یادداشتی بر نمایش «اسلو» به کارگردانی یوسف باپیری
ویرانههای یک پیمان
یاسمن خلیلیفرد. منتقد
«اسلو» نمایشی از گروه تئاتر «تازه» است که این شبها در تماشاخانه «ایرانشهر» روی صحنه رفته است.
به لحاظ فرم، شکل و شیوه اجرا، «اسلو» را باید نمایشی منحصر به فرد به شمار آورد. نمایش، با تلفیق موسیقی، مایههای آوازی ملل مختلف و هماهنگی بدنی اجراکنندگان در تلاش است تا زیروبمهای معاهده اسلو را بازسازی کند.
نمایشنامه تعداد زیادی شخصیت دارد که در عین اهمیتشان هیچیک پررنگ نمیشوند و هیچکدام بر دیگری برتری نمییابد. همانطور که کار بدون طراحی صحنه و با حداقل آکسسوار اجرا میشود، ناشناختهماندن و نزدیکنشدن کارگردان و نمایشنامهنویس به شخصیتها بهصورت مجزا نیز، خود سختیهای بسیاری را بر عوامل اثر تحمیل میکند. نباید از یاد برد که «اسلو» با وجود آنکه ترسیمگر جزئیات و واقعههای رویدادی واقعی است، هرگز درگیر داستانپردازی نمیشود. به عبارتی، نقش داستان در کلیت اجرا کمرنگتر از دیگر عناصر نمایش است و این در حالی است که اتفاقا متن پیچیدگیهای بسیاری دارد. پیچیدگی حاکم بر متنِ «اسلو» شاید بیش از تودرتویی و تنیدگی عناصر دراماتیک و روند تبدیل موقعیتها به قصه، به سعی نمایشنامهنویس در پیچیدهکردن داستان بازگردد. درواقع داستانی که میتوانست بسیار سرراستتر و روانتر از آنچه میبینیم روایت شود، در «اسلو» دچار نوعی پیچیدگی تعمدی شده است که لزومی هم برایش احساس نمیشود. وقتی کارگردان بهسراغ موضوعی میرود که به خودی خود یک مقوله پیچیده و رمزآلود سیاسی است، شاید بهتر آن باشد که از پیچوتابدادن بیهوده به موقعیتهای
مبنایی و بنیادین متن پرهیز کند تا جذابیت نمایشی کار بهواسطه همان فرم و شیوه اجرائی جذاب و ایدئالش به بار نشیند و مخاطب ضمن حظبردن از آن بتواند با داستانی که نمایش قصد مطرحکردنش را دارد، نیز ارتباط بیشتری برقرار کند. از اجرای فعلی نمایشنامه «اسلو» اینچنین برمیآید که کارگردان تعمدا شکل و فرم اثر را به شکل کاملی به مخاطب عرضه میکند و در عوض محتوا و داستان آن را از او دور نگه میدارد.
به دلیل شیوه روایت داستان و تعدد شخصیتها و بعضا دررفتن کلاف خط اصلی داستان از دست تماشاگر به واسه همان بیداستانی، ممکن است بعضی جاها با تأخیر یا پس از حادثشدن واقعه دوم، واقعه اول را درک کنیم اما کارگردان با انتخاب یک تمهید هوشمندانه تا حد زیادی از سختفهمی اثرش میکاهد و آن نمایش مستند همه رویدادهای جاری در متن اثر روی صفحه نمایش بزرگی است که در پسزمینه بازیگران تصاویر مستندی را از جزئیات و رخدادهای معاهده «اسلو» به تصویر میکشد. اگر تماشاگرِ متمرکزی باشیم و احتمالا برای بار دوم به تماشای این اجرا رفته باشیم، قطعا خواهیم توانست با تطبیق تصاویر مستند و آنچه بازیگران روی صحنه اجرا میکنند، به درک بیشتری از بخشهای سیاسی و اتفاقات بهوقوعپیوسته در واقعیت دست یابیم. بنابراین این انتخاب کارگردان، آن هم برای چنین نمایشی که متن خود را به سمت پیچیدگیهای مختلفی کشانده، اتفاق مثبت و مغتنمی است و البته نکتهای که میتوانست بر جذابیت این اثر نمایشی بیفزاید، کاستن از زمان آن و افزودن بر ضرباهنگ آن بود؛ بدیهی است ظرف زمانی اجرا بیشتر از حجم دادهها و واقعههایی است که نمایشنامه قصد مطرحکردنشان را دارد و همین
مسئله باعث میشود کار تا حدودی کشدار به نظر بیاید.
اما آنچه به نظر نگارنده، میتواند برگ برنده چنین نمایشی باشد، چالشهای موسیقیایی آن است که ضمن هوشمندانهبودنشان بارقههایی از تجربهگرایی را نیز متجلی میکنند. بهوضوح، موسیقی نقشی پررنگ و فراموشناشدنی را در این اجرا ایفا میکند. در ظاهر شاید مسئله اصلی نمایشنامه نزاع میان اسرائیل و فلسطین باشد اما موسیقی و نقش پررنگ و تأثیرگذارش مسئله گستردهتری را نشانه رفته است: خاورمیانه. این جنگ تنها میان آنها نیست، بلکه پیرامون کشورهای مختلف یک منطقه بزرگ و مهم است که در طول تاریخ همواره شاهد نزاعهای گوناگون و ناپایداریهای بسیار بودهاند و تلفیق موسیقی ملل مختلف این منطقه جغرافیایی دلالت بر همین امر دارد. علاوه بر موسیقی و ترانههای انتخابی - که بهرغم ندانستن مفاهیمشان- کاملا با آنها ارتباط برقرار میکنیم، بازیهای «اسلو» هم از دیگر بخشهای درخشان آن است. تنها ستاره این نمایش هوتن شکیبا است و بقیه اجراگران، بازیگران نهچندان مشهور تئاترند که هر یک از آنها به نوبه خود در قامت یک بازیگر توانمند و بزرگ ظاهر میشوند و در مواجهه با نقشها و با دنیای اثر درست و بجا عمل میکنند و در عین حال بدهبستانکاری خوبی با هم
دارند. بازیگران فراتر از آنچه انتظار داریم عمل میکنند؛ گاه آواز میخوانند، گاه به زبانی غیر از زبان خود سخن میگویند و در نهایت در اجرای بدنی نقشهایشان سنگتمام میگذارند.
«اسلو» نمایشی از گروه تئاتر «تازه» است که این شبها در تماشاخانه «ایرانشهر» روی صحنه رفته است.
به لحاظ فرم، شکل و شیوه اجرا، «اسلو» را باید نمایشی منحصر به فرد به شمار آورد. نمایش، با تلفیق موسیقی، مایههای آوازی ملل مختلف و هماهنگی بدنی اجراکنندگان در تلاش است تا زیروبمهای معاهده اسلو را بازسازی کند.
نمایشنامه تعداد زیادی شخصیت دارد که در عین اهمیتشان هیچیک پررنگ نمیشوند و هیچکدام بر دیگری برتری نمییابد. همانطور که کار بدون طراحی صحنه و با حداقل آکسسوار اجرا میشود، ناشناختهماندن و نزدیکنشدن کارگردان و نمایشنامهنویس به شخصیتها بهصورت مجزا نیز، خود سختیهای بسیاری را بر عوامل اثر تحمیل میکند. نباید از یاد برد که «اسلو» با وجود آنکه ترسیمگر جزئیات و واقعههای رویدادی واقعی است، هرگز درگیر داستانپردازی نمیشود. به عبارتی، نقش داستان در کلیت اجرا کمرنگتر از دیگر عناصر نمایش است و این در حالی است که اتفاقا متن پیچیدگیهای بسیاری دارد. پیچیدگی حاکم بر متنِ «اسلو» شاید بیش از تودرتویی و تنیدگی عناصر دراماتیک و روند تبدیل موقعیتها به قصه، به سعی نمایشنامهنویس در پیچیدهکردن داستان بازگردد. درواقع داستانی که میتوانست بسیار سرراستتر و روانتر از آنچه میبینیم روایت شود، در «اسلو» دچار نوعی پیچیدگی تعمدی شده است که لزومی هم برایش احساس نمیشود. وقتی کارگردان بهسراغ موضوعی میرود که به خودی خود یک مقوله پیچیده و رمزآلود سیاسی است، شاید بهتر آن باشد که از پیچوتابدادن بیهوده به موقعیتهای
مبنایی و بنیادین متن پرهیز کند تا جذابیت نمایشی کار بهواسطه همان فرم و شیوه اجرائی جذاب و ایدئالش به بار نشیند و مخاطب ضمن حظبردن از آن بتواند با داستانی که نمایش قصد مطرحکردنش را دارد، نیز ارتباط بیشتری برقرار کند. از اجرای فعلی نمایشنامه «اسلو» اینچنین برمیآید که کارگردان تعمدا شکل و فرم اثر را به شکل کاملی به مخاطب عرضه میکند و در عوض محتوا و داستان آن را از او دور نگه میدارد.
به دلیل شیوه روایت داستان و تعدد شخصیتها و بعضا دررفتن کلاف خط اصلی داستان از دست تماشاگر به واسه همان بیداستانی، ممکن است بعضی جاها با تأخیر یا پس از حادثشدن واقعه دوم، واقعه اول را درک کنیم اما کارگردان با انتخاب یک تمهید هوشمندانه تا حد زیادی از سختفهمی اثرش میکاهد و آن نمایش مستند همه رویدادهای جاری در متن اثر روی صفحه نمایش بزرگی است که در پسزمینه بازیگران تصاویر مستندی را از جزئیات و رخدادهای معاهده «اسلو» به تصویر میکشد. اگر تماشاگرِ متمرکزی باشیم و احتمالا برای بار دوم به تماشای این اجرا رفته باشیم، قطعا خواهیم توانست با تطبیق تصاویر مستند و آنچه بازیگران روی صحنه اجرا میکنند، به درک بیشتری از بخشهای سیاسی و اتفاقات بهوقوعپیوسته در واقعیت دست یابیم. بنابراین این انتخاب کارگردان، آن هم برای چنین نمایشی که متن خود را به سمت پیچیدگیهای مختلفی کشانده، اتفاق مثبت و مغتنمی است و البته نکتهای که میتوانست بر جذابیت این اثر نمایشی بیفزاید، کاستن از زمان آن و افزودن بر ضرباهنگ آن بود؛ بدیهی است ظرف زمانی اجرا بیشتر از حجم دادهها و واقعههایی است که نمایشنامه قصد مطرحکردنشان را دارد و همین
مسئله باعث میشود کار تا حدودی کشدار به نظر بیاید.
اما آنچه به نظر نگارنده، میتواند برگ برنده چنین نمایشی باشد، چالشهای موسیقیایی آن است که ضمن هوشمندانهبودنشان بارقههایی از تجربهگرایی را نیز متجلی میکنند. بهوضوح، موسیقی نقشی پررنگ و فراموشناشدنی را در این اجرا ایفا میکند. در ظاهر شاید مسئله اصلی نمایشنامه نزاع میان اسرائیل و فلسطین باشد اما موسیقی و نقش پررنگ و تأثیرگذارش مسئله گستردهتری را نشانه رفته است: خاورمیانه. این جنگ تنها میان آنها نیست، بلکه پیرامون کشورهای مختلف یک منطقه بزرگ و مهم است که در طول تاریخ همواره شاهد نزاعهای گوناگون و ناپایداریهای بسیار بودهاند و تلفیق موسیقی ملل مختلف این منطقه جغرافیایی دلالت بر همین امر دارد. علاوه بر موسیقی و ترانههای انتخابی - که بهرغم ندانستن مفاهیمشان- کاملا با آنها ارتباط برقرار میکنیم، بازیهای «اسلو» هم از دیگر بخشهای درخشان آن است. تنها ستاره این نمایش هوتن شکیبا است و بقیه اجراگران، بازیگران نهچندان مشهور تئاترند که هر یک از آنها به نوبه خود در قامت یک بازیگر توانمند و بزرگ ظاهر میشوند و در مواجهه با نقشها و با دنیای اثر درست و بجا عمل میکنند و در عین حال بدهبستانکاری خوبی با هم
دارند. بازیگران فراتر از آنچه انتظار داریم عمل میکنند؛ گاه آواز میخوانند، گاه به زبانی غیر از زبان خود سخن میگویند و در نهایت در اجرای بدنی نقشهایشان سنگتمام میگذارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.