|

روزنامه‌نگاري را فقيرتر نکنيم

پژمان موسوي

هفته‌اي که گذشت، يک اظهار نظر در حوزه ارتباطات و روزنامه‌نگاري، بيش از ساير وقايع بازتاب داشت. گوينده اين اظهارنظر که از مديرانِ سابق تحريريه مؤسسه همشهري بود، با اشاره به وضع فلاکت‌بار مطبوعات در روزگار ما، مسبب اين وضع را به قول خودش «بُت‌هاي روزنامه‌نگاري» دانست و نوشت: «تلخ است اما بايد اعتراف کرد بت‌هاي روزنامه‌نگاري فعلي، امثال شکرخواه و قندي و صديقي و الخ، از مقصران و مسببان اصلي اين وضع رنجور رسانه‌اي در کشورند! نسلي از روزنامه‌نگاران {...} دولتي و کيهاني که با رسالت روزنامه‌نگاري و اخلاق رسانه بيگانه‌ و توجيه‌کنندگان وضع موجودند. اينها با بندگي اهل سياست، با جاده‌صاف‌کني حضور ارباب رسانه‌ستيز قدرت در مطبوعات، روزنامه و روزنامه‌نگاري را در کشور به حال و روزي انداختند که بود و نبودش فرقي نمي‌کند، بعد منبر مي‌روند که عصر رسانه کاغذي سر آمده و کذا و کذا. واقعيت را همه مي‌دانيم: مطبوعات را شما کشتيد!».

ممکن است بگوييد هر کس نظري دارد، بگذاريم امثال اين ديدگاه هم بتوانند نظراتشان را آزادانه ابراز کنند اما به نظر مي‌رسد موضوع فراتر از يک اظهار نظر شخصي است: «مطلق‌بيني» و «مطلق‌گويي» چنان به اعماق وجودمان نفوذ کرده است که سرنوشت روزنامه‌نگاري ايراني با تمام مسائل ريز و درشت آن را به عملکرد چند نفر نسبت دهيم و چشم خود را بر واقعيت عريان روزنامه‌نگاري ايراني ببنديم. اما موضوع دقيقا چيست؟ «افراد» تا چه ميزان بر حوزه روزنامه‌نگاري ايران مسلط ‌هستند و چگونه سرنوشت اين حرفه مي‌تواند دست چند نفر باشد؟
بياييد کمي با «فکت» صحبت کنيم. چند نفر از روزنامه‌نگاران فعال در سپهر رسانه‌اي ايران دانش‌آموخته ارتباطات و روزنامه‌نگاري‌اند؟ چه تعداد از روزنامه‌نگاران ايراني اساسا در رشته روزنامه‌نگاري تحصيل کرده‌اند و فرصت داشته‌اند در کلاس‌هاي استادان روزنامه‌نگاري بنشينند؟ مهم‌تر از همه اينها، اصولا چند نفر از جامعه بزرگ روزنامه‌نگاري ايران «فردمحور» هستند و در فعاليت‌هايشان گوشه چشمي به استادان روزنامه‌نگاري دارند؟ پاسخ همه اين پرسش‌ها تقريبا چيزي نزديک به صفر است. نه روزنامه‌نگاران امروز ايران چندان استادمحور هستند و راه آنها را مي‌روند و نه اساسا قرار است راه آنها را بروند. بياييد درست و دقيق به صحنه نگاه کنيم، استادان روزنامه‌نگاري بايد براي ما چه مي‌کردند و در عمل چه کردند؟ آنها در روزهايي که دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاري در فقر ادبيات نظري قرار داشت، با ترجمه‌ها و تأليفات‌شان، با مقالات و پژوهش‌هايشان، براي حوزه رسانه و روزنامه‌نگاري، «محتوا» توليد کردند، «ادبيات نظري» توليد کردند و «دانش» به ارمغان آوردند. شما به کتاب‌هاي حوزه ارتباطات، رسانه و روزنامه‌نگاري پيش و پس از استادان‌مان معتمدنژاد، محسنيان‌راد، شکرخواه، قاضي‌زاده، قندي، بديعي و مقالات و پژوهش‌هاي استادان‌مان صديقي، نمکدوست، قاسمي، دهقان، دادگران، منتظر‌قائم، خانيکي و... نگاهي کنيد تا صدق اين گفتار بيشتر برايتان روشن شود. اين استادان براي ما اين‌گونه «ردپا» گذاشتند و «مسير» نشان دادند. همان‌طور که نسل روزنامه‌نگارانِ کارکشته و حرفه‌اي پيش از انقلاب، به ما «منش» روزنامه‌نگاري حرفه‌اي را آموختند و يادمان دادند چگونه هميشه و در همه حال «خدمتگزار حقيقت» و «خدمتگزار آزادي» باشيم. واقعيت اين است که ما چيزي بيش از اينها از استادان‌مان نخواسته‌ايم و نبايد هم بخواهيم. واقعيت اين است که حتما ما هم با برخي ديدگاه‌ها و عملکردهاي استادان ارتباطات و روزنامه‌نگاري‌ خود زاويه داريم، حتما به کارنامه‌شان نقد داريم، حتما فکر مي‌کنيم بعضا بهتر از آنچه عمل کرده‌اند، مي‌توانستند عمل کنند اما مگر مي‌توان وضع رنجورِ رسانه‌اي امروز را به پاي چند نفر نوشت؟ مگر مي‌توان روزنامه‌نگاري در کشورهاي جهان سوم را که با صدها خط قرمزِ نوشته و هزاران خط قرمز نانوشته روبه‌روست، به عملکرد چند نفر تقليل داد و همه چيز را بر سرِ آنها شکست؟ پرسش اصلي از صاحبان ديدگاه‌هاي مطلق مشخصا اين است که شکرخواه، صديقي و قندي چطور به‌تنهايي توانستند مطبوعات را بکُشند؟
پرسش مهم‌تر اين است که چگونه فکر مي‌کنيم با نفي مطلق همه سرمايه‌هاي انساني‌مان در حوزه دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاري، مسير پيشرفت برايمان هموارتر مي‌شود؟ آيا فکر نمي‌کنيم اين‌گونه به فقيرترشدنِ روزنامه‌نگاري‌مان کمک کرده‌ايم؟ چرا فکر مي‌کنيم همه کس بايد همه کار کنند؟ اين دسته استادان خلأیي را در روزنامه‌نگاري پر کرده‌اند، گروهي ديگر خلأیي ديگر را؛ ما هم برويم به جاي القاي حس فقيري و بيچارگي به سپهر رسانه‌اي، خلأیي را که فکر مي‌کنيم روزنامه‌نگاري امروز ما با آن روبه‌روست، پر کنيم. تمام حرف همين است.

هفته‌اي که گذشت، يک اظهار نظر در حوزه ارتباطات و روزنامه‌نگاري، بيش از ساير وقايع بازتاب داشت. گوينده اين اظهارنظر که از مديرانِ سابق تحريريه مؤسسه همشهري بود، با اشاره به وضع فلاکت‌بار مطبوعات در روزگار ما، مسبب اين وضع را به قول خودش «بُت‌هاي روزنامه‌نگاري» دانست و نوشت: «تلخ است اما بايد اعتراف کرد بت‌هاي روزنامه‌نگاري فعلي، امثال شکرخواه و قندي و صديقي و الخ، از مقصران و مسببان اصلي اين وضع رنجور رسانه‌اي در کشورند! نسلي از روزنامه‌نگاران {...} دولتي و کيهاني که با رسالت روزنامه‌نگاري و اخلاق رسانه بيگانه‌ و توجيه‌کنندگان وضع موجودند. اينها با بندگي اهل سياست، با جاده‌صاف‌کني حضور ارباب رسانه‌ستيز قدرت در مطبوعات، روزنامه و روزنامه‌نگاري را در کشور به حال و روزي انداختند که بود و نبودش فرقي نمي‌کند، بعد منبر مي‌روند که عصر رسانه کاغذي سر آمده و کذا و کذا. واقعيت را همه مي‌دانيم: مطبوعات را شما کشتيد!».

ممکن است بگوييد هر کس نظري دارد، بگذاريم امثال اين ديدگاه هم بتوانند نظراتشان را آزادانه ابراز کنند اما به نظر مي‌رسد موضوع فراتر از يک اظهار نظر شخصي است: «مطلق‌بيني» و «مطلق‌گويي» چنان به اعماق وجودمان نفوذ کرده است که سرنوشت روزنامه‌نگاري ايراني با تمام مسائل ريز و درشت آن را به عملکرد چند نفر نسبت دهيم و چشم خود را بر واقعيت عريان روزنامه‌نگاري ايراني ببنديم. اما موضوع دقيقا چيست؟ «افراد» تا چه ميزان بر حوزه روزنامه‌نگاري ايران مسلط ‌هستند و چگونه سرنوشت اين حرفه مي‌تواند دست چند نفر باشد؟
بياييد کمي با «فکت» صحبت کنيم. چند نفر از روزنامه‌نگاران فعال در سپهر رسانه‌اي ايران دانش‌آموخته ارتباطات و روزنامه‌نگاري‌اند؟ چه تعداد از روزنامه‌نگاران ايراني اساسا در رشته روزنامه‌نگاري تحصيل کرده‌اند و فرصت داشته‌اند در کلاس‌هاي استادان روزنامه‌نگاري بنشينند؟ مهم‌تر از همه اينها، اصولا چند نفر از جامعه بزرگ روزنامه‌نگاري ايران «فردمحور» هستند و در فعاليت‌هايشان گوشه چشمي به استادان روزنامه‌نگاري دارند؟ پاسخ همه اين پرسش‌ها تقريبا چيزي نزديک به صفر است. نه روزنامه‌نگاران امروز ايران چندان استادمحور هستند و راه آنها را مي‌روند و نه اساسا قرار است راه آنها را بروند. بياييد درست و دقيق به صحنه نگاه کنيم، استادان روزنامه‌نگاري بايد براي ما چه مي‌کردند و در عمل چه کردند؟ آنها در روزهايي که دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاري در فقر ادبيات نظري قرار داشت، با ترجمه‌ها و تأليفات‌شان، با مقالات و پژوهش‌هايشان، براي حوزه رسانه و روزنامه‌نگاري، «محتوا» توليد کردند، «ادبيات نظري» توليد کردند و «دانش» به ارمغان آوردند. شما به کتاب‌هاي حوزه ارتباطات، رسانه و روزنامه‌نگاري پيش و پس از استادان‌مان معتمدنژاد، محسنيان‌راد، شکرخواه، قاضي‌زاده، قندي، بديعي و مقالات و پژوهش‌هاي استادان‌مان صديقي، نمکدوست، قاسمي، دهقان، دادگران، منتظر‌قائم، خانيکي و... نگاهي کنيد تا صدق اين گفتار بيشتر برايتان روشن شود. اين استادان براي ما اين‌گونه «ردپا» گذاشتند و «مسير» نشان دادند. همان‌طور که نسل روزنامه‌نگارانِ کارکشته و حرفه‌اي پيش از انقلاب، به ما «منش» روزنامه‌نگاري حرفه‌اي را آموختند و يادمان دادند چگونه هميشه و در همه حال «خدمتگزار حقيقت» و «خدمتگزار آزادي» باشيم. واقعيت اين است که ما چيزي بيش از اينها از استادان‌مان نخواسته‌ايم و نبايد هم بخواهيم. واقعيت اين است که حتما ما هم با برخي ديدگاه‌ها و عملکردهاي استادان ارتباطات و روزنامه‌نگاري‌ خود زاويه داريم، حتما به کارنامه‌شان نقد داريم، حتما فکر مي‌کنيم بعضا بهتر از آنچه عمل کرده‌اند، مي‌توانستند عمل کنند اما مگر مي‌توان وضع رنجورِ رسانه‌اي امروز را به پاي چند نفر نوشت؟ مگر مي‌توان روزنامه‌نگاري در کشورهاي جهان سوم را که با صدها خط قرمزِ نوشته و هزاران خط قرمز نانوشته روبه‌روست، به عملکرد چند نفر تقليل داد و همه چيز را بر سرِ آنها شکست؟ پرسش اصلي از صاحبان ديدگاه‌هاي مطلق مشخصا اين است که شکرخواه، صديقي و قندي چطور به‌تنهايي توانستند مطبوعات را بکُشند؟
پرسش مهم‌تر اين است که چگونه فکر مي‌کنيم با نفي مطلق همه سرمايه‌هاي انساني‌مان در حوزه دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاري، مسير پيشرفت برايمان هموارتر مي‌شود؟ آيا فکر نمي‌کنيم اين‌گونه به فقيرترشدنِ روزنامه‌نگاري‌مان کمک کرده‌ايم؟ چرا فکر مي‌کنيم همه کس بايد همه کار کنند؟ اين دسته استادان خلأیي را در روزنامه‌نگاري پر کرده‌اند، گروهي ديگر خلأیي ديگر را؛ ما هم برويم به جاي القاي حس فقيري و بيچارگي به سپهر رسانه‌اي، خلأیي را که فکر مي‌کنيم روزنامه‌نگاري امروز ما با آن روبه‌روست، پر کنيم. تمام حرف همين است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.