|

نقد ادبي ژانري از ادبيات است

هارولد بلوم: شکسپیر جهانی‌ترین نویسنده تاریخ است

شرق: هارولد بلوم، نویسنده و از مطرح‌ترين منتقدان و نظريه‌پردازان ادبیِ اخيرا در ۸۹ سالگی از دنیا رفت. ساليانِ طولاني او را مهم‌ترین منتقد و نظریه‌پرداز ادبیِ در قيد حياتِ آمریکا مي‌دانستند گرچه درباره نظريات ادبي او اختلافات و مناقشه‌هاي بسياري در ميان اهل نظر وجود داشت. اما تاثير و شهرتِ او بر فضاي ادبي در نيم‌قرن اخير مورد ترديد هيچ‌يك از منتقدان و مخالفان و اهل ادبيات نبوده است. بلوم در شهر نيويوركِ آمريكا و در محله‌اي يهودي‌نشين به دنيا آمد و بزرگ شد و آن‌طور كه خودش گفته است آثار چارلز ديكنز و اشعار ويليام بليك او را شيفته ادبيات كرد و بعدها نيز به‌خاطر آشنايي‌اش با نورتروپ فراي به نقد ادبي روي آورد و تا آخر عمر هم فعاليت خود را به‌عنوان منتقد ادبي ادامه داد. هارولد بلوم، استاد دانشگاه ييل از دهه پنجاه به‌عنوان دانشجو به اين دانشگاه وارد شد، تا مقطع دكترا در همان‌جا ماند و بعدها در كسوتِ استاد ادبیات تطبیقی و ادبیات انگلیسی در دانشگاه ييل به تدريس پرداخت. او در گفت‌وگويي1 درباره نقد ادبي مي‌گويد كه اوضاع چندان خوشايندي ندارد و براي همين هيچ تصوري از آينده نقد ادبي ندارد، اما معتقد است شعر آمریکا از نقد شعر حال‌وروز بهتری دارد و کسانی مثل جان اشبری، جیمز مریل و دیگران هستند که می‌توانند به‌عنوان جانشینان والاس استیونس و الیزابت بیشاپ گزینه‌های خوب و مناسبی باشند. اما نقد شعر در آمریکا خیلی اوضاع خوشایندی ندارد. او همچنين به قدرت شعر اشاره مي‌كند قدرتي كه در تولید قرائت‌های نیرومند نمود پيدا مي‌كند و آنها نیز به نوبه خود قرائت‌های نیرومند دیگر را در دل دارند.
بلوم نقد ادبي را شاخه‌اي از ادبيات مي‌داند نَه ساحتي جدا و پرت‌افتاده از توليد ادبي. رويكردي به نقد ادبي كه در ايران مسلط است و نقد را نسبت به اثر ادبي در جايگاهِ پسيني قرار مي‌دهد و آن را ابزاري مي‌داند براي شرح و مرور اثر ادبي نه چيز بيشتري. اما بلوم معتقد است تمایزی بین مطالعه ادبیات و مطالعه نقد ادبی وجود ندارد و «نقد ادبی در وهله نخست شاخه‌ای خاص از ادبیات است و برای خودش ژانری است. در وهله دوم، شاخه‌ای از نقد ادبی هست که مترادف مطالعات ادبی است. مطالعات ادبی هم همان خواندن ادبیات است. خواندن یا مطالعه ادبیات همان نقد ادبیات است، پس تمایزی در کار نیست». او مطالعات ادبی را جزو «بنیادهای جامعه» مي‌داند و باور دارد كه نمی‌توان هیچ مطالعه‌ای انجام داد مگر اینکه به نحوی مطالعه ادبیات باشد. «ما امروزه در فرهنگی ادبی به‌سر می‌بریم و آنان که گمان می‌کردند به زودی فرهنگ علمی موفق خواهد شد و علم تعیین‌کننده همه‌چیز می‌شود، امروز حتما فهمیده‌اند که در اشتباه بوده‌اند. ما بدل به جامعه‌ای تکنولوژیک شده‌ایم، اما فرهنگ تکنولوژیک شیوع نیافته است. فلسفه، علم، دین و مقولات دیگر، طی فرآیندی که قرن‌ها طول کشیده است، به شیوه‌های مختلف کمرنگ شده‌اند و ادبیات تخیلی با سرعت فزاینده‌ای جایشان را اشغال می‌کند. نمی‌گویم این اتفاق فرخنده‌ای است، اما به یقین هم نمی‌توان گفت که چیز بدی است. فقط می‌توانم بگویم که شدت این فرآیند به شکل فزاینده‌ای زیاد می‌شود و اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد». بلوم در تمام آثارش به نوعي به قدرت ادبيات اشاره مي‌كند كه امكانِ مواجهه خود با خود را فراهم مي‌آورد و در اين ميانه كاركردِ نقد ادبي را بسيار جدي و مهم مي‌شمارد. بااين‌همه او دركِ درستي از وضعيت نقد ادبي دارد و وضع موجود را چنين شرح مي‌دهد: «به ‌نظرم در طول تاریخ همیشه آثار میان‌مایه تولید انبوه شده‌اند. گاهی اوقات ژورنالیستی‌اند، گاه دانشگاهی و شبه‌دانشگاهی و گاه تنها دلیل تولیدشان پیشرفت در دانشگاه است. اما از سوی دیگر، فکر نمی‌کنم اگر موفق شوید قواعد ارتقاء دانشگاهی را محو کنید، تحول یا تکامل خاصی در گفتار نقد ادبی رخ دهد. مساله بر سر این نیست که آیا تحقیقات و انتشارات دانشگاهی باید به‌عنوان عاملی برای ارتقاء استادان و دانشجویان لحاظ شود یا نه. دراین‌باره قضاوت نمی‌کنم، فقط می‌توانم بگویم به‌خاطر شوق بشر به بیان خویش، در تمام دوره‌های تاریخی حجم تولید آشغال نسبت به آثار اصیل و بزرگ، به طرزی باورنکردنی زیاد بوده است». با وجودِ اين انتقادات و شرايطِ نه‌چندان خوشايندي كه ازقضا به طرزي تاريخي بارها تكرار شده و همواره وجود داشته، او معتقد است گريزي از خواندن ادبيات نيست و بارها بر ضرورتِ خواندن شاهکارهای ادبی تاکید كرده و اصرار دارد كه خواندن ادبيات كلاسيك و شاهكارهاي آن لازمه هر نوع مطالعه ادبي است. ازجمله او به آثار شکسپیر اشاره دارد و معتقد است «بايد شكسپير را بخوانیم، باید او را دقیق مطالعه کنیم. باید دانته بخوانیم، باید چاسر بخوانیم، باید سروانتس بخوانیم. ما باید کتاب‌های مقدس را بخوانیم». از نظرِ هارولد بلوم، کار نویسندگان بزرگ را باید خواند، چون نوعي ارزش فکری، ارزش معنوی تولید می‌کنند که بسیار فراتر از باورهای تاریخی تولیدشده به دست نهادهاست. «این آثار ما را با خودمان مواجه می‌کنند، ما را به یاد خودمان می‌آورند. فقط این نیست که فراموش‌شده‌ها را به یادمان بیاورند، بلکه چیزهایی به ما می‌گویند که بدون این آثار از هیچ‌جا نمی‌توانستیم بیاموزیم». در اين ميان او اعتقاد راسخي به شكسپير دارد و مي‌گويد همیشه هنگام طرح این بحث شکسپیر را مثال می‌زنم. شکسپیر جهانی‌ترین نویسنده تاریخ است. تنها نویسنده حقیقتا فراملیتی است. ازاين‌رو در فقدان اين منتقد بزرگ در صفحه اخير بخشي از نوشته‌هاي هارولد بلوم درباره شكسپير آورده است كه با ترجمه درخور رضا سرور پيش‌روي شماست.
1- «نظریه‌پرداز ادبی: مطالعه ادبیات بنیاد جامعه است»، ترجمه امیر احمدی‌آریان، روزنامه شرق، چهار‌شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۰، شماره ۱۲۵۵

شرق: هارولد بلوم، نویسنده و از مطرح‌ترين منتقدان و نظريه‌پردازان ادبیِ اخيرا در ۸۹ سالگی از دنیا رفت. ساليانِ طولاني او را مهم‌ترین منتقد و نظریه‌پرداز ادبیِ در قيد حياتِ آمریکا مي‌دانستند گرچه درباره نظريات ادبي او اختلافات و مناقشه‌هاي بسياري در ميان اهل نظر وجود داشت. اما تاثير و شهرتِ او بر فضاي ادبي در نيم‌قرن اخير مورد ترديد هيچ‌يك از منتقدان و مخالفان و اهل ادبيات نبوده است. بلوم در شهر نيويوركِ آمريكا و در محله‌اي يهودي‌نشين به دنيا آمد و بزرگ شد و آن‌طور كه خودش گفته است آثار چارلز ديكنز و اشعار ويليام بليك او را شيفته ادبيات كرد و بعدها نيز به‌خاطر آشنايي‌اش با نورتروپ فراي به نقد ادبي روي آورد و تا آخر عمر هم فعاليت خود را به‌عنوان منتقد ادبي ادامه داد. هارولد بلوم، استاد دانشگاه ييل از دهه پنجاه به‌عنوان دانشجو به اين دانشگاه وارد شد، تا مقطع دكترا در همان‌جا ماند و بعدها در كسوتِ استاد ادبیات تطبیقی و ادبیات انگلیسی در دانشگاه ييل به تدريس پرداخت. او در گفت‌وگويي1 درباره نقد ادبي مي‌گويد كه اوضاع چندان خوشايندي ندارد و براي همين هيچ تصوري از آينده نقد ادبي ندارد، اما معتقد است شعر آمریکا از نقد شعر حال‌وروز بهتری دارد و کسانی مثل جان اشبری، جیمز مریل و دیگران هستند که می‌توانند به‌عنوان جانشینان والاس استیونس و الیزابت بیشاپ گزینه‌های خوب و مناسبی باشند. اما نقد شعر در آمریکا خیلی اوضاع خوشایندی ندارد. او همچنين به قدرت شعر اشاره مي‌كند قدرتي كه در تولید قرائت‌های نیرومند نمود پيدا مي‌كند و آنها نیز به نوبه خود قرائت‌های نیرومند دیگر را در دل دارند.
بلوم نقد ادبي را شاخه‌اي از ادبيات مي‌داند نَه ساحتي جدا و پرت‌افتاده از توليد ادبي. رويكردي به نقد ادبي كه در ايران مسلط است و نقد را نسبت به اثر ادبي در جايگاهِ پسيني قرار مي‌دهد و آن را ابزاري مي‌داند براي شرح و مرور اثر ادبي نه چيز بيشتري. اما بلوم معتقد است تمایزی بین مطالعه ادبیات و مطالعه نقد ادبی وجود ندارد و «نقد ادبی در وهله نخست شاخه‌ای خاص از ادبیات است و برای خودش ژانری است. در وهله دوم، شاخه‌ای از نقد ادبی هست که مترادف مطالعات ادبی است. مطالعات ادبی هم همان خواندن ادبیات است. خواندن یا مطالعه ادبیات همان نقد ادبیات است، پس تمایزی در کار نیست». او مطالعات ادبی را جزو «بنیادهای جامعه» مي‌داند و باور دارد كه نمی‌توان هیچ مطالعه‌ای انجام داد مگر اینکه به نحوی مطالعه ادبیات باشد. «ما امروزه در فرهنگی ادبی به‌سر می‌بریم و آنان که گمان می‌کردند به زودی فرهنگ علمی موفق خواهد شد و علم تعیین‌کننده همه‌چیز می‌شود، امروز حتما فهمیده‌اند که در اشتباه بوده‌اند. ما بدل به جامعه‌ای تکنولوژیک شده‌ایم، اما فرهنگ تکنولوژیک شیوع نیافته است. فلسفه، علم، دین و مقولات دیگر، طی فرآیندی که قرن‌ها طول کشیده است، به شیوه‌های مختلف کمرنگ شده‌اند و ادبیات تخیلی با سرعت فزاینده‌ای جایشان را اشغال می‌کند. نمی‌گویم این اتفاق فرخنده‌ای است، اما به یقین هم نمی‌توان گفت که چیز بدی است. فقط می‌توانم بگویم که شدت این فرآیند به شکل فزاینده‌ای زیاد می‌شود و اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد». بلوم در تمام آثارش به نوعي به قدرت ادبيات اشاره مي‌كند كه امكانِ مواجهه خود با خود را فراهم مي‌آورد و در اين ميانه كاركردِ نقد ادبي را بسيار جدي و مهم مي‌شمارد. بااين‌همه او دركِ درستي از وضعيت نقد ادبي دارد و وضع موجود را چنين شرح مي‌دهد: «به ‌نظرم در طول تاریخ همیشه آثار میان‌مایه تولید انبوه شده‌اند. گاهی اوقات ژورنالیستی‌اند، گاه دانشگاهی و شبه‌دانشگاهی و گاه تنها دلیل تولیدشان پیشرفت در دانشگاه است. اما از سوی دیگر، فکر نمی‌کنم اگر موفق شوید قواعد ارتقاء دانشگاهی را محو کنید، تحول یا تکامل خاصی در گفتار نقد ادبی رخ دهد. مساله بر سر این نیست که آیا تحقیقات و انتشارات دانشگاهی باید به‌عنوان عاملی برای ارتقاء استادان و دانشجویان لحاظ شود یا نه. دراین‌باره قضاوت نمی‌کنم، فقط می‌توانم بگویم به‌خاطر شوق بشر به بیان خویش، در تمام دوره‌های تاریخی حجم تولید آشغال نسبت به آثار اصیل و بزرگ، به طرزی باورنکردنی زیاد بوده است». با وجودِ اين انتقادات و شرايطِ نه‌چندان خوشايندي كه ازقضا به طرزي تاريخي بارها تكرار شده و همواره وجود داشته، او معتقد است گريزي از خواندن ادبيات نيست و بارها بر ضرورتِ خواندن شاهکارهای ادبی تاکید كرده و اصرار دارد كه خواندن ادبيات كلاسيك و شاهكارهاي آن لازمه هر نوع مطالعه ادبي است. ازجمله او به آثار شکسپیر اشاره دارد و معتقد است «بايد شكسپير را بخوانیم، باید او را دقیق مطالعه کنیم. باید دانته بخوانیم، باید چاسر بخوانیم، باید سروانتس بخوانیم. ما باید کتاب‌های مقدس را بخوانیم». از نظرِ هارولد بلوم، کار نویسندگان بزرگ را باید خواند، چون نوعي ارزش فکری، ارزش معنوی تولید می‌کنند که بسیار فراتر از باورهای تاریخی تولیدشده به دست نهادهاست. «این آثار ما را با خودمان مواجه می‌کنند، ما را به یاد خودمان می‌آورند. فقط این نیست که فراموش‌شده‌ها را به یادمان بیاورند، بلکه چیزهایی به ما می‌گویند که بدون این آثار از هیچ‌جا نمی‌توانستیم بیاموزیم». در اين ميان او اعتقاد راسخي به شكسپير دارد و مي‌گويد همیشه هنگام طرح این بحث شکسپیر را مثال می‌زنم. شکسپیر جهانی‌ترین نویسنده تاریخ است. تنها نویسنده حقیقتا فراملیتی است. ازاين‌رو در فقدان اين منتقد بزرگ در صفحه اخير بخشي از نوشته‌هاي هارولد بلوم درباره شكسپير آورده است كه با ترجمه درخور رضا سرور پيش‌روي شماست.
1- «نظریه‌پرداز ادبی: مطالعه ادبیات بنیاد جامعه است»، ترجمه امیر احمدی‌آریان، روزنامه شرق، چهار‌شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۰، شماره ۱۲۵۵

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.