چراغ خاموش تعزیه
علاءالدین قاسمی . تعزیهخوان و معینالبکا
ما وقتی با کیارستمی به اروپا (ایتالیا، فرانسه، آلمان) و آمریکا رفتیم، تازه متوجه شدیم که چقدر برای آنها هنر و بهویژه هنرهای آیینی و سنتی اهمیت دارد و چقدر هزینه میکنند که از دیگر نقاط دنیا این نوع هنرهای کهن را ببینند و برایشان اهمیت داشت که هنرهای کشورهای دیگر را بشناسند و برایش هم بودجههای کلان صرف میکنند؛ اما در ایران ما هنوز مانند تکیه دولت و دوره شکوفایی تعزیه در زمان قاجار، یک مکان دائمی نداریم که در آن در طول سال تعزیه اجرا شود و الان هم فقط 10 روز در اطراف تئاتر شهر برنامه میگذارند و حداقل هزینه را به گروههای برگزارکننده اختصاص میدهند و برای بقیه ایام سال دیگر فراموش میشود و میگویند برای تعزیه پولی نداریم.
در روزهای پایانی ماه صفر همواره دو مجلس تعزیه شهادت امام رضا (ع) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) را میخواندیم؛ اما در سال جاری نه وزارت ارشاد و نه شهرداریها برای این منظور اعلام آمادگی نکردهاند و خیلی راحت میگویند بودجه نداریم؛ اما بنا بر سنت سالهای گذشته برخلاف تهران، در خوانسار این دو مجلس تعزیه باز هم برگزار میشود. در خوانسار هم حاج آقای خاتمیخوانساری تکیه بزرگی را به برگزاری تعزیه اختصاص داده و مردم آنجا معتقدند که در آنجا هر سال المپیک تعزیه برگزار میشود؛ اما این گروهها انحصاری شدهاند و از حضور بزرگان تعزیه از سراسر کشور در آنجا خبری نیست.
در تهران نیز در این ایام باقیمانده ماه صفر در خانهها و انجمنها به صورت دلبخواهی، گروههایی برای خودشان مجلس شهادت امام رضا و امام حسن مجتبی را میخوانند؛ اما حیف است که در کل تهران و در بوستانهای بزرگ مردم از این تعزیهها در کنار دیگر مراسمهاي سوگواری دیدن نکنند. در ضمن الان در راهپیماییها و سوگواریها یک کارناوال بدون تحرک و بدون اجرا دیده میشود که در آنها چند شتر و اسب را میآورند و بعد میبرند خانههایشان؛ انگار مردم اسب و شتر ندیدهاند. درحالیکه میتوان در کنار این کارناوالها، تعزیه و برنامههای نمایشی را اجرا کرد که مردم هم متوجه داستان و اتفاقی مرتبط با زندگی امامان و پیامبر اسلام (ص) بشوند.
ای کاش متولیان فرهنگ و هنر کشور بدانند که مردم در این مراسمها و آیینهای سوگواری در کنار همه روضهخوانیها، نقالیها، زنجیرزنیها و عَلَم و کتلگردانیها، به تعزیه هم روی خوش نشان میدهند و از آن استقبال میکنند. چنانچه امسال در ایام ماه محرم، ما در بوستان آب و آتش تعزیهخوانی کردیم و هر شب هم بسیاری آمدند و ما در آنجا سازهای ایرانی مثل سنتور، سهتار و کرنا مینواختیم. تعزیه باید با سازهای ایرانی موسیقیاش نواخته شود.
در سال جاری مجید خسروآبادی در شهرداری تهران به دنبال انجام چنین مراسمی بود و میخواست در تعزیه اتفاقی بیفتد و به نظرم افتاد؛ اما اینکه فقط به 10 شب منحصر شود، این کملطفی به تعزیه و تعزیهخوانان است. ما 300 نسخه تعزیه داریم که در همه سال میتوانیم آنها را به مناسبتهای مختلف و حتی بیمناسبت اجرا کنیم و تعزیهخوانها اینگونه در طول سال به کاری که بلد هستند، مشغول خواهند بود. الان هم بودجه چندانی برای تعزیه وجود ندارد و یک گروه 10، 15نفره امامخوان و اشقیاخوان و نوازنده چگونه است که با 10، 15 یا پنج میلیون تومانی که باید بینشان تقسیم شود، با همه تورم و گرانیها زندگی کنند.
درحالحاضر تنها مجالی که برای اجرای ایندست نسخههای تعزیه وجود دارد، در جشنواره تئاتر آیینی و سنتی است که متأسفانه آنهم هر دو سال یک بار برگزار میشود. بهاینترتیب برای اجرای تعزیههای کمتر دیدهشده به جز این جشنواره فرصت دیگری وجود ندارد.
متأسفانه در این سالها برای اختصاص مکانی ثابت برای تعزیهخوانی هم گامی برداشته نشده است. در گذشته «تکیه دولت» را داشتیم که تعزیه در آنجا اجرا میشد؛ اما پس از خرابشدن آن دیگر جایگزینی برای آن ایجاد نشده است. این در حالی است که از سالها پیش شخصا طرح ایجاد یک جایگاه دائمی مخصوص اجرای تعزیه را به شهرداری تهران ارائه دادم؛ اما متأسفانه توجهی به آن نشد. در این طرح آمده بود که تکیه دولت به صورتی سنتی بازسازی شود تا مکانی جذاب برای توریستها و جوانان باشد. خوشبختانه در شهرستانها با حفظ آیین و سنتها تعزیه اجرا میشود و تقریبا ۹۰ درصد تعزیهها در شهرستانها برگزار میشود؛ اما در تهران به دلیل نداشتن یک جایگاه مشخص، تعزیهای به صورت رسمی اجرا نمیشود.
*«علاءالدین قاسمی» این روزها از معروفترین اهالی تعزیه ایرانی است که نزدیک به شش دهه تجربه را پشت سر نهاده است. او کسی است که سرپرستی گروه تعزیه را در اثر نمایشی عباس کیارستمی برعهده داشت و کیارستمی را برای گرفتن تصاویر و جمعآوری افراد تعزیه همراهی میکرد. تعزیه عباس کیارستمی ۲۲ شب در رم ایتالیا روی صحنه رفت. در صحنهای که چهار طرف آن پردههایی شبیه پرده سینما آویخته شده بود و در میانش گروه تعزیه نقشآفرینی میکردند. عاشوراخوانی کیارستمی، بخشی به نام «گزارش شمر» بود؛ یعنی ماوقع روزی که شمر به بارگاه یزید آمده. با نقشآفرینی قاسمی در نقش حر، همچنین ناصر تقوایی فیلم مستندی را درباره تعزیهای به نام «تمرین آخر، تعزیه حر دلاور» برای یونسکو تولید کرد.
ما وقتی با کیارستمی به اروپا (ایتالیا، فرانسه، آلمان) و آمریکا رفتیم، تازه متوجه شدیم که چقدر برای آنها هنر و بهویژه هنرهای آیینی و سنتی اهمیت دارد و چقدر هزینه میکنند که از دیگر نقاط دنیا این نوع هنرهای کهن را ببینند و برایشان اهمیت داشت که هنرهای کشورهای دیگر را بشناسند و برایش هم بودجههای کلان صرف میکنند؛ اما در ایران ما هنوز مانند تکیه دولت و دوره شکوفایی تعزیه در زمان قاجار، یک مکان دائمی نداریم که در آن در طول سال تعزیه اجرا شود و الان هم فقط 10 روز در اطراف تئاتر شهر برنامه میگذارند و حداقل هزینه را به گروههای برگزارکننده اختصاص میدهند و برای بقیه ایام سال دیگر فراموش میشود و میگویند برای تعزیه پولی نداریم.
در روزهای پایانی ماه صفر همواره دو مجلس تعزیه شهادت امام رضا (ع) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) را میخواندیم؛ اما در سال جاری نه وزارت ارشاد و نه شهرداریها برای این منظور اعلام آمادگی نکردهاند و خیلی راحت میگویند بودجه نداریم؛ اما بنا بر سنت سالهای گذشته برخلاف تهران، در خوانسار این دو مجلس تعزیه باز هم برگزار میشود. در خوانسار هم حاج آقای خاتمیخوانساری تکیه بزرگی را به برگزاری تعزیه اختصاص داده و مردم آنجا معتقدند که در آنجا هر سال المپیک تعزیه برگزار میشود؛ اما این گروهها انحصاری شدهاند و از حضور بزرگان تعزیه از سراسر کشور در آنجا خبری نیست.
در تهران نیز در این ایام باقیمانده ماه صفر در خانهها و انجمنها به صورت دلبخواهی، گروههایی برای خودشان مجلس شهادت امام رضا و امام حسن مجتبی را میخوانند؛ اما حیف است که در کل تهران و در بوستانهای بزرگ مردم از این تعزیهها در کنار دیگر مراسمهاي سوگواری دیدن نکنند. در ضمن الان در راهپیماییها و سوگواریها یک کارناوال بدون تحرک و بدون اجرا دیده میشود که در آنها چند شتر و اسب را میآورند و بعد میبرند خانههایشان؛ انگار مردم اسب و شتر ندیدهاند. درحالیکه میتوان در کنار این کارناوالها، تعزیه و برنامههای نمایشی را اجرا کرد که مردم هم متوجه داستان و اتفاقی مرتبط با زندگی امامان و پیامبر اسلام (ص) بشوند.
ای کاش متولیان فرهنگ و هنر کشور بدانند که مردم در این مراسمها و آیینهای سوگواری در کنار همه روضهخوانیها، نقالیها، زنجیرزنیها و عَلَم و کتلگردانیها، به تعزیه هم روی خوش نشان میدهند و از آن استقبال میکنند. چنانچه امسال در ایام ماه محرم، ما در بوستان آب و آتش تعزیهخوانی کردیم و هر شب هم بسیاری آمدند و ما در آنجا سازهای ایرانی مثل سنتور، سهتار و کرنا مینواختیم. تعزیه باید با سازهای ایرانی موسیقیاش نواخته شود.
در سال جاری مجید خسروآبادی در شهرداری تهران به دنبال انجام چنین مراسمی بود و میخواست در تعزیه اتفاقی بیفتد و به نظرم افتاد؛ اما اینکه فقط به 10 شب منحصر شود، این کملطفی به تعزیه و تعزیهخوانان است. ما 300 نسخه تعزیه داریم که در همه سال میتوانیم آنها را به مناسبتهای مختلف و حتی بیمناسبت اجرا کنیم و تعزیهخوانها اینگونه در طول سال به کاری که بلد هستند، مشغول خواهند بود. الان هم بودجه چندانی برای تعزیه وجود ندارد و یک گروه 10، 15نفره امامخوان و اشقیاخوان و نوازنده چگونه است که با 10، 15 یا پنج میلیون تومانی که باید بینشان تقسیم شود، با همه تورم و گرانیها زندگی کنند.
درحالحاضر تنها مجالی که برای اجرای ایندست نسخههای تعزیه وجود دارد، در جشنواره تئاتر آیینی و سنتی است که متأسفانه آنهم هر دو سال یک بار برگزار میشود. بهاینترتیب برای اجرای تعزیههای کمتر دیدهشده به جز این جشنواره فرصت دیگری وجود ندارد.
متأسفانه در این سالها برای اختصاص مکانی ثابت برای تعزیهخوانی هم گامی برداشته نشده است. در گذشته «تکیه دولت» را داشتیم که تعزیه در آنجا اجرا میشد؛ اما پس از خرابشدن آن دیگر جایگزینی برای آن ایجاد نشده است. این در حالی است که از سالها پیش شخصا طرح ایجاد یک جایگاه دائمی مخصوص اجرای تعزیه را به شهرداری تهران ارائه دادم؛ اما متأسفانه توجهی به آن نشد. در این طرح آمده بود که تکیه دولت به صورتی سنتی بازسازی شود تا مکانی جذاب برای توریستها و جوانان باشد. خوشبختانه در شهرستانها با حفظ آیین و سنتها تعزیه اجرا میشود و تقریبا ۹۰ درصد تعزیهها در شهرستانها برگزار میشود؛ اما در تهران به دلیل نداشتن یک جایگاه مشخص، تعزیهای به صورت رسمی اجرا نمیشود.
*«علاءالدین قاسمی» این روزها از معروفترین اهالی تعزیه ایرانی است که نزدیک به شش دهه تجربه را پشت سر نهاده است. او کسی است که سرپرستی گروه تعزیه را در اثر نمایشی عباس کیارستمی برعهده داشت و کیارستمی را برای گرفتن تصاویر و جمعآوری افراد تعزیه همراهی میکرد. تعزیه عباس کیارستمی ۲۲ شب در رم ایتالیا روی صحنه رفت. در صحنهای که چهار طرف آن پردههایی شبیه پرده سینما آویخته شده بود و در میانش گروه تعزیه نقشآفرینی میکردند. عاشوراخوانی کیارستمی، بخشی به نام «گزارش شمر» بود؛ یعنی ماوقع روزی که شمر به بارگاه یزید آمده. با نقشآفرینی قاسمی در نقش حر، همچنین ناصر تقوایی فیلم مستندی را درباره تعزیهای به نام «تمرین آخر، تعزیه حر دلاور» برای یونسکو تولید کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.