«شایستهسالاری» را جدی بگیریم
سیدحسن موسویچلک. رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
یکی از بزرگترین آرزوهای من این است که در هر جایی هر کسی سر جایش خودش بنشیند. به عبارت بهتر، هر کسی جایی بنشیند و منصبی را بگیرد که شایستهاش است. شایستهسالاری به شیوهای از مدیریت گفته میشود که در آن دستاندرکاران بر پایه توانایی و شایستگیشان برگزیده شوند و نه بر پایه قدرت مالی یا موقعیت اجتماعی و فامیلی. فناوریهای نوین و شتاب تحول و تغییر، نیاز به نیروی انسانی متخصص را بیشازپیش کرده است. این امر بنگاهها و دولت را به سوی نظام و سیستمی شایستهسالار رهنمون میکند. در جوامع شایستهسالار، نگرشهای خویشاوندسالاری، قبیلهگرایی، حزبسالاری و... مطرود است. نظام شایستهسالار، نظامی است که در آن افراد مناسب در مکان و زمان مناسب منصوب شده و از ایشان بهترین استفاده در راستای اهداف فردی، سازمانی و اجتماعی شود.
باید توجه داشت شایستهسالاری، نه یک نوع حکومت، بلکه یک فرهنگ است. شایستهسالاری غالبا و بهاشتباه یک نوع حکومت تلقی میشود، در حالی که شایستهسالاری در حقیقت یک رویکرد و یک نهاده برای انتصاب اشخاص در یک حکومت است. افراد در سیستم شایستهسالار، بر اساس معیارهای متغیری از شایستگی مورد داوری قرار میگیرند. این معیارها میتوانند زمینههای گستردهای، از هوش گرفته تا پایبندی به اخلاق، از استعداد عمومی تا دانش در زمینهاي خاص را دربر بگیرند. گر چه من فکر میکنم شایستهسالاری بیشتر در حرف مورد توجه بوده و در عمل این موضوع با توجه به شواهد و قرائن متعدد در کشور ما شبیه به طنز شده است. در دین مبین اسلام هم بر این موضوع تأکید و تصریح شده است و نمونههای مختلفی در صدر اسلام وجود دارد که گویای توجه به این موضوع است: حضرت علی علیهالسلام در نامهای به قاضی منصوب خود در اهواز نوشتهاند که: «ای رفاعه بدان که این حکومت امانتی است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خداوند را تا روز قیامت به همراه خواهد داشت و هر کس خیانتکاری را به کار گیرد پیامبر اکرم(ص) در دنیا و آخرت از او بیزار است».
«سعدی» یکی از شاعران نامی کشور هم درباره شایستهسالاری چنین گفته است:
گرت مملکت باید آراسته/ مده کار معظم به نوخاسته
به خردان مفرمای کار درشت/ که سندان نشاید شکستن به مشت
نخواهی که ضایع شود روزگار/ به ناکار دیده مفرمای کار
در واقع میتوان گفت مسئولیتها، امانتهای بسیار مهمی هستند که باید به اهلش سپرده شوند. آنان که بدون داشتن شایستگیهای لازم، خود را در مقام اداره قرار میدهند یا آنهایی که افراد را بدون شایستگیهای لازم برای اداره امور میگمارند، بالاترین خیانتها را مرتکب شده و سبب هلاکت خود و دیگران میشوند و در دنیا و آخرت مورد غضب قرار خواهند گرفت.
حال با تأمل بر آنچه ما داریم، میبینیم باید اعتراف تلخی کنیم و آن اینکه در بسیاری از منصبهای مدیریتی ما شاهد حضور افرادی هستیم که تخصصشان با مسئولیتهایشان به هیچ وجه تناسب ندارد. در چنین شرایطی نباید انتظار داشته باشیم امور بهخوبی مدیریت شوند. پیامدهای اجتماعی این نوع واگذاری منصبها و مدیریتها افزایش فساد، افزایش هزینه سازمانها، بیاعتمادی به سازمانها و... خواهد بود. ولی باز هم میبینیم افرادی هستند که برای حفظ میز مدیریتشان (که نه بر اساس شایستگی، بلکه فقط بر اساس ارتباط بهدست آوردهاند) دست به هر اقدامی میزنند در واقع میتوان گفت که شایستهسالاری طنز تلخی است. البته این یادداشت زحمات و تلاشهای مدیران ایرانی را نمیخواهد زیر سؤال ببرد که قدردان زحمات این تعداد کم مدیران شایسته هستم. اما... .
یکی از بزرگترین آرزوهای من این است که در هر جایی هر کسی سر جایش خودش بنشیند. به عبارت بهتر، هر کسی جایی بنشیند و منصبی را بگیرد که شایستهاش است. شایستهسالاری به شیوهای از مدیریت گفته میشود که در آن دستاندرکاران بر پایه توانایی و شایستگیشان برگزیده شوند و نه بر پایه قدرت مالی یا موقعیت اجتماعی و فامیلی. فناوریهای نوین و شتاب تحول و تغییر، نیاز به نیروی انسانی متخصص را بیشازپیش کرده است. این امر بنگاهها و دولت را به سوی نظام و سیستمی شایستهسالار رهنمون میکند. در جوامع شایستهسالار، نگرشهای خویشاوندسالاری، قبیلهگرایی، حزبسالاری و... مطرود است. نظام شایستهسالار، نظامی است که در آن افراد مناسب در مکان و زمان مناسب منصوب شده و از ایشان بهترین استفاده در راستای اهداف فردی، سازمانی و اجتماعی شود.
باید توجه داشت شایستهسالاری، نه یک نوع حکومت، بلکه یک فرهنگ است. شایستهسالاری غالبا و بهاشتباه یک نوع حکومت تلقی میشود، در حالی که شایستهسالاری در حقیقت یک رویکرد و یک نهاده برای انتصاب اشخاص در یک حکومت است. افراد در سیستم شایستهسالار، بر اساس معیارهای متغیری از شایستگی مورد داوری قرار میگیرند. این معیارها میتوانند زمینههای گستردهای، از هوش گرفته تا پایبندی به اخلاق، از استعداد عمومی تا دانش در زمینهاي خاص را دربر بگیرند. گر چه من فکر میکنم شایستهسالاری بیشتر در حرف مورد توجه بوده و در عمل این موضوع با توجه به شواهد و قرائن متعدد در کشور ما شبیه به طنز شده است. در دین مبین اسلام هم بر این موضوع تأکید و تصریح شده است و نمونههای مختلفی در صدر اسلام وجود دارد که گویای توجه به این موضوع است: حضرت علی علیهالسلام در نامهای به قاضی منصوب خود در اهواز نوشتهاند که: «ای رفاعه بدان که این حکومت امانتی است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خداوند را تا روز قیامت به همراه خواهد داشت و هر کس خیانتکاری را به کار گیرد پیامبر اکرم(ص) در دنیا و آخرت از او بیزار است».
«سعدی» یکی از شاعران نامی کشور هم درباره شایستهسالاری چنین گفته است:
گرت مملکت باید آراسته/ مده کار معظم به نوخاسته
به خردان مفرمای کار درشت/ که سندان نشاید شکستن به مشت
نخواهی که ضایع شود روزگار/ به ناکار دیده مفرمای کار
در واقع میتوان گفت مسئولیتها، امانتهای بسیار مهمی هستند که باید به اهلش سپرده شوند. آنان که بدون داشتن شایستگیهای لازم، خود را در مقام اداره قرار میدهند یا آنهایی که افراد را بدون شایستگیهای لازم برای اداره امور میگمارند، بالاترین خیانتها را مرتکب شده و سبب هلاکت خود و دیگران میشوند و در دنیا و آخرت مورد غضب قرار خواهند گرفت.
حال با تأمل بر آنچه ما داریم، میبینیم باید اعتراف تلخی کنیم و آن اینکه در بسیاری از منصبهای مدیریتی ما شاهد حضور افرادی هستیم که تخصصشان با مسئولیتهایشان به هیچ وجه تناسب ندارد. در چنین شرایطی نباید انتظار داشته باشیم امور بهخوبی مدیریت شوند. پیامدهای اجتماعی این نوع واگذاری منصبها و مدیریتها افزایش فساد، افزایش هزینه سازمانها، بیاعتمادی به سازمانها و... خواهد بود. ولی باز هم میبینیم افرادی هستند که برای حفظ میز مدیریتشان (که نه بر اساس شایستگی، بلکه فقط بر اساس ارتباط بهدست آوردهاند) دست به هر اقدامی میزنند در واقع میتوان گفت که شایستهسالاری طنز تلخی است. البته این یادداشت زحمات و تلاشهای مدیران ایرانی را نمیخواهد زیر سؤال ببرد که قدردان زحمات این تعداد کم مدیران شایسته هستم. اما... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.