|

نقدی بر نمایش «شیهیدن» عباس جمالی

من اسب نیستم

یاسمن خلیلی‌فرد

نمایش «شیهیدن» که این شب‌ها در سالن ناظرزاده‌کرمانی روی صحنه می‌رود، می‌تواند نوعی پرفرمنس‌آرت به حساب آید؛ پرفرمنس‌آرتی کاملا تجربه‌گرا و فرم‌محور که البته لحن اعتراضی‌اش شاید بارزترین مشخصه آن باشد.

«شیهیدن» مانند بسیاری از نمایش‌های پسامدرن، بیش از محتوا مبتنی‌بر فرم است و خوانش آن باید براساس کشف نشانه‌های وابسته به شکل و فرم صورت پذیرد. اما این نشانه‌خوانی شاید چندان سهل‌الوصول نباشد؛ چراکه در متن نمایش‌نامه به‌سختی اثری از روایت دیده می‌شود و به همین دلیل کار محتوایی به شکل مرسوم تولید نمی‌کند و اگر هم بکند مخاطب نمی‌تواند به‌سادگی آن محتوا را از روایت به‌شدت مبتنی‌بر فرمِ کار دریافت کند.
اعتراض همان‌طور که گفته شد، وجه بارز و پررنگ نمایش است. دانشجوهای ستاره‌دار با مشکلات متعددشان تنها راه گریز از شرایطشان را «اعتراض» می‌دانند؛ اعتراضی که در قالب نوعی مشارکت گروهی با فرمی نامتعارف به نمایش گذاشته می‌شود.
این لحن اعتراض‌آمیز از همان آغاز کار به چشم می‌خورد؛ دانشجویان غرانی که با بیان و تحرکات فیزیکی غرنده و یورتمه‌وارشان در برزخی به نام «دانشگاه» گیر افتاده‌اند. کج‌و‌کوله‌بودن صندلی‌ها، تخته‌سیاه ناموزون و کثیف و استادی با کفش پاشنه‌بلند زرد که هنگام راه‌رفتن تعادلش را از دست می‌دهد و مدام این جمله را تکرار می‌کند که «کسی حق ندارد چیزی جز آن چیزی که هست بکشد!» همگی دلالت بر فضای نامتعادل دانشگاه و به‌شکل کلی‌تر نظام آموزشی دارند و دانشجویانی که در این برزخ اعتراض و مقاومت می‌کنند. اما این مفهوم ظاهری نمایش «شیهیدن» است؛ چرا‌که درحقیقت نمایش مترصد انتقال این پیام است که تقلید و بازسازیِ چیزها با خود آن چیزها فرق می‌کند. هیچ عنصری با شبیه‌سازی و تقلید بازسازی نمی‌شود، حتی اگر استاد نقاشی تأکید کند که همه‌چیز را همان چیزی که هست بکشند؛ آسمان را آسمان، گل را گل و اسب را اسب و آیا اسبی که روی کاغذ کشیده می‌شود، واقعا اسب است؟ هرکه شیهه می‌کشد واقعا اسب است؟ هرکه مثل اسب بدود، واقعا اسب است؟
به‌وضوح طرح و پرداختن به این نشانگان آسان نبوده و گواهی بر خلاقیت و نوگرایی کارگردانی است که سعی می‌کند با فاکتور‌گرفتن از روایت‌پردازی و تبدیل موقعیت‌ها به داستان در شکل رایج آن، به فرمی دست یابد که محتوا را در تصویری‌ترین شکل ممکن به مخاطب القا کرده و حتی گاه زبان را نیز حذف کند تا بازیگران بمانند و جسم‌ها و فیگورها و موقعیتِ محدود اما شدنی که تنها برای یک بازیگر بر صحنه تئاتر می‌تواند فراهم باشد. اما نکته مهم آن است که این نشانگان آن‌قدر که باید بر ذهن مخاطب نمی‌نشینند و شاید تماشای دو یا چند‌باره نمایش بتواند این نشانه‌ها را در ذهن او دقیق‌تر رمزگشایی کند؛ بنابراین مخاطب بیش از آنکه علل کنش‌های شخصی و اجتماعیِ کاراکترها را دریابد، درگیر شکل و قالب اجرای‌شان می‌شود و خود را در تعدد این نشانه‌ها و حرکات فیزیکی و دیالوگ‌های پی‌درپی‌ای که تعمدا چندان هم واضح بیان نمی‌شوند و گاه در بازی نقطه‌گذاری محدود و حذف می‌شوند، گم می‌کند و از جایی به بعد در رابطه ارگانیک او با اجرا گسست ایجاد می‌شود.
وقتی درباره تئاتری فرمالیستی صحبت می‌کنیم مشخصا شکل، قالب، حرکات، جابه‌جایی‌ها و پویایی بازیگران در صحنه اهمیت بسزایی می‌یابد. نمایش عباس جمالی به ‌شدت مهندسی‌شده است و به نظر می‌رسد علاوه بر رعایت و طراحی مبتکرانه حرکات دسته‌جمعی اجراکنندگان و به‌بار‌نشاندنِ هوشمندانه مناسبات حضور اشیا و ارتباطشان با انسان‌ها در صحنه، اثر به ‌نوعی تصویرگرایی فرمالیستی نیز دست می‌یابد؛ به‌نحوی‌که اهمیت یکایک عناصر موجود در صحنه، از اشیای بی‌جان گرفته تا دانشجویان و حتی مکان‌ها، فضاها، نورپردازی و زمان در درون خود آنها نهفته است و کارگردان به شکل آگاهانه‌ای تمام شگردهایی را که در چنته دارد، رو می‌کند تا مخاطب با جهان متن او بیگانه شود و به ادراکی جدید و فاصله‌گذاری‌شده از مفهوم مد نظر او دست یابد؛ دقیقا به همین دلیل است که با چنین عادت‌شکنی عامدانه‌ای تمامی تصاویری که از مقوله دانشگاه، جنبش‌های دانشجویی و اعتراضات آنها در ذهن داشته‌ایم پاک می‌شوند و با شکلی تازه به ادراکی تازه از موضوع دست خواهیم یافت که البته کشف عناصر مستتر در زیرمتن و لایه‌های زیرین نمایش‌نامه آن‌قدر از مخاطب انرژی می‌گیرد که دیگر از میانه کار رمقی برای دنبال‌کردن زیر و بم و جزئیاتِ مهم اجرا برایش باقی نمی‌ماند. در «شیهیدن» حضور اجراگران بی‌تردید بسیار اهمیت دارد. هماهنگی بدنی بازیگران با یکدیگر، پویایی و تحرک مداوم آنها در صحنه نمایش، نحوه ادای دیالوگ‌ها از سوی آنها و کنش و واکنش‌هایشان از بخش‌های مثبت کار محسوب می‌شود.

نمایش «شیهیدن» که این شب‌ها در سالن ناظرزاده‌کرمانی روی صحنه می‌رود، می‌تواند نوعی پرفرمنس‌آرت به حساب آید؛ پرفرمنس‌آرتی کاملا تجربه‌گرا و فرم‌محور که البته لحن اعتراضی‌اش شاید بارزترین مشخصه آن باشد.

«شیهیدن» مانند بسیاری از نمایش‌های پسامدرن، بیش از محتوا مبتنی‌بر فرم است و خوانش آن باید براساس کشف نشانه‌های وابسته به شکل و فرم صورت پذیرد. اما این نشانه‌خوانی شاید چندان سهل‌الوصول نباشد؛ چراکه در متن نمایش‌نامه به‌سختی اثری از روایت دیده می‌شود و به همین دلیل کار محتوایی به شکل مرسوم تولید نمی‌کند و اگر هم بکند مخاطب نمی‌تواند به‌سادگی آن محتوا را از روایت به‌شدت مبتنی‌بر فرمِ کار دریافت کند.
اعتراض همان‌طور که گفته شد، وجه بارز و پررنگ نمایش است. دانشجوهای ستاره‌دار با مشکلات متعددشان تنها راه گریز از شرایطشان را «اعتراض» می‌دانند؛ اعتراضی که در قالب نوعی مشارکت گروهی با فرمی نامتعارف به نمایش گذاشته می‌شود.
این لحن اعتراض‌آمیز از همان آغاز کار به چشم می‌خورد؛ دانشجویان غرانی که با بیان و تحرکات فیزیکی غرنده و یورتمه‌وارشان در برزخی به نام «دانشگاه» گیر افتاده‌اند. کج‌و‌کوله‌بودن صندلی‌ها، تخته‌سیاه ناموزون و کثیف و استادی با کفش پاشنه‌بلند زرد که هنگام راه‌رفتن تعادلش را از دست می‌دهد و مدام این جمله را تکرار می‌کند که «کسی حق ندارد چیزی جز آن چیزی که هست بکشد!» همگی دلالت بر فضای نامتعادل دانشگاه و به‌شکل کلی‌تر نظام آموزشی دارند و دانشجویانی که در این برزخ اعتراض و مقاومت می‌کنند. اما این مفهوم ظاهری نمایش «شیهیدن» است؛ چرا‌که درحقیقت نمایش مترصد انتقال این پیام است که تقلید و بازسازیِ چیزها با خود آن چیزها فرق می‌کند. هیچ عنصری با شبیه‌سازی و تقلید بازسازی نمی‌شود، حتی اگر استاد نقاشی تأکید کند که همه‌چیز را همان چیزی که هست بکشند؛ آسمان را آسمان، گل را گل و اسب را اسب و آیا اسبی که روی کاغذ کشیده می‌شود، واقعا اسب است؟ هرکه شیهه می‌کشد واقعا اسب است؟ هرکه مثل اسب بدود، واقعا اسب است؟
به‌وضوح طرح و پرداختن به این نشانگان آسان نبوده و گواهی بر خلاقیت و نوگرایی کارگردانی است که سعی می‌کند با فاکتور‌گرفتن از روایت‌پردازی و تبدیل موقعیت‌ها به داستان در شکل رایج آن، به فرمی دست یابد که محتوا را در تصویری‌ترین شکل ممکن به مخاطب القا کرده و حتی گاه زبان را نیز حذف کند تا بازیگران بمانند و جسم‌ها و فیگورها و موقعیتِ محدود اما شدنی که تنها برای یک بازیگر بر صحنه تئاتر می‌تواند فراهم باشد. اما نکته مهم آن است که این نشانگان آن‌قدر که باید بر ذهن مخاطب نمی‌نشینند و شاید تماشای دو یا چند‌باره نمایش بتواند این نشانه‌ها را در ذهن او دقیق‌تر رمزگشایی کند؛ بنابراین مخاطب بیش از آنکه علل کنش‌های شخصی و اجتماعیِ کاراکترها را دریابد، درگیر شکل و قالب اجرای‌شان می‌شود و خود را در تعدد این نشانه‌ها و حرکات فیزیکی و دیالوگ‌های پی‌درپی‌ای که تعمدا چندان هم واضح بیان نمی‌شوند و گاه در بازی نقطه‌گذاری محدود و حذف می‌شوند، گم می‌کند و از جایی به بعد در رابطه ارگانیک او با اجرا گسست ایجاد می‌شود.
وقتی درباره تئاتری فرمالیستی صحبت می‌کنیم مشخصا شکل، قالب، حرکات، جابه‌جایی‌ها و پویایی بازیگران در صحنه اهمیت بسزایی می‌یابد. نمایش عباس جمالی به ‌شدت مهندسی‌شده است و به نظر می‌رسد علاوه بر رعایت و طراحی مبتکرانه حرکات دسته‌جمعی اجراکنندگان و به‌بار‌نشاندنِ هوشمندانه مناسبات حضور اشیا و ارتباطشان با انسان‌ها در صحنه، اثر به ‌نوعی تصویرگرایی فرمالیستی نیز دست می‌یابد؛ به‌نحوی‌که اهمیت یکایک عناصر موجود در صحنه، از اشیای بی‌جان گرفته تا دانشجویان و حتی مکان‌ها، فضاها، نورپردازی و زمان در درون خود آنها نهفته است و کارگردان به شکل آگاهانه‌ای تمام شگردهایی را که در چنته دارد، رو می‌کند تا مخاطب با جهان متن او بیگانه شود و به ادراکی جدید و فاصله‌گذاری‌شده از مفهوم مد نظر او دست یابد؛ دقیقا به همین دلیل است که با چنین عادت‌شکنی عامدانه‌ای تمامی تصاویری که از مقوله دانشگاه، جنبش‌های دانشجویی و اعتراضات آنها در ذهن داشته‌ایم پاک می‌شوند و با شکلی تازه به ادراکی تازه از موضوع دست خواهیم یافت که البته کشف عناصر مستتر در زیرمتن و لایه‌های زیرین نمایش‌نامه آن‌قدر از مخاطب انرژی می‌گیرد که دیگر از میانه کار رمقی برای دنبال‌کردن زیر و بم و جزئیاتِ مهم اجرا برایش باقی نمی‌ماند. در «شیهیدن» حضور اجراگران بی‌تردید بسیار اهمیت دارد. هماهنگی بدنی بازیگران با یکدیگر، پویایی و تحرک مداوم آنها در صحنه نمایش، نحوه ادای دیالوگ‌ها از سوی آنها و کنش و واکنش‌هایشان از بخش‌های مثبت کار محسوب می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.