شخصیتی به نامِ «پطرزبورگ»
شرق: رمانهایی هستند که نامشان را جستهوگریخته و در مواردی حتی به وفور اینجا و آنجا در متون نظری ترجمهشده به فارسی خواندهایم یا اسمشان را از کسانی شنیدهایم اما خود آنها هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند. عمده اطلاعات مخاطب فارسیزبان درباره این رمانها از لابهلای حرفها و نوشتههای دیگران است. تا همین چندی پیش رمان «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی نیز در همین دسته بود. اکنون اما این رمان مشهور ادبیات روسیه با ترجمه فرزانه طاهری در نشر مرکز منتشر شده است. «پطرزبورگ» را یکی از شاهکارهای ادبی قرن بیستم دانستهاند. بیِهلی این رمان را نخستینبار بین سالهای 1913 و 1914 به صورت پاورقی و بعد در سال 1916 به صورت کتاب منتشر کرد. بعدها در آن تغییراتی داد و قدری کوتاهش کرد که این متن تغییریافته در سال 1922 به چاپ رسید. این رمان را فرزانه طاهری، چنانکه خود در یادداشتی که بر ترجمه فارسی آن نوشته، از یکی از ترجمههای انگلیسی آن و بر اساس ترجمه روایت دوم رمان یعنی همان نسخه چاپشده در سال 1922 به فارسی ترجمه کرده است.
ولادیمیر نابوکوف که در ادبیات سلیقهای دشوارپسند داشت «پطرزبورگ» را یکی از چهار شاهکار منثور قرن بیستم دانسته است. یعنی اثری همترازِ «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان ازدسترفته» مارسل پروست و «اولیس» جیمز جویس.
فرزانه طاهری در یادداشت خود بر ترجمه فارسی «پطرزبورگ» گفته است که این رمان را از ترجمه انگلیسی جان مالمستاد و رابرت مگوایر به فارسی ترجمه کرده و مبنای او هم چنانکه گفته شد روایت دوم این رمان بوده، اما در مواردی برای رفع برخی ابهامات به نسخه اول یعنی نسخه چاپشده در سال 1916 رجوع کرده است. او در بخشی از یادداشت خود درباره دلیل ترجیح ترجمه روایت دوم مینویسد: «درباره تفاوتهای دو نسخه تحقیقاتی کردم. نسخهای که در اصل از آن ترجمه کردم نسخه سال 1922 بود، یعنی آخرین روایت رمان که نویسنده بدون دخالت سانسورچیان تغییرش داد، بر آن مهر تأیید نهاد و در برلین منتشرش کرد. به نظرم همین حجت کافی بود برای انتخاب آن».
با خواندن یادداشت فرزانه طاهری بر ترجمه فارسی «پطرزبورگ» درمییابیم که با رمانی دشوار مواجهیم که ترجمه آن نیز کاری دشوار و زمانبر بوده است. فرزانه طاهری در این یادداشت به ترجمههای انگلیسی دیگر این رمان اشاره و آنها را معرفی میکند و نکاتی را درباره شیوه ترجمه آن به فارسی بازمیگوید. اما چه چیز در این رمان هست که آن را به یکی از شاهکارهای رماننویسی قرن بیستم بدل کرده؟ با خواندن یادداشت مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922 این رمان که ترجمه فارسیاش در آغاز کتاب آمده و همچنین دو مقاله که بهعنوان مؤخره در پایان ترجمه فارسی آمده، یکی مقدمه آدام تِراوِل بر یک ترجمه انگلیسی دیگر از این رمان (ترجمه دیوید مکداف) و دیگری پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922، میتوانیم وجوه اهمیت آن را تا حدودی دریابیم و البته طبعا این کافی نخواهد بود و در نهایت باید متن رمان را خواند برای درک بهتر آنچه آن را در فهرست شاهکارهای رماننویسی قرن بیستم قرار داده است. یکی از وجوه اهمیت این رمان شیوه حضور و ترسیم شهر و بافت و معماری و ابعاد مختلف آن در رمان است. در بخشی از پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه 1922 این رمان، که بهعنوان مؤخره در
پایان ترجمه فارسی آمده است، به بدلشدن شهر به شخصیت در این رمان اشاره شده و دراینباره آمده است: «در میان آثاری که مکانشان یک شهر است، پطرزبورگ عملا از این لحاظ یگانه است که شهر در آن صرفا میدان کنش داستان نیست، بلکه خود به شخصیت اصلی تبدیل میشود، با تجربهای و معنایی با همان غنای هر شخصیت انسانی در رمانهای بزرگ دیگر». در این مؤخره همچنین به این موضوع اشاره شده که آنچه «پطرزبورگ» را به شاهکاری جهانی بدل کرده است صرفا صناعت تحسینبرانگیز آن نیست بلکه دلیل جهانیشدن این رمان این ویژگی آن است که در عین اینکه «عمیقا در خاک روسیه ریشه دارد، اما درعینحال با صدایی سخن میگوید که پرقدرت است و اصیل، و همین سبب میشود که از مرزهای ملی بگذرد و به گوش همه ما برسد». یکی از وجوه اهمیت «پطرزبورگ» به لحاظ زیباییشناختی زبان این رمان است. فرزانه طاهری در یادداشت آغاز ترجمه فارسی ضمن صحبت از دشواریهایی که برای ترجمه این رمان با آنها روبهرو بوده به ویژگیهای زبانی آن اشاره کرده که یکی از آنها تنوع زبانی رمان است و بهکاررفتن «سطوح زبانی و انواع زبانها و سیاق کلام» در آن. آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از ترجمه
فارسی این رمان: «آپولون آپولونُویچ آبلِئوخُف، با پالتو خاکستری و کلاه سیلندر سیاه بلند، وحشتزده از درِ گشاده خانه بیرون پرید. کسی نامش را فریاد زد و شکل کلیِ سیاه کالسکهای بلافاصله وارد حلقه نور چراغ خیابان شد، و نشان خانوادگیاش را پدیدار کرد: تکشاخی که دارد شاخش را در تن سلحشوری فرو میبرد؛ درست وقتی که آپولون آپولونُویچ آماده شده بود توی کالسکه بپرد و پرّان به اندرون مه بگریزد، در ورودی چارطاق شد؛ مردک ریزنقش بیدزده که حقیقتی متقن را تازه برایش فاش کرده بود در خیابان پدیدار شد و تندتند به چپ رفت. آپولون آپولونُویچ در این وقت پایش را پایین گذاشت و نوک دستکشاش را به لبه کلاه سیلندرش برد و به کالسکهچی دستور داد بدون او به خانه برگردد. و بعد کاری کرد که در تاریخ زندگانیاش در طول پانزده سال بیسابقه بود: پلکزنان از حیرانی، دستی فشرده بر قلبش، دوان به دنبال پشت مردک ریزنقش که دور میشد روان شد؛ بنا کرد به تکان دادن دست کوچولویش. این جزء بیاهمیتِ رفتار شخصی تازهدرگذشته را منحصرا منباب کسانی ذکر میکنم که مشغول جمعآوری مواد و مصالح جهت زندگینامه آتی او هستند که روزنامهها بهتازگی از آن گفتهاند. باد
کلاه سیلندر بلندش را از سرش ربود و آپولون آپولونُویچ روی آبچالهای چاردستوپا شد تا کلاه سیلندر را بیرون بکشد، بعد به سوی پشتی که از او دور میشد داد کشید: اممم... گوش کنید چه میگویم!».
شرق: رمانهایی هستند که نامشان را جستهوگریخته و در مواردی حتی به وفور اینجا و آنجا در متون نظری ترجمهشده به فارسی خواندهایم یا اسمشان را از کسانی شنیدهایم اما خود آنها هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند. عمده اطلاعات مخاطب فارسیزبان درباره این رمانها از لابهلای حرفها و نوشتههای دیگران است. تا همین چندی پیش رمان «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی نیز در همین دسته بود. اکنون اما این رمان مشهور ادبیات روسیه با ترجمه فرزانه طاهری در نشر مرکز منتشر شده است. «پطرزبورگ» را یکی از شاهکارهای ادبی قرن بیستم دانستهاند. بیِهلی این رمان را نخستینبار بین سالهای 1913 و 1914 به صورت پاورقی و بعد در سال 1916 به صورت کتاب منتشر کرد. بعدها در آن تغییراتی داد و قدری کوتاهش کرد که این متن تغییریافته در سال 1922 به چاپ رسید. این رمان را فرزانه طاهری، چنانکه خود در یادداشتی که بر ترجمه فارسی آن نوشته، از یکی از ترجمههای انگلیسی آن و بر اساس ترجمه روایت دوم رمان یعنی همان نسخه چاپشده در سال 1922 به فارسی ترجمه کرده است.
ولادیمیر نابوکوف که در ادبیات سلیقهای دشوارپسند داشت «پطرزبورگ» را یکی از چهار شاهکار منثور قرن بیستم دانسته است. یعنی اثری همترازِ «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان ازدسترفته» مارسل پروست و «اولیس» جیمز جویس.
فرزانه طاهری در یادداشت خود بر ترجمه فارسی «پطرزبورگ» گفته است که این رمان را از ترجمه انگلیسی جان مالمستاد و رابرت مگوایر به فارسی ترجمه کرده و مبنای او هم چنانکه گفته شد روایت دوم این رمان بوده، اما در مواردی برای رفع برخی ابهامات به نسخه اول یعنی نسخه چاپشده در سال 1916 رجوع کرده است. او در بخشی از یادداشت خود درباره دلیل ترجیح ترجمه روایت دوم مینویسد: «درباره تفاوتهای دو نسخه تحقیقاتی کردم. نسخهای که در اصل از آن ترجمه کردم نسخه سال 1922 بود، یعنی آخرین روایت رمان که نویسنده بدون دخالت سانسورچیان تغییرش داد، بر آن مهر تأیید نهاد و در برلین منتشرش کرد. به نظرم همین حجت کافی بود برای انتخاب آن».
با خواندن یادداشت فرزانه طاهری بر ترجمه فارسی «پطرزبورگ» درمییابیم که با رمانی دشوار مواجهیم که ترجمه آن نیز کاری دشوار و زمانبر بوده است. فرزانه طاهری در این یادداشت به ترجمههای انگلیسی دیگر این رمان اشاره و آنها را معرفی میکند و نکاتی را درباره شیوه ترجمه آن به فارسی بازمیگوید. اما چه چیز در این رمان هست که آن را به یکی از شاهکارهای رماننویسی قرن بیستم بدل کرده؟ با خواندن یادداشت مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922 این رمان که ترجمه فارسیاش در آغاز کتاب آمده و همچنین دو مقاله که بهعنوان مؤخره در پایان ترجمه فارسی آمده، یکی مقدمه آدام تِراوِل بر یک ترجمه انگلیسی دیگر از این رمان (ترجمه دیوید مکداف) و دیگری پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922، میتوانیم وجوه اهمیت آن را تا حدودی دریابیم و البته طبعا این کافی نخواهد بود و در نهایت باید متن رمان را خواند برای درک بهتر آنچه آن را در فهرست شاهکارهای رماننویسی قرن بیستم قرار داده است. یکی از وجوه اهمیت این رمان شیوه حضور و ترسیم شهر و بافت و معماری و ابعاد مختلف آن در رمان است. در بخشی از پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه 1922 این رمان، که بهعنوان مؤخره در
پایان ترجمه فارسی آمده است، به بدلشدن شهر به شخصیت در این رمان اشاره شده و دراینباره آمده است: «در میان آثاری که مکانشان یک شهر است، پطرزبورگ عملا از این لحاظ یگانه است که شهر در آن صرفا میدان کنش داستان نیست، بلکه خود به شخصیت اصلی تبدیل میشود، با تجربهای و معنایی با همان غنای هر شخصیت انسانی در رمانهای بزرگ دیگر». در این مؤخره همچنین به این موضوع اشاره شده که آنچه «پطرزبورگ» را به شاهکاری جهانی بدل کرده است صرفا صناعت تحسینبرانگیز آن نیست بلکه دلیل جهانیشدن این رمان این ویژگی آن است که در عین اینکه «عمیقا در خاک روسیه ریشه دارد، اما درعینحال با صدایی سخن میگوید که پرقدرت است و اصیل، و همین سبب میشود که از مرزهای ملی بگذرد و به گوش همه ما برسد». یکی از وجوه اهمیت «پطرزبورگ» به لحاظ زیباییشناختی زبان این رمان است. فرزانه طاهری در یادداشت آغاز ترجمه فارسی ضمن صحبت از دشواریهایی که برای ترجمه این رمان با آنها روبهرو بوده به ویژگیهای زبانی آن اشاره کرده که یکی از آنها تنوع زبانی رمان است و بهکاررفتن «سطوح زبانی و انواع زبانها و سیاق کلام» در آن. آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از ترجمه
فارسی این رمان: «آپولون آپولونُویچ آبلِئوخُف، با پالتو خاکستری و کلاه سیلندر سیاه بلند، وحشتزده از درِ گشاده خانه بیرون پرید. کسی نامش را فریاد زد و شکل کلیِ سیاه کالسکهای بلافاصله وارد حلقه نور چراغ خیابان شد، و نشان خانوادگیاش را پدیدار کرد: تکشاخی که دارد شاخش را در تن سلحشوری فرو میبرد؛ درست وقتی که آپولون آپولونُویچ آماده شده بود توی کالسکه بپرد و پرّان به اندرون مه بگریزد، در ورودی چارطاق شد؛ مردک ریزنقش بیدزده که حقیقتی متقن را تازه برایش فاش کرده بود در خیابان پدیدار شد و تندتند به چپ رفت. آپولون آپولونُویچ در این وقت پایش را پایین گذاشت و نوک دستکشاش را به لبه کلاه سیلندرش برد و به کالسکهچی دستور داد بدون او به خانه برگردد. و بعد کاری کرد که در تاریخ زندگانیاش در طول پانزده سال بیسابقه بود: پلکزنان از حیرانی، دستی فشرده بر قلبش، دوان به دنبال پشت مردک ریزنقش که دور میشد روان شد؛ بنا کرد به تکان دادن دست کوچولویش. این جزء بیاهمیتِ رفتار شخصی تازهدرگذشته را منحصرا منباب کسانی ذکر میکنم که مشغول جمعآوری مواد و مصالح جهت زندگینامه آتی او هستند که روزنامهها بهتازگی از آن گفتهاند. باد
کلاه سیلندر بلندش را از سرش ربود و آپولون آپولونُویچ روی آبچالهای چاردستوپا شد تا کلاه سیلندر را بیرون بکشد، بعد به سوی پشتی که از او دور میشد داد کشید: اممم... گوش کنید چه میگویم!».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.