در مرگِ شاعر مصدقي
شيما بهرهمند-دبیر فرهنگ
تا ورود به دانشگاه كه مقارن است با نهضت مليشدن نفت و بعد هم كودتاي بيستوهشتم مرداد، روزگاري سربهراه و رام و آرام بود، اما سقوطِ دولت ملي و شيفتگي به دكتر محمد مصدق، مظاهر مصفا را از آن روزگارِ سرخوش كه تنها غصهاش رفتنِ بهار و كوچِ صادق هدايت و پيريِ استاد قريب و دهخدا بود، جدا كرد و ميان معركهاي انداخت كه تا هميشه با سرنوشتش گره خورد. همان روزها بود كه او قصايد و شعرهايي در مدحِ مصدق سرود ازجمله قصيدهاي كه تكهاي از آن، «یا مرگ یا مصدق» شعارِ معروفي شد و بر زبان مردم نشست: «آزادگان به راهت، از جان خود گذشتند/ با خون خود نوشتند، یا مرگ یا مصدق». همان روزها مظاهر مصفا در مجلس درسِ بديعالزمان فروزانفر در دانشسراي عالي دانشگاه تهران به خواست استادش شعري خواند از اين قرار: «رفتم به دادگاه مصدق/ دیدم جلال و جاه مصدق/ پنهان به هالهی غم و اندوه/ دیدم جمال ماه مصدق/ برق نجات مردم مشرق/ میجست از نگاه مصدق». از سَر سرودن همين قصيده بود كه خشمِ استاد فروزانفر برانگيخته شد و اين خشم و طرد تا نُه سال مظاهر مصفا را از گرفتنِ دكترايش بازداشت. مصفا از رديفِ شاگردان خلف استاد فروزانفر بيرون شد و به تلافي هجونامهاي درباره او نوشت كه دستبهدست گشت و همين اتفاق روحيه مخالفخواني و آشوبگري او را برگرداند و اين مقارن شد با سقوط مصدق و روزهای سیاه و تلخ کودتا و اين تلخي در او و شعرهايش تا هميشه ماند گرچه بعدها مظاهر مصفا در چند خطي آن خامي و تلخي را دستكم از خاطر استادش سترد و سرود: «آن خامه كه بنوشت هجاي تو شكستم/ آن دست كه بد كرد به جاي تو شكستم/ آن شيشه كه سرمايه مغروري من بود/ بردم به سر خويش و به پاي تو شكستم».
دكتر مصفا از «خيزخيز خزانِ خزنده» و «بوستان زارِ تاراج پاييز» هم نوشته بود، فصلي كه در يكي از روزهايش چهارشنبه هشتم آبان در هشتادوهفتسالگي و درحاليكه سالها بود كه «زمان را هم بههمراه بسياري چيزهاي ديگر از ياد برده بود» درگذشت. مصفا ارتباط وثيق و غريبي با مرگ داشت؛ چراكه مرگ را مايه حيات خود ميدانست و كودكي را «در سايه مرگ و در گفتگو با عالم مردگان» آغاز كرده بود. آنطوركه در مقدمه كتابِ «نُسخهي اَقْدَم» او آمده است مظاهر مصفا دوساله بود كه آبله گرفت و از دنيا رفت. دو سال بعد مادرش فخرالسادات پسرِ ديگري آورد كه صاحبِ شناسنامه مظاهرِ ازدسترفته شد و مظاهر نام گرفت.
... از همينروست كه دكتر مصفا تمامِ زندگياش را در سايه مرگ ميديد: «من حاشيهي كتاب مرگم/ تو متن اصيل اين كتابي»، از نيستي تو چون شدم هست/ پس هستي من همه سراب است/ مرگ است چو مايهي حياتم/ بنياد حيات من بر آب است»، «يك كاتب اگر نوشت ما را/ تو نسخهي اقدمي ز هستي.../ ما هر دو كتاب درد و رنجيم/ من نسخهي ثانيام تو اول/ از قصهي غصه دو روايت/ تو مُجمل قصه من مفصل».
مظاهر مصفا كه خود سالياني است از جمع و جماعت ادبي دور است و حافظهاش در همان روزگار مانده است، در ميانِ اهل ادبيات و شعر و منتقدان القاب چندي دارد و هريك او را به رسم و سلوكي ميشناسند. برخي او را عارف و درویش خواندند یا از بازماندگان گنوسیستها و جمع ديگر شاعر كهنگرا به اعتبار قصيدهسرايي و برخي ديگر نيز شاعري كه شهرتش به اشعار مصدقي است و مخالفخوانياش با جريانهاي روز. اما بازخواني اشعارِ او در «نسخهی اقدم» كه سالِ نودوپنج درآمد و شاملِ منظومههاي اين شاعر است، نشان ميدهد كه مظاهر مصفا در يك قالب و تعريف مينشيند. در اين كتاب كه مقدمههايي خواندني نيز دارد، يكي به قلمِ اميربانوي مصفا همسرش و ديگري نوشته ياقوتعلي مصفا بازيگر و سينماگري كه يكي از چهار فرزندِ اوست، شعرهايي هست كه از ميانِ مجموعهاشعار دكتر مظاهر مصفا انتخاب و گردآوري شده است و در آن شعرهايي هست خطاب به اهلِ شعر و فرهنگ و ديگراني همچون برادر دوساله شاعر يا استاد باستانيپاريزي يا در ياد خسرو گلسرخي. جدا از اين، شاعر در جايجاي اين شعرها، به تاريخ نقب ميزند و از رفتگانِ فرهنگ ميگويد. هرچه هست ترديدي نيست كه دكتر مظاهر مصفا كه
قصيدههايش اعتباري در شعر فارسي است و درعينِحال بهخاطر رويكرد تندوتيز سياسياش مطرودِ اديبي همچون فروزانفر و هممسلكانِ او بود، همواره مخالفخوان جريانهاي باب روز بوده است. پس شايد درستترين تصوير از او اينك همان تصويري است كه در ذهنِ ياقوتعلي مصفا نقش بسته است: تصوير مردي لجباز و يكدنده كه از ابتدا با همهچيز مخالف است، از فرمان صاحبمنصب سر ميپيچد، زير بار جريان مسلط روزگار نميرود، رأي اكثريت را نميپذيرد، پسندِ همگاني را نميپسندد، به لباسِ روز تن نميدهد و از هر قرارداد و دستوري متنفر است و تنها قاعدهاي كه پايبندش ميماند، وزن و قافيه شعر است كه آن را هم شايد ميشكست اگر شكستنش قاعده روز نشده بود.
دكتر مظاهر مصفا از «ياد تاريخ تاريكمانده» چنين نوشت: «ياد تاريخ تاريكمانده/ تاروپود مرا داد بر باد/ رنج فرهنگ بر باد رفته/ از نهادم برآورد فرياد...»، «دردهاييست در اين دردسراي/ كه به جز مردن درمان نشود/ اين دروغ است كه جز مشكل مرگ/ مشكلي نيست كه آسان نشود». مصفا در دريغ و ياد رفتگانِ فرهنگ، «اينهمه بيجانشين مردان مرد» نيز شعري بلند نوشته بود، آنان كه جايشان تا هميشه خاليست هركس بر جايشان نشست پوچ و پوشالي بود و اينك خود نيز به خيل اين رفتگان پيوست: «اين سراي ديرپاي دورسال/ ماند برجاي و در او ياري نماند/ خانه بر پاي است بي خانهخداي/ دار بر جاي است و ديّاري نماند».
*شعرها و نقلقولها از كتابِ «نُسخهي اَقْدَم»، منظومههاي مَظاهر مُصفا چاپِ نشر نو برگرفته شده است.
تا ورود به دانشگاه كه مقارن است با نهضت مليشدن نفت و بعد هم كودتاي بيستوهشتم مرداد، روزگاري سربهراه و رام و آرام بود، اما سقوطِ دولت ملي و شيفتگي به دكتر محمد مصدق، مظاهر مصفا را از آن روزگارِ سرخوش كه تنها غصهاش رفتنِ بهار و كوچِ صادق هدايت و پيريِ استاد قريب و دهخدا بود، جدا كرد و ميان معركهاي انداخت كه تا هميشه با سرنوشتش گره خورد. همان روزها بود كه او قصايد و شعرهايي در مدحِ مصدق سرود ازجمله قصيدهاي كه تكهاي از آن، «یا مرگ یا مصدق» شعارِ معروفي شد و بر زبان مردم نشست: «آزادگان به راهت، از جان خود گذشتند/ با خون خود نوشتند، یا مرگ یا مصدق». همان روزها مظاهر مصفا در مجلس درسِ بديعالزمان فروزانفر در دانشسراي عالي دانشگاه تهران به خواست استادش شعري خواند از اين قرار: «رفتم به دادگاه مصدق/ دیدم جلال و جاه مصدق/ پنهان به هالهی غم و اندوه/ دیدم جمال ماه مصدق/ برق نجات مردم مشرق/ میجست از نگاه مصدق». از سَر سرودن همين قصيده بود كه خشمِ استاد فروزانفر برانگيخته شد و اين خشم و طرد تا نُه سال مظاهر مصفا را از گرفتنِ دكترايش بازداشت. مصفا از رديفِ شاگردان خلف استاد فروزانفر بيرون شد و به تلافي هجونامهاي درباره او نوشت كه دستبهدست گشت و همين اتفاق روحيه مخالفخواني و آشوبگري او را برگرداند و اين مقارن شد با سقوط مصدق و روزهای سیاه و تلخ کودتا و اين تلخي در او و شعرهايش تا هميشه ماند گرچه بعدها مظاهر مصفا در چند خطي آن خامي و تلخي را دستكم از خاطر استادش سترد و سرود: «آن خامه كه بنوشت هجاي تو شكستم/ آن دست كه بد كرد به جاي تو شكستم/ آن شيشه كه سرمايه مغروري من بود/ بردم به سر خويش و به پاي تو شكستم».
دكتر مصفا از «خيزخيز خزانِ خزنده» و «بوستان زارِ تاراج پاييز» هم نوشته بود، فصلي كه در يكي از روزهايش چهارشنبه هشتم آبان در هشتادوهفتسالگي و درحاليكه سالها بود كه «زمان را هم بههمراه بسياري چيزهاي ديگر از ياد برده بود» درگذشت. مصفا ارتباط وثيق و غريبي با مرگ داشت؛ چراكه مرگ را مايه حيات خود ميدانست و كودكي را «در سايه مرگ و در گفتگو با عالم مردگان» آغاز كرده بود. آنطوركه در مقدمه كتابِ «نُسخهي اَقْدَم» او آمده است مظاهر مصفا دوساله بود كه آبله گرفت و از دنيا رفت. دو سال بعد مادرش فخرالسادات پسرِ ديگري آورد كه صاحبِ شناسنامه مظاهرِ ازدسترفته شد و مظاهر نام گرفت.
... از همينروست كه دكتر مصفا تمامِ زندگياش را در سايه مرگ ميديد: «من حاشيهي كتاب مرگم/ تو متن اصيل اين كتابي»، از نيستي تو چون شدم هست/ پس هستي من همه سراب است/ مرگ است چو مايهي حياتم/ بنياد حيات من بر آب است»، «يك كاتب اگر نوشت ما را/ تو نسخهي اقدمي ز هستي.../ ما هر دو كتاب درد و رنجيم/ من نسخهي ثانيام تو اول/ از قصهي غصه دو روايت/ تو مُجمل قصه من مفصل».
مظاهر مصفا كه خود سالياني است از جمع و جماعت ادبي دور است و حافظهاش در همان روزگار مانده است، در ميانِ اهل ادبيات و شعر و منتقدان القاب چندي دارد و هريك او را به رسم و سلوكي ميشناسند. برخي او را عارف و درویش خواندند یا از بازماندگان گنوسیستها و جمع ديگر شاعر كهنگرا به اعتبار قصيدهسرايي و برخي ديگر نيز شاعري كه شهرتش به اشعار مصدقي است و مخالفخوانياش با جريانهاي روز. اما بازخواني اشعارِ او در «نسخهی اقدم» كه سالِ نودوپنج درآمد و شاملِ منظومههاي اين شاعر است، نشان ميدهد كه مظاهر مصفا در يك قالب و تعريف مينشيند. در اين كتاب كه مقدمههايي خواندني نيز دارد، يكي به قلمِ اميربانوي مصفا همسرش و ديگري نوشته ياقوتعلي مصفا بازيگر و سينماگري كه يكي از چهار فرزندِ اوست، شعرهايي هست كه از ميانِ مجموعهاشعار دكتر مظاهر مصفا انتخاب و گردآوري شده است و در آن شعرهايي هست خطاب به اهلِ شعر و فرهنگ و ديگراني همچون برادر دوساله شاعر يا استاد باستانيپاريزي يا در ياد خسرو گلسرخي. جدا از اين، شاعر در جايجاي اين شعرها، به تاريخ نقب ميزند و از رفتگانِ فرهنگ ميگويد. هرچه هست ترديدي نيست كه دكتر مظاهر مصفا كه
قصيدههايش اعتباري در شعر فارسي است و درعينِحال بهخاطر رويكرد تندوتيز سياسياش مطرودِ اديبي همچون فروزانفر و هممسلكانِ او بود، همواره مخالفخوان جريانهاي باب روز بوده است. پس شايد درستترين تصوير از او اينك همان تصويري است كه در ذهنِ ياقوتعلي مصفا نقش بسته است: تصوير مردي لجباز و يكدنده كه از ابتدا با همهچيز مخالف است، از فرمان صاحبمنصب سر ميپيچد، زير بار جريان مسلط روزگار نميرود، رأي اكثريت را نميپذيرد، پسندِ همگاني را نميپسندد، به لباسِ روز تن نميدهد و از هر قرارداد و دستوري متنفر است و تنها قاعدهاي كه پايبندش ميماند، وزن و قافيه شعر است كه آن را هم شايد ميشكست اگر شكستنش قاعده روز نشده بود.
دكتر مظاهر مصفا از «ياد تاريخ تاريكمانده» چنين نوشت: «ياد تاريخ تاريكمانده/ تاروپود مرا داد بر باد/ رنج فرهنگ بر باد رفته/ از نهادم برآورد فرياد...»، «دردهاييست در اين دردسراي/ كه به جز مردن درمان نشود/ اين دروغ است كه جز مشكل مرگ/ مشكلي نيست كه آسان نشود». مصفا در دريغ و ياد رفتگانِ فرهنگ، «اينهمه بيجانشين مردان مرد» نيز شعري بلند نوشته بود، آنان كه جايشان تا هميشه خاليست هركس بر جايشان نشست پوچ و پوشالي بود و اينك خود نيز به خيل اين رفتگان پيوست: «اين سراي ديرپاي دورسال/ ماند برجاي و در او ياري نماند/ خانه بر پاي است بي خانهخداي/ دار بر جاي است و ديّاري نماند».
*شعرها و نقلقولها از كتابِ «نُسخهي اَقْدَم»، منظومههاي مَظاهر مُصفا چاپِ نشر نو برگرفته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.