتور قوی گفتاری‌اش روشن نمی‌شد. بدون آنکه بداند آن بار مورد نظرکجاست، نمی‌توانست وارد آن بشود و با کشف تبلیغ روی دیوار در افکار «لئوپولد بلوم» رسوخ کند که چگونه از ژامبون به آدمخواران و از مبلغان مذهبی به پاکیزگی دین پیچ‌واپیچ می‌زند. زیرا فقط زمانی که میز غذا روی همه چهارپایه‌هایش محکم ایستاده و با دقت و دوراندیشی تزیین شده باشد، حس ذایقه تحریک می‌شود. در «یولیسِس» هشت‌بار از واژه «بار» نام برده می‌شود. نام یکی از آنها «دیوی بایرنز» است، بقیه آنها بی‌نام می‌مانند و حتی یک‌بار هم آدرسی از آنها ذکر نمی‌شود. وقتی نیروی تخیل شکوفا می‌شود، دیگر نیازی به داشتن اطلاعات نیست.
باند فرودگاه خواننده
در حالی‌که جزییات دقیق برای تخیل گریزپا و ناآرام نویسنده مانند سکوی پرتاب هستند، برای خواننده باند فرودگاهی را می‌مانند که بعد از پروازی پرتلاطم زمین را دوباره زیر پای خود احساس کند. هرگونه خیالپردازی و حتی رمان‌های تخیلی متکی بر واقعیات معتبرند.
یکی از رمان‌هایی را که در دوران نوجوانی خوانده بودم، به‌طور مبهم به‌خاطر می‌آورم. داستان درکهکشانی عجیب‌وغریب درسال ۲۳۱۴ اتفاق می‌افتاد. در یکی از صحنه‌ها دو موجود فضایی درباره جزییات دستور پخت‌وپز خوراک مرغابی پکنی بحث می‌کردند. این جزییات به من به عنوان خواننده امکان این را می‌داد که آن اتمسفر عجیب و غریب را جدی بگیرم و تا آن‌حد توجهم را جلب کند که حتی بتوانم خودم را جای آنها بگذارم. خواننده احتیاج به چنین داده‌های مانوس و آشنایی دارد تا بتواند دیدگاه متفاوت و محرک نویسنده را درک کند. چیزی که دقیقا قابل تصدیق و بررسی دقیق است، تفاوت‌ها را آشکارمی‌کند.
از راه نوشتن می‌توان نیروی جاذبه زمین را از بین برد وبه وسعت گیتی افزود، اما نمی‌توان دستورالعملی اشتباه برای پخت مرغابی پکنی داد. روش پخت مرغابی جزیی از بنیانی است که داستان بر آن استوار است، یک نوع بیمه‌نامه است.
ابلیس معرفی می‌شود
در ضرب‌المثلی آمده، ابلیس در جزییات پنهان شده است و معنایش این است که سهل‌انگاری نه‌تنها منجر به فاجعه می‌شود، بلکه هرچه دانش و آگاهی بیشتر باشد، شک و تردید و ناباوری هم بیشترخواهد شد. زیرا که ابلیس دست‌کم در یک شاخه از سنت‌های غربی نماد شک و تردید و حامی مرتدان و انقلابیون است. تحقیق به نویسنده امکان دستیابی به داستان نهفته درپس داستان اصلی را می‌دهد.
برای نمونه فرم روایت تاریخ از زبان مغلوبان را در نظر بگیریم که به نوعی تاریخ نویسی«از پایین» محسوب می‌شود و بسیاری از رمان‌های آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا را تحت‌تاثیر قرار داده است. نمونه دیگر سعی در افشای نگرش استالینیستی وقایع از راه مقایسه دو عکس است، یکی از عکس‌ها با«گُت والد» وزیر امور خارجه چکسلواکی است و دیگری بدون او. این همان نگرشی است که «میلان کوندرا» در رمان خود «سادگی غیرقابل تحمل هستی»، ارایه داده است. این رمان مسلما تلاشی بی‌پرده در برملا کردن نگارش رسمی وقایع تاریخی است. معمولا ادبیات از امکانات هوشیارانه‌تری استفاده می‌کند، به‌اینگونه که تصور کلی از تاریخ به عنوان ساختاری باثبات از گذشته‌ها را زیر سوال می‌برد. ادبیات چیزهایی را که تا به امروز در جامعه بی‌ارتباط با هم بوده‌اند و حتی یک دوران تاریخی را به دوران بعدی پیوند می‌دهد.
واقعیت اَشکال را می‌سازد: آغاز از اول
آغاز یک متن مانند درختی ‌است که درآینده بالنده می‌شود. آنتونیو لوبو آنتونس، نویسنده نامدار پرتغالی، در مصاحبه‌ای گفت، به محض اینکه اولین جمله‌اش را پیدا کند، همه چیز خودبه‌خود شکل می‌گیرد و به هم پیوند می‌خورد. اگر بتوانیم این توضیح مبالغه‌آمیز نویسنده را نادیده بگیریم (این کار اصولا درمورد نویسندگان جایز است)، می‌توانیم بر مبنای اولین جمله یکی از رمان‌هایش به‌سادگی دریابیم که منظورش ازاین گفته چیست:
«خانواده قاضی در طرف دیگری از بازار زندگی می‌کرد، آن سوی سروهای مدرسه خصوصی و خانه دکتر که بر میخک‌های باغچه‌ای سایه‌‌گستر تکیه زده بود و در بخشی از آن محله که به حوالی خرابه‌های کنیسه می‌رسید و در هزارتویی از انبوه علف‌های خشک و پوشیده شده از مهی که از کوه‌های کارامولو سرازیر بود.»
نرم‌افزار‌ ام‌اس‌وُرد فورا هشدار می‌دهد که این جمله خیلی طولانی است، با اینکه این جمله را خیلی کوتاه کرده‌ام یعنی به اندازه دو جمله‌ای که مربوط به بعدی تاریخی هستند و آنها را در پرانتز قرار داده‌ام. تیتر این رمان به زبان آلمانی «اشتیاق دل» است. رمان با بازجویی فردی توسط قاضی آغاز می‌شود که ظاهرا یک تروریست است. آن دو نفر دوستان قدیمی دبستانی هستند و تنها پیوندشان دشمنی متقابل‌شان است. هرچقدر داستان بیشتر ادامه می‌یابد، خاطرات کودکی‌ آنها بیشتر از درگیری‌های سیاسی کنونی‌شان اهمیت می‌یابد. متهم تبدیل به شاکی‌ای می‌شود که جامعه‌ای فاسد و کاملا «غیرمسیحی» را محکوم می‌کند. محکومیتی که جمله اول رمان به آن می‌پردازد و پیشاپیش با مطرح‌کردن جزییات زندگی شهری خبر از کندوکاو در زیروبم دنیای بورژوازی کلان می‌دهد. به‌این ‌ترتیب ازهمان آغاز رمان به دگرگونی ساختار و روابط اجتماعی که نقش تعیین‌کننده‌ای در رمان دارند، اشاره شده است. برای رسیدن به این هدف، متن رمان ازهمان جمله آغازین تا حد زیادی سرشار از واقعیاتی‌‌ موشکافانه است که در خواننده احساس شدید کهنگی، انجماد وعقب‌ماندگی برمی‌انگیزد. متن رمان مانند اتاقی‌است پر از خرت و پرت‌ که همه‌‌شان توصیف شده‌اند، خرت و پرت‌هایی که نمی‌توان آنها را بدون از ببن بردن نظمی که نمودار آن هستند، دور ریخت.
نخستین جمله رمان«گردآورنده دنیاها» مرا سال‌ها به خود مشغول کرد و مدت‌ها دغدغه ذهنی‌ام بود. تنها مطمئن بودم که می‌خواهم رمان را با صحنه مرگ ریچارد برتون آغاز کنم، زیرا تولد و مرگ درست مانند سرچشمه و دهانه یک رودخانه همراهان همیشگی یک رمان‌نویس هستند. درتمام سال‌هایی که تحقیق می‌کردم، فهرستی دراز از تک‌جمله‌هایی بدون ارتباط با هم، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها را جمع‌آوری کرده بودم. گاه‌گاهی آنها را می‌خواندم. محتوای یکی از آنها این بود: « به محض آنکه بتوانی یک ریسمان سیاه‌وسفید را از هم تشخیص بدهی دیگر اجازه خوردن و نوشیدن نداری»، یک حکم شرعی در مورد ماه رمضان. به این ترتیب روزی ناگهان جمله آغازین رمان که مدت‌ها در جست‌وجویش بودم، پدیدار شد:
برتون صبح زود جان سپرد، پیش از آنکه بتوان فرق بین یک ریسمان سیاه و سفید را تشخیص داد.
این تشبیه مفهوم اسلامی سپیده‌دم را بیان می‌کند، اما رویداد تکان‌دهنده‌ای که در این نخستین صحنه رخ می‌دهد این است که همسر برتون هویت دینی او را تحریف می‌کند، به‌ این گونه که برای شوهرش که از هوش‌رفته و در حال جان‌سپردن است، مراسم طلب آمرزش را برگزار می‌کند، با آنکه برتون تحت تاثیر فلسفه صوفیگری و با تمام وجودش یک اگنوستیکر بود.
اما طرز تفکر همسر برتون نقش و نگار ایدئولوژیک داشت. او دچار تناقض و دوگانگی بود، می‌توانست آشکارا بین ریسمان سیاه و سفید فرق بگذارد، ولی فقط زمانی که ریچارد برتون، جست‌وجوگر ناشناخته‌ها و سایه‌ روشن‌ها از دنیا رفت. بی‌شک شمار اندکی از خوانندگان با خواندن این جمله برای نخستین بار به این ارتباط پی می‌برند، اما مهم نیست، این جمله باعث ایجاد نوعی اعتماد بین نویسنده و داستان شد، شیوه بیانی که مورد تایید هر دو طرف بود.
دیدگاه
در کتاب«A Thousand Mutinies Now» که به زبان آلمانی با عنوان هندوستان، سرزمینی در تشنج ترجمه شده است، نایپال از اهالی زاغه‌نشین بمبئی می‌خواهد که کوچه جلو خانه‌شان را توصیف کنند. نایپال توصیفات آنان را با دیدگاه‌های خود مقایسه می‌کند و پیامد ادبی آن ضربه مهلکی بر کتاب‌های متداول مربوط به سفر و جهانگردی بود. یک زاغه‌نشین زندگی‌اش را با مقیاسی کاملا متفاوت می‌بیند، چیزهایی که برای او نشانه موفقیت، رفاه، شرف و حیثیت هستند، برای نظاره‌گری که از دنیایی پر از امکانات اقتصادی و اجتماعی می‌آید، فقط نشانه فقر و کمبود و بیچارگی است.
زمانی که این صحنه را خواندم، متوجه شدم که آن دیدگاه متفاوت نیز باید مجال سخن داشته باشد، به اینگونه که من ‌باید بتوانم آن دیدگاه متفاوت را از آن خود کنم. برای رسیدن به این مقصود، شخصیتی مانند سیدی مبارک بمبئی بسیارمناسب بود. مردی آفریقایی و یکی از مهم‌ترین نقش‌آفرینان در اکتشافات امپراتوری که پیش‌تر برده بود و تقریبا ناشناخته. او در چهار سفر علمی بزرگ به آفریقا شرکت کرد و تا حدودی راهنمای آنها در‌گذار از آن سرزمین‌ها بوده است. نه‌تنها در سفر علمی برتون و اسپک، بلکه همچنین در سفرعلمی گرانت و اسپک، هنری مورتون استانلی و همچنین در نخستین عبور از آفریقا توسط ورنی لوُوت کامرون. در سفرنامه‌های علمی سفیدپوستان، سیدی مبارک بمبئی شخصیتی فرعی است، یکی از سیاهی‌لشکرهایی که اهمیتش کمی از بقیه بیشتر است. ولی تصور کنیم که اگر حدود سال‌های ۱۸۸۰ به این مرد امکان صحبت داده می‌شد، چقدر داستان برای تعریف‌کردن داشت. توانایی‌ها و کامیابی‌های قهرمانان دوران ملکه ویکتوریا از دید او به‌یقین متفاوت می‌بود. تصویری که او از رویدادها ارایه می‌کرد، نگاتیو عکس‌های متعارف می‌بود. ازدیدگاه او گشت‌وگذارهای برتون با قضاوت تابه‌حال ناشنیده‌ای روبه‌رو می‌شدند. گام بعدی‌ من پرسه‌‌زنی‌های متعددی بود که مرا به بخش قدیمی شهر زنگبار می‌برد. با اشتیاق تمام چیزهایی که توجهم را جلب می‌کرد، به‌خاطر می‌سپردم، تا آنکه مردی را دیدم که روی نیمکتی سنگی جلو خانه‌اش نشسته بود و با شادی کودکانه‌ای جویبارکوچکی ازگذران وقایع را می‌نگریست. آن مرد صاحب یکی از آن چهره‌های عجیب و غریب بود که پیری آن را زیباتر ‌کرده بود و چین و چروک‌هایش زیر موهای سفیدش حالتی تزیینی دارند. لحظه‌ای پس از آن فکر کردم که اگر این مرد در دوران جوانی‌اش همراه برتون از این سرزمین می‌گذشت، چگونه می‌بود و اگر از او دعوت می‌کردم سخنرانی اصلی جشن سالگرد این سفرعلمی را بر عهده بگیرد، چگونه می‌شد. اگرچنین مردی سر به سخن باز می‌کرد، با صدایی که تا به حال شنونده‌ای نداشته است. آنجا ایستادم و از آن مرد پیر اجازه گرفتم که کنارش بنشینم، ولی در واقع دلم می‌خواست صدایش را بشنوم. نمی‌توانستم صدایی بهتر از آن را تصور کنم، صدایی گرفته و زنگ‌دار که وابستگی‌اش به زندگی و خاطرات یکسان بود. این مرد از دید من به‌راستی خودش سیدی مبارک بمبئی بود، فردی که تاکنون نقشی بیشتر از کف ناچیز روی موج دریا را دراین ماجراها ایفا نمی‌کرد. او در محله مالیندی نزدیک قدیمی‌‌ترین مسجد شهر، مسجد بامهارا زندگی می‌کرد. سیدی در خانه‌ای عمانی که بسیارمناسب و ویژه آن منطقه بود، زندگی می‌کرد. حیاط اندرونی آن خصوصی و ویژه زنان بود، مردها بیرون از خانه روی سکوی سنگی، همدیگر را می‌دیدند. پنجره‌ها را از ترس دزدها نرده‌کشی کرده بودند. در اصلی اغلب باز بود؛ اما فقط قسمت چپش، قسمت راستش بسته می‌ماند. به این ترتیب اندرونی خانه دیده نمی‌شد. اتاق پذیرایی، آشپزخانه، اتاق رختشویی، انباری، حمام و اتاق خدمتکاران در طبقه هم‌کف قرار داشتند. طبقه اول جای اقامت خانواده بود، ایوانی سرتاسری دورتادور طبقه اول را گرفته بود. سقف‌ها را تنه‌های درختان تنومند مناطق گرمسیری نگه می‌داشتند. پیرمرد گله می‌کرد که نسل جوان به‌جز فصل گردشگری درآمدی ندارد و برای گذران زندگی از سر ناچاری ستون‌های چوبی و کتیبه‌های هلالی بالای درهای معروف زنگبار را می‌کند و می‌فروشد. شام زود خورده شد، پس از نماز مغرب و پیش از نماز عشا. سپس زمان دیدوبازدیدها فرا می‌رسید. به‌جای نوشابه الکلی میرا یا برگ کات تعارف می‌شد.
چیزی که سبب شور و اشتیاق و شگفتی من شد این بود که پدربزرگ این مرد پیر حوالی سال‌های ۱۸۸۰ به‌عنوان یکی از اولین سواحلی‌ها یک تجارت‌خانه دایر کرده بود. حالا فقط ‌باید سررشته سخن را به دست سیدی مبارک بمبئی می‌دادم. اینکه از او خواهش کردم آنچه را می‌داند تعریف کند و با قراردادن خودم به‌جای او، جایگزینی ادبی برای تغییر هویت برتون، استتار و درآمیختنش با ناشناخته‌ها پیدا کردم و خودم هم به‌گونه‌ای دل به دریا زدم.
گریز از توهم‌گرایی نویسنده
اکنون دیگر وقت آن است که توضیح بدهم، رمان برای من چه مفهومی دارد. رمان وسیله‌ای برای مدیتاسیون یا خوددرمانی نیست، بلکه ابزاری‌است برای کنکاش و در واقع بهترین نوع آن. رمان گستره‌ای بی‌کرانه است، پرمحتوی‌تر از فیلم یا اپرا، معتبرتر از متافیزیک، جامع‌تر از علم. دستیابی به این هدف بزرگ از دیدگاه من نیازمند تحقیق است، تحقیقی که نباید راه افراط بپوید و در جایی قرار گیرد که بتواند ژرفاها را بیشتر و بیشتر بکاود. اما اهمیت تحقیق در سرزمین‌های آلمانی‌زبان تا حدزیادی نادیده گرفته می‌شود. با اینکه شخصیت‌هایی مانند لیون فویشتوانگر تحقیقاتی حرفه‌ای را برای کار خود سازمان داده‌اند. فویشتوانگر برای نگارش رمان موفقیت شماری از همکارانش را مامورتحقیق دقیق و زیر ذره‌بین‌گذاشتن جنبه‌های گوناگون موضوع انتخابی‌اش کرد. پس از جنگ جهانی دوم آدورنو آرمان‌خواه ایدال هنری زاهدانه روی از دنیا برگردانده بود. آرمانی هنری که بیشتر دلخواه خلوت‌نشینان مقدس ساکن کویر در اوایل دوران مسیحیت بود تا یک هنرمند مدرن ــ آرمانی هنری که برتری زیبایی‌شناسی ذهنی و خودمحوری را تقویت می‌کند و جنبه‌های روحی و روانی فرد را به مثابه یک ایدئولوژی ادبی مستحکم می‌کند.
یپترهانتکه فورمول‌بندی جامعی در این رابطه ارایه داده است.
« برای من به‌عنوان یک نویسنده اهمیتی ندارد که واقعیت را نشان بدهم یا بر آن مسلط بشوم، برای من فقط این اهمیت دارد که واقعیت خودم را نشان بدهم.»
اما برای من این رویکرد اهمیتش را بیشتر و بیشتر از دست می‌دهد. نمی‌توانم تصور کنم که موضوعی خسته‌کننده‌تر از احساسات شخصی وجود داشته باشد. چالش با ناشناخته‌ها مرا در ابهامی لرزان نگاه می‌دارد، شرایطی بسیارمناسب برای نوشتن، زیرا برای نوشتن هیچ‌چیز زیانبارتر از احساس اطمینان و دانسته‌های بدیهی نیست.
چالش بسیاری ازنویسندگان با ناشناخته‌ها اغلب به‌نتایجی ناگوار می‌انجامد، زیراکه آنها مدعی نوعی نزدیکی عاطفی هستند که اغلب به برخوردی فضل‌فروشانه، خودسرانه و ناآگاهانه یا بی‌رغبتی کامل ختم می‌شود که منجر به عدم‌درک وتوضیح ارتباطات ناشناخته می‌شود. متاسفانه بیشتر نویسندگان معاصر از برخورد با موضوعاتی که در پیوند با مسایل اجتماعی یا موثر در جامعه اجتناب می‌ورزند و در محدوده خانواده و در حیاط خلوت دنیای شخصی‌شان می‌مانند.
باید مفهوم اولیه واژه رمان را به‌خاطر بیاوریم ــ شرح‌حالی حماسی که محتوایش ماجرایی آشکار و رخدادی است که انسان‌های زیادی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و با خود درگیر می‌کند. شاید این گفته درست باشد که می‌توان تمام دنیا را در یک الماس منعکس کرد، ولی باید آن الماس را با مهارت بسیاری تراش داد و‌گرنه فقط می‌شود انعکاس مبهم نور یک لامپ ساده سقفی را در آن دید.
هرچه بیشتر تحقیق می‌کنم، احساسات شخصی و دیدگاه‌هایم به نظرم بی‌اهمیت‌تر می‌آیند. هرازگاهی ازمن می‌پرسند، آیا هیچ‌گاه در سفرهایم احساس چندش و انزجار کرده‌ام؟ پاسخم این است: چرا، اما چنین چندش و انزجاری چیزی جز یک احساس بیهوده نیست که مرا از انسان‌هایی که قصد درکشان را دارم دور می‌کند، کسانی که امکان داشتن احساسی تجملی مانند چندش را ندارند.
هرچه بیشتر تحقیق می‌کنم، واقعیت وجود دیگران برایم جالب‌تر می‌شود. چیزی که مرا مجذوب می‌کند این است که چگونه نوشتن به من کمک می‌کند تا با پیشداوری‌ها و کوته‌نظری‌هایم مقابله کنم و این روند خلاق تا چه‌حد وجود خودم را زیر سوال می‌برد. برای من نوشتن بیش از پیش روشی مناسب برای کنترل و فرونشاندن ضمیر خودم است. امروزه که ما زیر سیطره فرهنگی همگانی و تک‌بعدی به سر می‌بریم که ازحذف بسیاری از موضوعات برای دستیابی به هدف بهره می‌گیرد و در عصر اظهارنظرهای سه‌دقیقه‌ای، نقش نویسنده‌ای که می‌‌پرسد، می‌جوید، شک می‌کند، می‌آزماید و کنجکاو و سرگشته است، نیازی سیاسی و در عین حال معنوی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.