سمندریان به روایت دیگران
شرق: حمید سمندریان یکی از چهرههای مطرح و ازیادنرفتنی تئاتر ایران است؛ کارگردانی که آثار مطرحی را از ادبیات نمایشی جهان روی صحنه برد که «ملاقات بانوی سالخورده» و «بازی استریندبرگ»، هر دو از فردریش دورنمات، از آن جملهاند. «با طرحِ خندهای» کتابی درباره او به کوشش و ویرایش روزبه حسینی در نشر افراز منتشر شده است. این کتاب شامل بیستوپنج گفتار درباره حمید سمندریان است. آربی اُوانسیان، جعفر والی، ناصر زراعتی، عباس معروفی، منصور کوشان، محمد چرمشیر، پرویز پورحسینی، اسماعیل محرابی، بهروز غریبپور، آتیلا پسیانی و قطبالدین صادقی از جمله اهالی تئاتر و ادبیات هستند که مطالبی از آنها در این کتاب آمده است. کتاب با پیشدرآمدی از روزبه حسینی با عنوان «با طرحِ خندهای...» آغاز میشود که در بخشی از آن در تصویر وجهی از شخصیت سمندریان که به تئاتر مربوط بود آمده است: «سمندریان هوش اجتماعی داشت. جامعه را، تماشاگر را درست نمیشناخت یا دنبالِ شناختاش نمیرفت. انگار یکجوری ماورایی، نبضِ تماشاگر دستاش بود. انگار همهی آنان که بنا بود بیایند برای دیدن نمایشاش، درونِ خود او زندگی میکردند. از خودِ دروناش، از آدمهای زندهی
دروناش بیاختیار و در تنهاییهای اتاقِ آموزشگاه میپرسید که الان وقتِ چیست! آری. از همان، از همان خود دروناش. از غریزهی تربیتیافتهاش؛ غریزهای که سالیان بود که خود را از هر کجای تئاترِ جهان، از میانِ سفرها در زمین و در عرش، در کتابها و کلمات و در صحنهها و بازیها تربیتی بیبدیل شده بود ناگزیر».
بعد از پیشدرآمد، گفتارها و یادداشتهای کتاب آغاز میشود. «سمندریان به شیوهاش وفادار ماند» از آربی اُوانسیان از جمله گفتارهای کوتاه کتاب است. اُوانسیان که خود از چهرههای مطرح تئاتر ایران در دهههای چهل و پنجاه است در بخشی از این گفتار کوتاه درباره شیوه کار سمندریان میگوید: «سمندریان شیوهی کاری بهخصوصی را در ایران دنبال میکرد که همان شیوهی تئاتر آلمان بود. یک نوع بازیگری بیشتر بیرونگرا ولی با پایه و اساس درست که سطحی هم نیست. همیشه ثابت و پایبند ماندند به این شیوه و سعی نکردند به چیزی که نمیشناختند دست بزنند؛ و این یکی دیگر از دلایل اهمیت شیوهی کاریشان بود که در نتیجهی این نوع نگاه، گیجی هم در بازیگرانشان ایجاد نمیکردند. بازیگرانی که از طریق سمندریان تربیت شدند، متمرکز در آن شیوه چیزی را شناخته بودند. و حالا اگر قرار بود در شیوهای دیگر هم کار کنند، دیگر آن شیوه را میدانستند و بعد سراغ شیوهی دیگری میرفتند. و این از نقطهنظر تعلیم و تربیت اهمیت زیادی داشت».
در گفتاری دیگر از جعفر والی با عنوان «بیضایی، ساعدی و رادی را انکار نمیکرد» درباره رویکرد سمندریان در انتخاب نمایشنامه برای اجرا و نگاه او به نمایشنامههای ایرانی آمده است: «یکی دیگر از کارهای مهم ایشان معرفی و اجرای صحنهای آثار نویسندگان و درامنویسانی بود که تا آن زمان در ایران شناخته نشده بودند و برای نخستینبار بود که توسط ایشان به جامعه هنری آن روز ایران معرفی میشدند. کسانی چون: ماکس فریش، دورنمات، ژان آنوی و ... اصولا ایشان در طول مدتزمان طولانیای که در عرصهی کارگردانی تئاتر فعالیت داشتند، سراغ نمایشنامههای ایرانی نرفته و تمامی کارهای ایشان بر مبنای نمایشنامههای بزرگان غرب بود. نوشین و اسکوییها هم اینگونه بودند. اما سمندریان بههیچوجه آثار خوب نمایشنامهنویسان ایرانی چون کارهای بیضایی، ساعدی و رادی را هم انکار نمیکرد و در مورد کارهای ایرانیای که توسط کارگردانان تئاتری دیگر آن زمان به اجرا درمیآمد، نهایت انصاف را در اظهارنظرهایش رعایت میکرد. اصولا با وجود تبحر زیادی که در زمینهی کار خویش داشت، نسبت به کارهای دیگران هم با دیدهی احترام مینگریست».
ناصر زراعتی در مطلبی با عنوان «آموزگاری تأثیرگذار و انسانی شریف» درباره سمندریان میگوید: «در ایران مترجم نمایشنامه و کارگردان تئاتر خوب داریم، همچنانکه آموزگار و مُدرس تئاتر هم داریم که کارشان را خوب انجام میدهند، نیز انسانهای فروتن و شریف هم خوشبختانه در این سرزمین هستند، اما اینکه کسی باشد که هر سهِ این ویژگیها را - آنهم بهنحوِ احسن - در وجود خود داشته باشد و عمری را مستقل و روی پای خود، بدون آنکه به هیچکس و هیچ جایی بخواهد باجی بدهد، زیسته باشد و در حدِ توان خود کار کرده باشد، بیآنکه اهلِ گلایه و شِکوه و شکایت بوده باشد، کم داریم. سمندریان از جملهی این انسانهای ایرانی
کمیاب بود».
پرویز پورحسینی از جمله بازیگران قدیمی تئاتر است که تجربه کار با سمندریان را در کارنامه دارد. پورحسینی در مطلبی کوتاه با عنوان «سمندریان بازیگر را به چالش وامیداشت» درباره شیوه کارگردانی سمندریان و نحوه کار او با بازیگر گفته است: «روشِ سمندریان در کارگردانی، ابتدا تحلیلِ شفاف بود از نمایشنامه و نقشها؛ و سپس آرامآرام بازیگر و نقش را به هم نزدیک میکرد. روز اول تمرین، نمایشنامه را خودش روخوانی میکرد. این کارش بینظیر بود. هرگز هیچ کارگردانی را ندیدم که مانند او اینقدر نمایشنامه را خوب روخوانی کند. نمایشنامه را چنان میخواند که همهی حرکات و زوایای پنهانِ آن برای شنونده به تصویر درمیآمد و انسان را شیفته میکرد برای اجرای آن. بازیگر را در مقابل نقش به چالش وامیداشت. افقهای دور و الگوهای فوقالعادهای را در مقابلِ او قرار میداد و بازیگر مجبور میشد برای رسیدن به نقش، به تلاش بیپایان بپردازد. همیشه به متن وفادار بود و اجازه نمیداد کسی چیزی به آن اضافه کند. روشی کاملا کلاسیک برای اجرا».
و محمد چرمشیر در مطلبی به نام «آدمی سزاوار زندگانی است وَ زندگی زیباترین لحظهی آفرینش» در سخن از مرگ سمندریان، اینگونه از بیمرگی او میگوید: «بیایید سماجت این مرگ را دوباره پَس بزنیم. گذشته مرگ است. از امروز بگوییم. حمید سمندریان با ما است. مردی که زندگی را بیش از مرگ دوست دارد. او اینجاست، همینجا. در برابر تَکتَکِ ما. او ما را مینگرد. و ما، خجول و شرمناک، ایستادهایم در برابر نگاهش که داوری میکند ما را. در کنار او میایستیم و به آنچه او مینگرد، مینگریم. چشمهای او چشمهای ما میشود. و لبخندش بر لبهای ما مینشیند. به چه مینگری تو، حمید سمندریان، که کراهت مرگ اینگونه به عزّتِ زندگی بَدَل میگردد؟ به چه لبخند میزنی تو، حمید سمندریان، که اینگونه آسان میشود رنج زندگی؟»
شرق: حمید سمندریان یکی از چهرههای مطرح و ازیادنرفتنی تئاتر ایران است؛ کارگردانی که آثار مطرحی را از ادبیات نمایشی جهان روی صحنه برد که «ملاقات بانوی سالخورده» و «بازی استریندبرگ»، هر دو از فردریش دورنمات، از آن جملهاند. «با طرحِ خندهای» کتابی درباره او به کوشش و ویرایش روزبه حسینی در نشر افراز منتشر شده است. این کتاب شامل بیستوپنج گفتار درباره حمید سمندریان است. آربی اُوانسیان، جعفر والی، ناصر زراعتی، عباس معروفی، منصور کوشان، محمد چرمشیر، پرویز پورحسینی، اسماعیل محرابی، بهروز غریبپور، آتیلا پسیانی و قطبالدین صادقی از جمله اهالی تئاتر و ادبیات هستند که مطالبی از آنها در این کتاب آمده است. کتاب با پیشدرآمدی از روزبه حسینی با عنوان «با طرحِ خندهای...» آغاز میشود که در بخشی از آن در تصویر وجهی از شخصیت سمندریان که به تئاتر مربوط بود آمده است: «سمندریان هوش اجتماعی داشت. جامعه را، تماشاگر را درست نمیشناخت یا دنبالِ شناختاش نمیرفت. انگار یکجوری ماورایی، نبضِ تماشاگر دستاش بود. انگار همهی آنان که بنا بود بیایند برای دیدن نمایشاش، درونِ خود او زندگی میکردند. از خودِ دروناش، از آدمهای زندهی
دروناش بیاختیار و در تنهاییهای اتاقِ آموزشگاه میپرسید که الان وقتِ چیست! آری. از همان، از همان خود دروناش. از غریزهی تربیتیافتهاش؛ غریزهای که سالیان بود که خود را از هر کجای تئاترِ جهان، از میانِ سفرها در زمین و در عرش، در کتابها و کلمات و در صحنهها و بازیها تربیتی بیبدیل شده بود ناگزیر».
بعد از پیشدرآمد، گفتارها و یادداشتهای کتاب آغاز میشود. «سمندریان به شیوهاش وفادار ماند» از آربی اُوانسیان از جمله گفتارهای کوتاه کتاب است. اُوانسیان که خود از چهرههای مطرح تئاتر ایران در دهههای چهل و پنجاه است در بخشی از این گفتار کوتاه درباره شیوه کار سمندریان میگوید: «سمندریان شیوهی کاری بهخصوصی را در ایران دنبال میکرد که همان شیوهی تئاتر آلمان بود. یک نوع بازیگری بیشتر بیرونگرا ولی با پایه و اساس درست که سطحی هم نیست. همیشه ثابت و پایبند ماندند به این شیوه و سعی نکردند به چیزی که نمیشناختند دست بزنند؛ و این یکی دیگر از دلایل اهمیت شیوهی کاریشان بود که در نتیجهی این نوع نگاه، گیجی هم در بازیگرانشان ایجاد نمیکردند. بازیگرانی که از طریق سمندریان تربیت شدند، متمرکز در آن شیوه چیزی را شناخته بودند. و حالا اگر قرار بود در شیوهای دیگر هم کار کنند، دیگر آن شیوه را میدانستند و بعد سراغ شیوهی دیگری میرفتند. و این از نقطهنظر تعلیم و تربیت اهمیت زیادی داشت».
در گفتاری دیگر از جعفر والی با عنوان «بیضایی، ساعدی و رادی را انکار نمیکرد» درباره رویکرد سمندریان در انتخاب نمایشنامه برای اجرا و نگاه او به نمایشنامههای ایرانی آمده است: «یکی دیگر از کارهای مهم ایشان معرفی و اجرای صحنهای آثار نویسندگان و درامنویسانی بود که تا آن زمان در ایران شناخته نشده بودند و برای نخستینبار بود که توسط ایشان به جامعه هنری آن روز ایران معرفی میشدند. کسانی چون: ماکس فریش، دورنمات، ژان آنوی و ... اصولا ایشان در طول مدتزمان طولانیای که در عرصهی کارگردانی تئاتر فعالیت داشتند، سراغ نمایشنامههای ایرانی نرفته و تمامی کارهای ایشان بر مبنای نمایشنامههای بزرگان غرب بود. نوشین و اسکوییها هم اینگونه بودند. اما سمندریان بههیچوجه آثار خوب نمایشنامهنویسان ایرانی چون کارهای بیضایی، ساعدی و رادی را هم انکار نمیکرد و در مورد کارهای ایرانیای که توسط کارگردانان تئاتری دیگر آن زمان به اجرا درمیآمد، نهایت انصاف را در اظهارنظرهایش رعایت میکرد. اصولا با وجود تبحر زیادی که در زمینهی کار خویش داشت، نسبت به کارهای دیگران هم با دیدهی احترام مینگریست».
ناصر زراعتی در مطلبی با عنوان «آموزگاری تأثیرگذار و انسانی شریف» درباره سمندریان میگوید: «در ایران مترجم نمایشنامه و کارگردان تئاتر خوب داریم، همچنانکه آموزگار و مُدرس تئاتر هم داریم که کارشان را خوب انجام میدهند، نیز انسانهای فروتن و شریف هم خوشبختانه در این سرزمین هستند، اما اینکه کسی باشد که هر سهِ این ویژگیها را - آنهم بهنحوِ احسن - در وجود خود داشته باشد و عمری را مستقل و روی پای خود، بدون آنکه به هیچکس و هیچ جایی بخواهد باجی بدهد، زیسته باشد و در حدِ توان خود کار کرده باشد، بیآنکه اهلِ گلایه و شِکوه و شکایت بوده باشد، کم داریم. سمندریان از جملهی این انسانهای ایرانی
کمیاب بود».
پرویز پورحسینی از جمله بازیگران قدیمی تئاتر است که تجربه کار با سمندریان را در کارنامه دارد. پورحسینی در مطلبی کوتاه با عنوان «سمندریان بازیگر را به چالش وامیداشت» درباره شیوه کارگردانی سمندریان و نحوه کار او با بازیگر گفته است: «روشِ سمندریان در کارگردانی، ابتدا تحلیلِ شفاف بود از نمایشنامه و نقشها؛ و سپس آرامآرام بازیگر و نقش را به هم نزدیک میکرد. روز اول تمرین، نمایشنامه را خودش روخوانی میکرد. این کارش بینظیر بود. هرگز هیچ کارگردانی را ندیدم که مانند او اینقدر نمایشنامه را خوب روخوانی کند. نمایشنامه را چنان میخواند که همهی حرکات و زوایای پنهانِ آن برای شنونده به تصویر درمیآمد و انسان را شیفته میکرد برای اجرای آن. بازیگر را در مقابل نقش به چالش وامیداشت. افقهای دور و الگوهای فوقالعادهای را در مقابلِ او قرار میداد و بازیگر مجبور میشد برای رسیدن به نقش، به تلاش بیپایان بپردازد. همیشه به متن وفادار بود و اجازه نمیداد کسی چیزی به آن اضافه کند. روشی کاملا کلاسیک برای اجرا».
و محمد چرمشیر در مطلبی به نام «آدمی سزاوار زندگانی است وَ زندگی زیباترین لحظهی آفرینش» در سخن از مرگ سمندریان، اینگونه از بیمرگی او میگوید: «بیایید سماجت این مرگ را دوباره پَس بزنیم. گذشته مرگ است. از امروز بگوییم. حمید سمندریان با ما است. مردی که زندگی را بیش از مرگ دوست دارد. او اینجاست، همینجا. در برابر تَکتَکِ ما. او ما را مینگرد. و ما، خجول و شرمناک، ایستادهایم در برابر نگاهش که داوری میکند ما را. در کنار او میایستیم و به آنچه او مینگرد، مینگریم. چشمهای او چشمهای ما میشود. و لبخندش بر لبهای ما مینشیند. به چه مینگری تو، حمید سمندریان، که کراهت مرگ اینگونه به عزّتِ زندگی بَدَل میگردد؟ به چه لبخند میزنی تو، حمید سمندریان، که اینگونه آسان میشود رنج زندگی؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.