|

گفت‌وگو با ابراهيم ابراهیميان

به دور از هيجانات کاذب

بهناز شيرباني: «ارسال يک‌ آگهي تسليت براي روزنامه» نخستين ساخته سينمايي ابراهيم ابراهيميان بود. اين فيلم نخستين بار در جشنواره سي‌ودوم فيلم فجر ديده شد و در چند رشته نامزد دريافت جايزه شد؛ اما بسياري منتظر ساخته‌هاي بعدي اين کارگردان جوان بودند تا او را در دومين ساخته سينمايي‌اش قضاوت کنند. «عادت نمي‌کنيم» به فاصله دو سال از فيلم نخست ساخته شد و بعد از آن «پيلوت» سه‌گانه او را کامل کرد. حالا مدتي است از اکران عمومي فيلم «پيلوت» مي‌گذرد؛ فيلمي که به نظر برخي سينمايي‌نويسان کامل‌ترين فيلم او است. به بهانه نمايش اين فيلم با ابراهيم ابراهيميان از چرايي و چگونگي ساخت اين فيلم با حضور احمد غلامی صحبت کرديم. شما را به خواندن اين گفت‌وگو دعوت مي‌کنيم.

«پيلوت» فيلم منسجم‌تري در مقایسه با ساخته‌هاي شما است و قطعا اتفاق مهمي است که يک فيلم سينمايي ساماني داشته باشد و ايده‌اي را دنبال کند و البته آن ايده را به سرانجام برساند. سرانجام فيلم «پيلوت» درست طراحي و اجرا شده. مفهوم فيلم هم وام‌گرفته از توانايي خود سينما است. شما تمام تلاش‌تان را مي‌کنيد که از توانايي سينما براي بيان هنري به نحو احسن استفاده کنيد و اين اتفاق خوبي است. در اين فيلم شمايل مرد معتاد به دور از کليشه‌هاي رايج تصوير شده است؛ حتي کتک‌زدن زنش به دليل اعتياد نيست و برگرفته از خصلت‌هاي فردي‌اش است يا پايان‌بندي فيلم نکته تأمل‌برانگیزی دارد و دقيق طراحي شده. حتي وقتي براي نخستين بار به اسم فيلم فکر مي‌کنيد، به نظر مي‌رسد که اسم مناسبي براي يک فيلم سينمايي نيست؛ اما بعد از ديدن فيلم متوجه مي‌شويد که اتفاقا نقطه قوت آن است.
به تعبيري حامل کانسپت فيلم است.
شخصيت‌پردازي هم يکي ديگر از نقاط قوت فيلم است. پدري را مي‌بينيم که بي‌مسئوليتي عميقي در طول فيلم به او نسبت داده مي‌شود و ما باورش مي‌کنيم. چيزي که شايد همه ما تجربه کرده‌ايم و وحيد شخصيت واقعي است كه نمونه‌هاي آن در جامعه ما فراوان است. شخصيتي با همه ترديدهايش و با بارقه‌هايي از خشونت، شرافت و بي‌رحمي. در نهايت اين توانايي شماست كه به باور‌پذيري بيشتر آنها کمک کرده است.
نکاتي که شما اشاره مي‌کنيد، اسباب دلخوشي من است که اين مفاهيم را از فيلم دريافت کرده‌ايد. زماني که فيلم‌نامه نوشته مي‌شود و به سراغ ايده‌اي مي‌روم، آن ايده بايد بخشي از ذهنم را به چالش بکشد. به بيان ديگر بايد موتور ذهنم روشن شود. پيرو تجربه‌هاي قبل در اين فيلم هم وقتي ايده به ذهنم رسيد، حس کردم مي‌توانم کار جديدتري انجام بدهم. هرچند که ترس‌هايي هم وجود داشت. مي‌خواستم لب مرز حرکت کنم؛ اما قصه را به سمت تلخي مطلق نبردم و سعي کردم آدم‌ها را واقعي‌تر نشان بدهم. اتفاقا نظراتي که در مدت اکران از برخي مخاطبان فيلم گرفتم، جالب بود. برخي معتقد بودند که چقدر شبيه شخصيت‌هايي که در فيلم هستند، در اطراف‌مان مي‌بينيم. دريافت شما از فيلم برايم جالب است؛ چرا‌که من به همه اين موارد فکر کردم و تصميم گرفتم چنين فضايي براي مخاطب ايجاد شود. در‌واقع اين چالش براي من از مرحله نگارش فيلم‌نامه اتفاق مي‌افتد. من سه بار فيلم را مي‌سازم. اولين بار فيلم را روي فيلم‌نامه مي‌سازم، يک بار در پيش‌توليد و بار آخر سر صحنه اجرا مي‌کنم و حس مي‌کنم کمي مرتب و منظم‌تر مي‌توان اجرا کرد و چيزي اضافه نيست.
اين نظم به‌خوبي حس مي‌شود و شايد گاهي احساس مي‌شود برخي پلان‌ها ارتباط معنايي با اتفاقات قبل و بعد ندارند؛ مثل صحنه‌اي که سعيد آقاخاني رو به پوستر در بيمارستان سعي در ساختن فضاي مفرح‌تري دارد.
در خط اصلي قصه يک واژه بي‌مسئوليتي از واقعه‌اي که واقع شده، ايجاد مي‌شود؛ ماجرايي که آن لحظه بر شخصيت‌ها حادث شده است. به اين فکر کردم که اين بي‌مسئوليتي را پررنگ‌تر از ابتداي درام انجام بدهم. بايد شخصيت‌ها را جايي از خط اصلي قصه بيرون کنم و درگير چيزهاي ديگري شوند و مخاطب بيشتر به اين فکر کند که مسئله اصلي از سوی اين شخصيت‌ها فراموش شده.
بله؛ قبول دارم. اينکه در يک فضا و موقعيت دراماتيک، براي اينکه خودمان را به لحاظ عاطفي و فکري خلاص کنيم، اصطلاحا به چيز ديگري گير مي‌دهيم. اين اساس داستان است که اگر نبود، دليل شما را نمي‌پذيرفتم.
وقتي حادثه‌اي اتفاق مي‌افتد و وحيد متوجه مي‌شود، همسرش بدون اجازه، بچه بيمارش را که اميدي هم به زندگي او وجود نداشته، به بيمارستان آورده و عمل جراحي کرده، براي انتقام‌گرفتن آماده مي‌شود و با واقعيت مردن بچه مواجه مي‌شود. مي‌شد که فراتر از چيزي که مي‌بينيد قصه را پيچيده کرد، اما بحث من اصلا اين نبود. براي من در لحظه کتک‌کاري شخصيت‌ها، همه‌چيز تمام مي‌شد. وقتي به موضوع خاک‌کردن بچه مي‌رسيم همه‌چيز فراموش مي‌شود. اصل ماجرا در ذهن چنين آدم‌هايي فراموش مي‌شود. چرا فراموش مي‌کنيم بچه‌اي اين وسط جانش را از دست داده؟ دقيقا مقصودم اين بود چنين فضايي را در درامي که پيچيده و معمايي نيست تصوير کنم؛ درواقع بازآفريني يک‌سري شخصيت‌ها که قطعا هرکدام از ما در موقعيت‌هاي متفاوت ديديم. اتفاقا خنده‌اي که مخاطب در لحظاتي از فيلم دارد به اعتقاد من اين است که انگار به خودش مي‌خندد. عمل سعيد آقاخاني مقابل پوستر، شکل ابزورد توليد خنده است، نه‌اينکه من قصد خنده‌گرفتن از مخاطب را داشته باشم. توضيح درست‌تر آن مي‌شود کمدي سياه که بر مبناي گروتسک اتفاق مي‌افتد. درواقع به اين موضوع هم واقف بودم که در اين فيلم مثل بندبازها راه سختي در پيش دارم. اگر وجه تراژيک يا کمدي هرکدام غالب مي‌شد ممکن بود محتوا از دست برود.
اتفاقا بحث خوبي است که در مورد نگاه به آدم‌ها بيشتر صحبت کنيم. به نظر من يک نگاه آرماني وجود دارد؛ نگاهي از بالا به آدم‌ها و ديگري نگاه مستندگونه جعلي به آدم‌ها. شايد تعريف ديگر آن اين است که مي‌خواهيم يک داستان مستند از انسان‌هاي واقعي بسازيم که واقعي نيست و واقعيتي است که ما خودمان داريم به اين واقعيت تحميل مي‌کنيم. نمونه درخشان آن اصغر فرهادي است که بسيار موفق است. او مستندات واقعي را جعل مي‌کند، در صورتي که در روزمره ما به ندرت اتفاق مي‌افتد يا اگر اتفاق مي‌افتد آن‌قدر نمي‌تواند گسترش پيدا کند.
وقتي موقعيت دراماتيک يا نمايشي مي‌شود، اصولا يک سطح از بستر واقعي بالاتر مي‌آيد. سال‌ها پيش از علي رفيعي جمله‌اي شنيدم که هنوز در ذهنم هست. گفت: «زندگي اگر يک صندوق گوجه‌فرنگي است، درام قوطي کنسرو رب‌ گوجه‌فرنگي است. محتوا يکي است. عصاره گوجه در رب آن هم وجود دارد. تنها يک فرايند باعث شده تبديل به رب شود». به نظرم زندگي گوجه‌فرنگي است و رب گوجه موقعيت دراماتيک يا نمايش است و از نظر ماهوي به هم متصل هستند. به نظرم ويژگي درام‌هايي که مستندگونه هستند همين است؛ اينکه فاصله مستندبودن را تا يک موقعيت نمايشي‌شدن و مستند نمايشي‌شدن را خيلي خوب طي‌ کرد؛ مثلا در «درباره الي» که فيلم موردعلاقه من است، اين کاملا مشهود است. فکر مي‌کنم از همين فرايند درست رد شده است.
درواقع مي‌خواهم بگويم چرا فيلم شما فرهادي نيست. ما در سينما عباس کيارستمي هم داشتيم. واقعيتي است که خودش را به واقعيت کارگردان تحميل مي‌کند و کارگردان با آن اين‌هماني پيدا مي‌کند و مي‌گويد اين هماني است که من مي‌گويم. واقعيتي که وجود دارد هماني است که من مي‌گويم. فکر مي‌کنم چيزي که به کار اصغر فرهادي ضربه مي‌زند اين است که واقعيت را شيءواره يا کالايي مي‌کند تا آن را بفروشد. اينجاست که فکر مي‌کنم نگاه کالايي به واقعيت دارد و تبديل به کالايي فرهنگي مي‌شود. وقتي تصميم مي‌گيرید يک کالاي فرهنگي را ارائه کنيد، حتما بايد با فاکتورهاي بازار آن را ارائه کنيد. منظورم از بازار، مارکت سينماست. به نظرم اين نگاه کالايي به واقعيت يا نگاه جعلي در تمام فيلم‌هاي فرهادي به‌جز «چهارشنبه‌سوري» غالب است. در سيستم سرمايه‌داري آن را ارائه کالا مي‌بينیم، اما خوب و موفق است. مي‌خواهم بگويم چرا فيلم‌هايي مثل شما هنوز به آن مرحله نرسيده‌اند، به اين دليل که فکر مي‌کنم يک صداقت و شفافيت و يک نگراني ازدست‌رفتن چيزهايي که نبايد از دست برود هنوز وجود دارد.
شايد در «عادت نمي‌کنيم» کمي مي‌شد اين را حس کرد؛ اينکه کالايي کمي به مارکت نزديک شود. در عادت نمي‌کنيم اشتباه کوچکي کردم که البته تجربه خوبي شد. اينکه سعي بر ديده‌نشدن را مبنا قرار دادم، اما همان سعي ديده مي‌شد. اينجا پاشنه آشيل من در «عادت نمي‌کنيم» بود. ولي در «پيلوت» اين را نمي‌بينید. اينجا خودم را رها کردم. شروع کردم شناکردن و دست‌وپازدن و کيف کردم. به همين دليل فکر مي‌کنم کامل‌ترين تجربه‌ام «پيلوت» است. در اين فيلم سعي نکردم ديده نشوم.
واژه‌اي که به کار مي‌بريد، واژه مهم و ارزشمندي است. اصلا هنر يعني رهايي. خود سياست هم هنر است. کدام سياست پاسخ مثبتي مي‌گيرد؟ سياستي که با زور است جواب مي‌دهد يا سياستي که در آن رهايي است؟ اگر به دنبال سياست رهايي‌بخش باشيم قطعا جواب مي‌دهد. وقتي که وارد هنر مي‌شويم اين را به خوبي درک مي‌کنيم که جنس هنر رهايي است. در گفته‌هايتان اشاره کرديد که ملاحظه‌اي نکردم، نخواستم تکبر بورزم يا فروتني کنم. اين سينماي من است.
جالب است از برخي مخاطبان «پيلوت» شنيدم که مي‌گويند اين فيلم مي‌توانست تلويزيوني باشد. اما من اعتقاد دارم اصلا تلويزيوني نيست. اتفاقا سينماست. اما سينمايي است که رها شده؛ يعني فيلم‌ساز يا کارگردان کمي رهاتر حرکت مي‌کند. تمام توانش را به کار برده که خودش، دوربينش و صحنه‌اش ديده نشود. شخصيت‌ها بازي نمايشي نداشته باشند و مدام به جنس زندگي نزديک شوند. به نظرم «پيلوت» مي‌تواند از دو فيلم قبلي من سينمايي‌تر باشد اگر با اين نگرش وارد بحث شويم.
ما با دو مفهوم سروکار داريم؛ يکي واقعيت است، يکي سادگي. چيزي که سادگي را مي‌سازد، پيچيدگي ذهن کارگردان است. گاهي کارگردان چيز ساده‌اي را مي‌سازد و اتفاقاتي را که براي خودش حل کرده است، نشان مي‌دهد. سادگي که ما در‌باره‌اش صحبت مي‌کنيم همان سادگي است که در فيلم شما اتفاق افتاده است. شما راحت‌تر مي‌توانيد يک فيلم پيچيده بسازيد.
اين فيلم مخاطب را درگير هيجانات کاذب نمي‌کند.
وقتي درباره يک معما صحبت مي‌کنيد يا فيلم پليسي مي‌سازيد. در واقع مدار بسته‌اي است که هيچ کنش خلاقانه‌اي در آن اتفاق نمي‌افتد. بحث ما کنشگري زندگي واقعي است و اينکه چطور مي‌شود کنشگري زندگي واقعي را نشان داد. در روز مردمي را مي‌بينيم که درگير اتفاقاتي در مراکز درماني هستند، آيا رفتار آنها درام مي‌شود يا بايد از کنارش گذشت؟ ما در ادبيات چخوف را داريم که توانسته زندگي را به درام تبديل کند. وقتي شما چهار شخصيت را در بيمارستان تصوير مي‌کنيد و هر کدام با يک فرهنگ مشترک و با خرده‌فرهنگ‌هاي بسيار غير‌متعارف و با خصلت‌هاي کلان مشترک و با خرده‌اخلاقيات غير‌مشترک جدال آنها را مي‌بينید، اينجا است که مي‌گوييد زندگي روزمره ما ساخته مي‌شود. درست مثل اعضاي خانواده خودمان. جايي باهم، هم‌داستان مي‌شويم. گاهي اوقات علیه هم مي‌شويم. جايي به‌هم عشق مي‌ورزيم. جالب است که در اين منظومه هيچ‌چيز با‌ثبات و پايداري وجود ندارد جز خود زندگي؛ خود زندگي جريان کلي را پيش مي‌برد. مثلا در فيلم شما اين منظومه را مي‌بينيم. آدم‌هايي که خبيث‌اند و خباثت آنها تاريخ دارد. از يک لحظه تا لحظه بعد خباثت آنها ته مي‌کشد. يا آدم‌هايي داريم که مهربان هستند و تصميم مي‌گيرند خباثت نورزند. در حد فاصل يک راهرو تا راهروي بعد تصميم آنها عوض مي‌شود. اين همان چيزي است که ما را مي‌سازد و کشف و بيان آنها خيلي دشوار است. نکته‌اي که در فيلم شما وجود دارد و آن را از سطح خرده‌روايت‌ها خارج مي‌کند و ما را به ديد کلانتري مي‌رساند، دو روايت است. يکي قبري که سه‌طبقه است. اينکه آنجا هم ناگزيريم هم‌ديگر را تحمل کنيم و اين نکته مهمي است. انگار زندگي که به ما تحميل مي‌شود، مرگ هم تحميل مي‌شود. نکته ديگر اين است که اصرار داريد بگوييد من نمي‌خواهم در واقعيت صرف بمانم و يک لايه عميق‌تر را نشان مي‌دهم. برادر کوچک‌تر به برادر بزرگ‌تر سيطره روحي دارد و اين به زيبايي تصوير شده است. جالب است که روايت داريم هر کسي که سعي کند بر ديگران سيطره روحي پيدا کند، شيطان است. ما اينجا مي‌بينيم اين اتفاق لايه دوم فيلم شما است. برادري است که خودش سهل‌انگار و بي‌مسئوليت است ودست‌بر‌قضا به برادر بزرگ‌ترش سيطره روحي پيدا می‌کند‌ که احتمالا يک المان‌هايي از خوب‌بودن بيشتر در او وجود دارد. در انتها هم با خود واقعي برادر بزرگ‌تر روبه‌رو مي‌شويم و ديگر اثري از برادر کوچک‌تر ديده نمي‌شود.
بله سعي داشتم اين فضا را به مخاطب نشان بدهم.
بد نيست درباره انتخاب بازيگران فيلم «پيلوت» هم صحبت کنيم. حميد‌رضا آذرنگ، دومين همکاري‌اش را با شما در پيلوت بعد از «عادت نمي‌کنيم» تجربه کرد و ارتباط جواد عزتي و حميد‌رضا آذرنگ در اين فيلم بسيار باورپذير است. چطور به اين ترکيب رسيديد؟
فعل و انفعالات عجيبي در انتخاب بازيگران فيلم اتفاق افتاد. وقتي ايده به ذهنم رسيد و شخصيت‌ها روي کاغذ خلق شدند. در مرحله طرح يا سيانپس به بازيگران فيلم فکر کردم. با همه آنها تماس گرفتم. ابتدا قرار بود هادي حجازي‌فر نقش حميد را بازي کند و حميدرضا آذرنگ ديرتر به ما اضافه شد. چيدمان بازيگران از هفت، هشت ماه قبل در ذهنم بود. با آنها از قصه صحبت کردم. در واقع براي اولين‌بار بود که چنين چيزي را تجربه مي‌کردم، چرا‌که صنعت سينماي ايران اين فرصت را به من نمي‌داد که از يک سال قبل از ساخت، پيش‌توليد بروم؛ بنابر‌اين از روابط شخصي استفاده کردم و با بازيگراني که در ذهن داشتم، تماس گرفتم و همراه شديم. چند ماه پيش از ساخت فيلم، قصه در ذهن اين بازيگران رسوب کرده بود. شايد يکي از دلايلي که بازي‌ها روان درآمده، اين است. البته بخشي از اين تجربه را هم مديون ساخت فيلم «دابلند» هستم که هنوز اکران نشده است. اين فيلم را در گرجستان و با بازيگران غير‌ايراني ساختم. شکل کار‌کردن با بازيگران و جنس بازي‌ها در «دابلند» و «پيلوت» متفاوت‌تر از فيلم‌هاي پيشين من است. شکل برخوردم با بازيگر در گرجستان و برخورد و کنشي که با آن آدم‌ها داشتم، چيزهايي به من اضافه کرد و آن را در «پيلوت» پياده کردم.
«دابلند» پيش از «پيلوت» ساخته شد. برنامه‌اي براي نمايش فيلم در ايران داريد؟
«دابلند» محصول گرجستان است. نمي‌دانم سرنوشت اکران اين فيلم در ايران چه مي‌شود. در واقع پلان «اي» و «بي» براي نمايش اين فيلم در نظر دارم و اميدوارم به پلان‌هاي بعدي نرسد و واقعا نمي‌دانم در ايران اکران خواهد شد يا خير.

بهناز شيرباني: «ارسال يک‌ آگهي تسليت براي روزنامه» نخستين ساخته سينمايي ابراهيم ابراهيميان بود. اين فيلم نخستين بار در جشنواره سي‌ودوم فيلم فجر ديده شد و در چند رشته نامزد دريافت جايزه شد؛ اما بسياري منتظر ساخته‌هاي بعدي اين کارگردان جوان بودند تا او را در دومين ساخته سينمايي‌اش قضاوت کنند. «عادت نمي‌کنيم» به فاصله دو سال از فيلم نخست ساخته شد و بعد از آن «پيلوت» سه‌گانه او را کامل کرد. حالا مدتي است از اکران عمومي فيلم «پيلوت» مي‌گذرد؛ فيلمي که به نظر برخي سينمايي‌نويسان کامل‌ترين فيلم او است. به بهانه نمايش اين فيلم با ابراهيم ابراهيميان از چرايي و چگونگي ساخت اين فيلم با حضور احمد غلامی صحبت کرديم. شما را به خواندن اين گفت‌وگو دعوت مي‌کنيم.

«پيلوت» فيلم منسجم‌تري در مقایسه با ساخته‌هاي شما است و قطعا اتفاق مهمي است که يک فيلم سينمايي ساماني داشته باشد و ايده‌اي را دنبال کند و البته آن ايده را به سرانجام برساند. سرانجام فيلم «پيلوت» درست طراحي و اجرا شده. مفهوم فيلم هم وام‌گرفته از توانايي خود سينما است. شما تمام تلاش‌تان را مي‌کنيد که از توانايي سينما براي بيان هنري به نحو احسن استفاده کنيد و اين اتفاق خوبي است. در اين فيلم شمايل مرد معتاد به دور از کليشه‌هاي رايج تصوير شده است؛ حتي کتک‌زدن زنش به دليل اعتياد نيست و برگرفته از خصلت‌هاي فردي‌اش است يا پايان‌بندي فيلم نکته تأمل‌برانگیزی دارد و دقيق طراحي شده. حتي وقتي براي نخستين بار به اسم فيلم فکر مي‌کنيد، به نظر مي‌رسد که اسم مناسبي براي يک فيلم سينمايي نيست؛ اما بعد از ديدن فيلم متوجه مي‌شويد که اتفاقا نقطه قوت آن است.
به تعبيري حامل کانسپت فيلم است.
شخصيت‌پردازي هم يکي ديگر از نقاط قوت فيلم است. پدري را مي‌بينيم که بي‌مسئوليتي عميقي در طول فيلم به او نسبت داده مي‌شود و ما باورش مي‌کنيم. چيزي که شايد همه ما تجربه کرده‌ايم و وحيد شخصيت واقعي است كه نمونه‌هاي آن در جامعه ما فراوان است. شخصيتي با همه ترديدهايش و با بارقه‌هايي از خشونت، شرافت و بي‌رحمي. در نهايت اين توانايي شماست كه به باور‌پذيري بيشتر آنها کمک کرده است.
نکاتي که شما اشاره مي‌کنيد، اسباب دلخوشي من است که اين مفاهيم را از فيلم دريافت کرده‌ايد. زماني که فيلم‌نامه نوشته مي‌شود و به سراغ ايده‌اي مي‌روم، آن ايده بايد بخشي از ذهنم را به چالش بکشد. به بيان ديگر بايد موتور ذهنم روشن شود. پيرو تجربه‌هاي قبل در اين فيلم هم وقتي ايده به ذهنم رسيد، حس کردم مي‌توانم کار جديدتري انجام بدهم. هرچند که ترس‌هايي هم وجود داشت. مي‌خواستم لب مرز حرکت کنم؛ اما قصه را به سمت تلخي مطلق نبردم و سعي کردم آدم‌ها را واقعي‌تر نشان بدهم. اتفاقا نظراتي که در مدت اکران از برخي مخاطبان فيلم گرفتم، جالب بود. برخي معتقد بودند که چقدر شبيه شخصيت‌هايي که در فيلم هستند، در اطراف‌مان مي‌بينيم. دريافت شما از فيلم برايم جالب است؛ چرا‌که من به همه اين موارد فکر کردم و تصميم گرفتم چنين فضايي براي مخاطب ايجاد شود. در‌واقع اين چالش براي من از مرحله نگارش فيلم‌نامه اتفاق مي‌افتد. من سه بار فيلم را مي‌سازم. اولين بار فيلم را روي فيلم‌نامه مي‌سازم، يک بار در پيش‌توليد و بار آخر سر صحنه اجرا مي‌کنم و حس مي‌کنم کمي مرتب و منظم‌تر مي‌توان اجرا کرد و چيزي اضافه نيست.
اين نظم به‌خوبي حس مي‌شود و شايد گاهي احساس مي‌شود برخي پلان‌ها ارتباط معنايي با اتفاقات قبل و بعد ندارند؛ مثل صحنه‌اي که سعيد آقاخاني رو به پوستر در بيمارستان سعي در ساختن فضاي مفرح‌تري دارد.
در خط اصلي قصه يک واژه بي‌مسئوليتي از واقعه‌اي که واقع شده، ايجاد مي‌شود؛ ماجرايي که آن لحظه بر شخصيت‌ها حادث شده است. به اين فکر کردم که اين بي‌مسئوليتي را پررنگ‌تر از ابتداي درام انجام بدهم. بايد شخصيت‌ها را جايي از خط اصلي قصه بيرون کنم و درگير چيزهاي ديگري شوند و مخاطب بيشتر به اين فکر کند که مسئله اصلي از سوی اين شخصيت‌ها فراموش شده.
بله؛ قبول دارم. اينکه در يک فضا و موقعيت دراماتيک، براي اينکه خودمان را به لحاظ عاطفي و فکري خلاص کنيم، اصطلاحا به چيز ديگري گير مي‌دهيم. اين اساس داستان است که اگر نبود، دليل شما را نمي‌پذيرفتم.
وقتي حادثه‌اي اتفاق مي‌افتد و وحيد متوجه مي‌شود، همسرش بدون اجازه، بچه بيمارش را که اميدي هم به زندگي او وجود نداشته، به بيمارستان آورده و عمل جراحي کرده، براي انتقام‌گرفتن آماده مي‌شود و با واقعيت مردن بچه مواجه مي‌شود. مي‌شد که فراتر از چيزي که مي‌بينيد قصه را پيچيده کرد، اما بحث من اصلا اين نبود. براي من در لحظه کتک‌کاري شخصيت‌ها، همه‌چيز تمام مي‌شد. وقتي به موضوع خاک‌کردن بچه مي‌رسيم همه‌چيز فراموش مي‌شود. اصل ماجرا در ذهن چنين آدم‌هايي فراموش مي‌شود. چرا فراموش مي‌کنيم بچه‌اي اين وسط جانش را از دست داده؟ دقيقا مقصودم اين بود چنين فضايي را در درامي که پيچيده و معمايي نيست تصوير کنم؛ درواقع بازآفريني يک‌سري شخصيت‌ها که قطعا هرکدام از ما در موقعيت‌هاي متفاوت ديديم. اتفاقا خنده‌اي که مخاطب در لحظاتي از فيلم دارد به اعتقاد من اين است که انگار به خودش مي‌خندد. عمل سعيد آقاخاني مقابل پوستر، شکل ابزورد توليد خنده است، نه‌اينکه من قصد خنده‌گرفتن از مخاطب را داشته باشم. توضيح درست‌تر آن مي‌شود کمدي سياه که بر مبناي گروتسک اتفاق مي‌افتد. درواقع به اين موضوع هم واقف بودم که در اين فيلم مثل بندبازها راه سختي در پيش دارم. اگر وجه تراژيک يا کمدي هرکدام غالب مي‌شد ممکن بود محتوا از دست برود.
اتفاقا بحث خوبي است که در مورد نگاه به آدم‌ها بيشتر صحبت کنيم. به نظر من يک نگاه آرماني وجود دارد؛ نگاهي از بالا به آدم‌ها و ديگري نگاه مستندگونه جعلي به آدم‌ها. شايد تعريف ديگر آن اين است که مي‌خواهيم يک داستان مستند از انسان‌هاي واقعي بسازيم که واقعي نيست و واقعيتي است که ما خودمان داريم به اين واقعيت تحميل مي‌کنيم. نمونه درخشان آن اصغر فرهادي است که بسيار موفق است. او مستندات واقعي را جعل مي‌کند، در صورتي که در روزمره ما به ندرت اتفاق مي‌افتد يا اگر اتفاق مي‌افتد آن‌قدر نمي‌تواند گسترش پيدا کند.
وقتي موقعيت دراماتيک يا نمايشي مي‌شود، اصولا يک سطح از بستر واقعي بالاتر مي‌آيد. سال‌ها پيش از علي رفيعي جمله‌اي شنيدم که هنوز در ذهنم هست. گفت: «زندگي اگر يک صندوق گوجه‌فرنگي است، درام قوطي کنسرو رب‌ گوجه‌فرنگي است. محتوا يکي است. عصاره گوجه در رب آن هم وجود دارد. تنها يک فرايند باعث شده تبديل به رب شود». به نظرم زندگي گوجه‌فرنگي است و رب گوجه موقعيت دراماتيک يا نمايش است و از نظر ماهوي به هم متصل هستند. به نظرم ويژگي درام‌هايي که مستندگونه هستند همين است؛ اينکه فاصله مستندبودن را تا يک موقعيت نمايشي‌شدن و مستند نمايشي‌شدن را خيلي خوب طي‌ کرد؛ مثلا در «درباره الي» که فيلم موردعلاقه من است، اين کاملا مشهود است. فکر مي‌کنم از همين فرايند درست رد شده است.
درواقع مي‌خواهم بگويم چرا فيلم شما فرهادي نيست. ما در سينما عباس کيارستمي هم داشتيم. واقعيتي است که خودش را به واقعيت کارگردان تحميل مي‌کند و کارگردان با آن اين‌هماني پيدا مي‌کند و مي‌گويد اين هماني است که من مي‌گويم. واقعيتي که وجود دارد هماني است که من مي‌گويم. فکر مي‌کنم چيزي که به کار اصغر فرهادي ضربه مي‌زند اين است که واقعيت را شيءواره يا کالايي مي‌کند تا آن را بفروشد. اينجاست که فکر مي‌کنم نگاه کالايي به واقعيت دارد و تبديل به کالايي فرهنگي مي‌شود. وقتي تصميم مي‌گيرید يک کالاي فرهنگي را ارائه کنيد، حتما بايد با فاکتورهاي بازار آن را ارائه کنيد. منظورم از بازار، مارکت سينماست. به نظرم اين نگاه کالايي به واقعيت يا نگاه جعلي در تمام فيلم‌هاي فرهادي به‌جز «چهارشنبه‌سوري» غالب است. در سيستم سرمايه‌داري آن را ارائه کالا مي‌بينیم، اما خوب و موفق است. مي‌خواهم بگويم چرا فيلم‌هايي مثل شما هنوز به آن مرحله نرسيده‌اند، به اين دليل که فکر مي‌کنم يک صداقت و شفافيت و يک نگراني ازدست‌رفتن چيزهايي که نبايد از دست برود هنوز وجود دارد.
شايد در «عادت نمي‌کنيم» کمي مي‌شد اين را حس کرد؛ اينکه کالايي کمي به مارکت نزديک شود. در عادت نمي‌کنيم اشتباه کوچکي کردم که البته تجربه خوبي شد. اينکه سعي بر ديده‌نشدن را مبنا قرار دادم، اما همان سعي ديده مي‌شد. اينجا پاشنه آشيل من در «عادت نمي‌کنيم» بود. ولي در «پيلوت» اين را نمي‌بينید. اينجا خودم را رها کردم. شروع کردم شناکردن و دست‌وپازدن و کيف کردم. به همين دليل فکر مي‌کنم کامل‌ترين تجربه‌ام «پيلوت» است. در اين فيلم سعي نکردم ديده نشوم.
واژه‌اي که به کار مي‌بريد، واژه مهم و ارزشمندي است. اصلا هنر يعني رهايي. خود سياست هم هنر است. کدام سياست پاسخ مثبتي مي‌گيرد؟ سياستي که با زور است جواب مي‌دهد يا سياستي که در آن رهايي است؟ اگر به دنبال سياست رهايي‌بخش باشيم قطعا جواب مي‌دهد. وقتي که وارد هنر مي‌شويم اين را به خوبي درک مي‌کنيم که جنس هنر رهايي است. در گفته‌هايتان اشاره کرديد که ملاحظه‌اي نکردم، نخواستم تکبر بورزم يا فروتني کنم. اين سينماي من است.
جالب است از برخي مخاطبان «پيلوت» شنيدم که مي‌گويند اين فيلم مي‌توانست تلويزيوني باشد. اما من اعتقاد دارم اصلا تلويزيوني نيست. اتفاقا سينماست. اما سينمايي است که رها شده؛ يعني فيلم‌ساز يا کارگردان کمي رهاتر حرکت مي‌کند. تمام توانش را به کار برده که خودش، دوربينش و صحنه‌اش ديده نشود. شخصيت‌ها بازي نمايشي نداشته باشند و مدام به جنس زندگي نزديک شوند. به نظرم «پيلوت» مي‌تواند از دو فيلم قبلي من سينمايي‌تر باشد اگر با اين نگرش وارد بحث شويم.
ما با دو مفهوم سروکار داريم؛ يکي واقعيت است، يکي سادگي. چيزي که سادگي را مي‌سازد، پيچيدگي ذهن کارگردان است. گاهي کارگردان چيز ساده‌اي را مي‌سازد و اتفاقاتي را که براي خودش حل کرده است، نشان مي‌دهد. سادگي که ما در‌باره‌اش صحبت مي‌کنيم همان سادگي است که در فيلم شما اتفاق افتاده است. شما راحت‌تر مي‌توانيد يک فيلم پيچيده بسازيد.
اين فيلم مخاطب را درگير هيجانات کاذب نمي‌کند.
وقتي درباره يک معما صحبت مي‌کنيد يا فيلم پليسي مي‌سازيد. در واقع مدار بسته‌اي است که هيچ کنش خلاقانه‌اي در آن اتفاق نمي‌افتد. بحث ما کنشگري زندگي واقعي است و اينکه چطور مي‌شود کنشگري زندگي واقعي را نشان داد. در روز مردمي را مي‌بينيم که درگير اتفاقاتي در مراکز درماني هستند، آيا رفتار آنها درام مي‌شود يا بايد از کنارش گذشت؟ ما در ادبيات چخوف را داريم که توانسته زندگي را به درام تبديل کند. وقتي شما چهار شخصيت را در بيمارستان تصوير مي‌کنيد و هر کدام با يک فرهنگ مشترک و با خرده‌فرهنگ‌هاي بسيار غير‌متعارف و با خصلت‌هاي کلان مشترک و با خرده‌اخلاقيات غير‌مشترک جدال آنها را مي‌بينید، اينجا است که مي‌گوييد زندگي روزمره ما ساخته مي‌شود. درست مثل اعضاي خانواده خودمان. جايي باهم، هم‌داستان مي‌شويم. گاهي اوقات علیه هم مي‌شويم. جايي به‌هم عشق مي‌ورزيم. جالب است که در اين منظومه هيچ‌چيز با‌ثبات و پايداري وجود ندارد جز خود زندگي؛ خود زندگي جريان کلي را پيش مي‌برد. مثلا در فيلم شما اين منظومه را مي‌بينيم. آدم‌هايي که خبيث‌اند و خباثت آنها تاريخ دارد. از يک لحظه تا لحظه بعد خباثت آنها ته مي‌کشد. يا آدم‌هايي داريم که مهربان هستند و تصميم مي‌گيرند خباثت نورزند. در حد فاصل يک راهرو تا راهروي بعد تصميم آنها عوض مي‌شود. اين همان چيزي است که ما را مي‌سازد و کشف و بيان آنها خيلي دشوار است. نکته‌اي که در فيلم شما وجود دارد و آن را از سطح خرده‌روايت‌ها خارج مي‌کند و ما را به ديد کلانتري مي‌رساند، دو روايت است. يکي قبري که سه‌طبقه است. اينکه آنجا هم ناگزيريم هم‌ديگر را تحمل کنيم و اين نکته مهمي است. انگار زندگي که به ما تحميل مي‌شود، مرگ هم تحميل مي‌شود. نکته ديگر اين است که اصرار داريد بگوييد من نمي‌خواهم در واقعيت صرف بمانم و يک لايه عميق‌تر را نشان مي‌دهم. برادر کوچک‌تر به برادر بزرگ‌تر سيطره روحي دارد و اين به زيبايي تصوير شده است. جالب است که روايت داريم هر کسي که سعي کند بر ديگران سيطره روحي پيدا کند، شيطان است. ما اينجا مي‌بينيم اين اتفاق لايه دوم فيلم شما است. برادري است که خودش سهل‌انگار و بي‌مسئوليت است ودست‌بر‌قضا به برادر بزرگ‌ترش سيطره روحي پيدا می‌کند‌ که احتمالا يک المان‌هايي از خوب‌بودن بيشتر در او وجود دارد. در انتها هم با خود واقعي برادر بزرگ‌تر روبه‌رو مي‌شويم و ديگر اثري از برادر کوچک‌تر ديده نمي‌شود.
بله سعي داشتم اين فضا را به مخاطب نشان بدهم.
بد نيست درباره انتخاب بازيگران فيلم «پيلوت» هم صحبت کنيم. حميد‌رضا آذرنگ، دومين همکاري‌اش را با شما در پيلوت بعد از «عادت نمي‌کنيم» تجربه کرد و ارتباط جواد عزتي و حميد‌رضا آذرنگ در اين فيلم بسيار باورپذير است. چطور به اين ترکيب رسيديد؟
فعل و انفعالات عجيبي در انتخاب بازيگران فيلم اتفاق افتاد. وقتي ايده به ذهنم رسيد و شخصيت‌ها روي کاغذ خلق شدند. در مرحله طرح يا سيانپس به بازيگران فيلم فکر کردم. با همه آنها تماس گرفتم. ابتدا قرار بود هادي حجازي‌فر نقش حميد را بازي کند و حميدرضا آذرنگ ديرتر به ما اضافه شد. چيدمان بازيگران از هفت، هشت ماه قبل در ذهنم بود. با آنها از قصه صحبت کردم. در واقع براي اولين‌بار بود که چنين چيزي را تجربه مي‌کردم، چرا‌که صنعت سينماي ايران اين فرصت را به من نمي‌داد که از يک سال قبل از ساخت، پيش‌توليد بروم؛ بنابر‌اين از روابط شخصي استفاده کردم و با بازيگراني که در ذهن داشتم، تماس گرفتم و همراه شديم. چند ماه پيش از ساخت فيلم، قصه در ذهن اين بازيگران رسوب کرده بود. شايد يکي از دلايلي که بازي‌ها روان درآمده، اين است. البته بخشي از اين تجربه را هم مديون ساخت فيلم «دابلند» هستم که هنوز اکران نشده است. اين فيلم را در گرجستان و با بازيگران غير‌ايراني ساختم. شکل کار‌کردن با بازيگران و جنس بازي‌ها در «دابلند» و «پيلوت» متفاوت‌تر از فيلم‌هاي پيشين من است. شکل برخوردم با بازيگر در گرجستان و برخورد و کنشي که با آن آدم‌ها داشتم، چيزهايي به من اضافه کرد و آن را در «پيلوت» پياده کردم.
«دابلند» پيش از «پيلوت» ساخته شد. برنامه‌اي براي نمايش فيلم در ايران داريد؟
«دابلند» محصول گرجستان است. نمي‌دانم سرنوشت اکران اين فيلم در ايران چه مي‌شود. در واقع پلان «اي» و «بي» براي نمايش اين فيلم در نظر دارم و اميدوارم به پلان‌هاي بعدي نرسد و واقعا نمي‌دانم در ايران اکران خواهد شد يا خير.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.