چگونه جهان عرب تکهتکه شد
اوایل آوریل 2015 اسکات اندرسون و پائولو پلگرین، خبرنگار و عکاس مجله نیویورکتایمز، سفرهای طولانی خود را به خاورمیانه آغاز میکنند. آنها پیشتر هم به طور جداگانه و هم در قالب یک گروه مناقشات منطقه را در طول 20 سال گذشته گزارش داده بودند و امیدوار بودند برداشت بهتری از بهار عربی و عواقب بعدی آن به دست آورند. اوضاع که در سالهای 2015 و 2016 بدتر شد، سفرهای آنها به جزایری از یونان که با سیل پناهجویان سوری و عراقی مواجه بود؛ و نیز به جبهه مقدم شمال عراق، جایی که نبرد با داعش بهشدت ادامه داشت، گسترش یافت. آنها نتایج این پروژه 16ماهه را به صورت شش روایت جداگانه در کتاب «سرزمینهای تکهتکه» گردآوری کردهاند که با رشتههای بزرگتری از تاریخ به هم بافته شده، با این هدف که پیچیدگیهای دنیای عرب را در زمان طغیانشان نشان دهند. از قرار معلوم گزارش کتاب حاضر با گزارشهایی که قبلا نیویورکتایمز منتشر کرده، متفاوت است. این گزارش بسیار مفصلتر از گزارشهای اصلی معمول در مجله نیویورکتایمز است که تمام یک شماره مجله را در بر میگیرد. گزارش حاضر فاجعهای را روایت میکند که از زمان اشغال عراق در ۱۳ سال گذشته دنیای عرب
را تکهتکه کرده است؛ فاجعهای که نتیجهاش سربرآوردن داعش و بحران جهانی پناهجویان شد. گستره جغرافیایی این فاجعه وسیع است و دلایل آن بسیارند؛ اما نتایج آن یعنی جنگ و بیثباتی در سرتاسر جهان برای همه آشناست. گزارش اسکات اندرسون روایت او را از آنچه اتفاق افتاده، از نگاه شش شخصیت در مصر و لیبی و سوریه و عراق و کردستانِ عراق در اختیار خواننده میگذارد. مجموعه عکسی از پائولو پلگرین که حاصل سفرهای متعدد او در ۱۴ سال گذشته به این منطقه است؛ نیز ضمیمه متن اندرسون است. کتاب حاضر بهتازگی با ترجمه فرشید واحدیان و به همت نشر اختران به فارسی ترجمه و منتشر شده است.
به گزارش اندرسون 22 کشور دنیای عرب به درجاتی از بهار عرب تأثیر گرفتهاند؛ ولی تحولات اساسی و خسارت اصلی متوجه شش کشور بود؛ یعنی مصر، عراق، لیبی، سوریه، تونس و یمن؛ کشورهایی که از سوی امپراتوریهای اروپاییها در اوایل قرن بیستم به وجود آمدند. روایت اندرسون شرح حال شش نفر است از این کشورها: لیلا سویف (مصر)، مجدی المنقوش (لیبی)، آذر میرخان (کردستان عراق)، مجد ابراهیم (سوریه)، خلود الزیدی و وقاص حسن (عراق). به جز یک نفر، همگی به قول اندرسون از این «کشورهای با مرز ساختگی» هستند و تجربیات شخصی آنها ریشه در داستان بزرگتر پیدایش کشورشان دارد. او نقطه آغاز این روند را پاپان جنگ جهانی اول میداند؛ وقتی دو متحد پیروز یعنی انگلستان و فرانسه سرزمینهای دولت شکستخورده عثمانی را بهعنوان غنیمتهای جنگی بین خود تقسیم کردند. بهاینصورت که در بینالنهرین انگلیس از ترکیب سه ایالت بزرگ خودمختار عثمانی کشور عراق را تأسیس کرد: جنوبیترین بخش این ایالات تحت سلطه عربهای شیعه، ایالت میانی جایگاه عربهای سنی و ایالت شمالی جایگاه کردها بود. اندرسون معتقد است «در سمت غربی عراق قدرتهای اروپایی روشهای متفاوتی اتخاذ کردند و
سرزمین بزرگی به نام «سوریه» را به قطعات کوچکتر و قابل کنترل تقسیم کردند. باقیمانده کوچکی از سوریه - اساسا آنچه امروز به نام سوریه وجود دارد - و بخش محصور ساحلی لبنان تحت قیمومیت فرانسه درآمد؛ درحالیکه انگلستان فلسطین، منطقه ماورای اردن و یک نوار باریک از جنوب سوریه را که نهایتا به اسرائیل و اردن تبدیل شد، تحت کنترل خود گرفت. کمی بعد از این وقایع در سال 1934 ایتالیا سه منطقه باستانی شمال آفریقا را که در سال 1912 از امپراتوری عثمانی گرفته بود، به هم متصل کرد تا مستعمره جدیدی به نام لیبی را ایجاد کند». اندرسون بر این باور است که قدرتهای اروپایی به منظور ادامه سلطه خود بر این سرزمینهای پارهپاره همان سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» را در زمان استعمار اعمال کردند که در کنار تفاوتهای فرقهای و منطقهای این کشورها بر آتش بحرانهای کشورهای عربی دمید.
مقالات کتاب حاضر به پنج قسمت تقسیم میشود که به ترتیب زمانی و به تناوب در میان شخصیتهای اصلی پیش میرود. بخش اول همراه با معرفی چندین نفر از این شخصیتها به سه عامل تاریخی اختصاص دارد که در درک بحرانهای کنونی بسیار اهمیت دارند: یعنی بیثباتی ذاتی برخی کشورهای خاورمیانه که مرزهای ساختگی دارند؛ موقعیت متزلزلی که حکومتهای عرب متحد آمریکا پیدا کردهاند که نتیجه اتخاذ سیاستهایی است که بهشدت با مخالفت مردمشان مواجه است و دخالت آمریکا در تجزیه عملی عراق؛ رویدادی که بهندرت در زمان خودش مطرح شد و در نتیجه مشروعيت دولت ملی را در یک کشور عربی زیر سؤال برد. بخش دوم کتاب در درجه اول به حمله آمریکا به عراق و اینکه چگونه این حمله پایهگذار شورشهای بهار عربی بود، اختصاص دارد. در بخش سوم، حوادث سرعت بیشتری به خود میگیرند؛ چون اسکات اندرسون نتایج انفجاری این شورشها را در مصر، لیبی و سوریه دنبال میکند. نویسنده در بخش چهارم که گاهشمار سربرآوردن داعش است و بخش پنجم که مهاجرت و خروج مردم را از این منطقه دنبال میکند، به طور مستقیم در زمان حال قرار میگیرد؛ در قلب مهمترین مسئله جهان. نویسنده میکوشد در گزارش خود
داستانی از زندگی انسانهای این منطقه روایت کند که سهمی هم از قهرمانی و حتی بارقههایی از امید در خود داشته باشد. معالوصف، آنچه در این کتاب میآید، هشداری تاریک و سیاه است. اندرسون بر این باور است که امروز تراژدی و خشونت خاورمیانه از سواحلش به نقاط دیگر سرریز شده و تقریبا یک میلیون نفر از مردم سوریه و عراق برای فرار از جنگ در کشورشان به اروپا روی آوردهاند. چنانکه در آمریکا و اروپا دو مقوله تروریسم و مهاجرت به هم گره خوردهاند و به یک مسئله اصلی سیاسی در انتخاباتهای ریاستجمهوری تبدیل شدهاند. اندرسون در روایت خود نشان میدهد که ریشه بحران کنونی جهان عرب را باید در جنگ جهانی اول جست، همچنان که این بحران منطقهای نیز مثل آن جنگ، بدون دلیل و منطق چشمگیری بهسرعت و بهطور وسیعی بر رویدادهایی در سرتاسر جهان تأثیر گذاشت.
اوایل آوریل 2015 اسکات اندرسون و پائولو پلگرین، خبرنگار و عکاس مجله نیویورکتایمز، سفرهای طولانی خود را به خاورمیانه آغاز میکنند. آنها پیشتر هم به طور جداگانه و هم در قالب یک گروه مناقشات منطقه را در طول 20 سال گذشته گزارش داده بودند و امیدوار بودند برداشت بهتری از بهار عربی و عواقب بعدی آن به دست آورند. اوضاع که در سالهای 2015 و 2016 بدتر شد، سفرهای آنها به جزایری از یونان که با سیل پناهجویان سوری و عراقی مواجه بود؛ و نیز به جبهه مقدم شمال عراق، جایی که نبرد با داعش بهشدت ادامه داشت، گسترش یافت. آنها نتایج این پروژه 16ماهه را به صورت شش روایت جداگانه در کتاب «سرزمینهای تکهتکه» گردآوری کردهاند که با رشتههای بزرگتری از تاریخ به هم بافته شده، با این هدف که پیچیدگیهای دنیای عرب را در زمان طغیانشان نشان دهند. از قرار معلوم گزارش کتاب حاضر با گزارشهایی که قبلا نیویورکتایمز منتشر کرده، متفاوت است. این گزارش بسیار مفصلتر از گزارشهای اصلی معمول در مجله نیویورکتایمز است که تمام یک شماره مجله را در بر میگیرد. گزارش حاضر فاجعهای را روایت میکند که از زمان اشغال عراق در ۱۳ سال گذشته دنیای عرب
را تکهتکه کرده است؛ فاجعهای که نتیجهاش سربرآوردن داعش و بحران جهانی پناهجویان شد. گستره جغرافیایی این فاجعه وسیع است و دلایل آن بسیارند؛ اما نتایج آن یعنی جنگ و بیثباتی در سرتاسر جهان برای همه آشناست. گزارش اسکات اندرسون روایت او را از آنچه اتفاق افتاده، از نگاه شش شخصیت در مصر و لیبی و سوریه و عراق و کردستانِ عراق در اختیار خواننده میگذارد. مجموعه عکسی از پائولو پلگرین که حاصل سفرهای متعدد او در ۱۴ سال گذشته به این منطقه است؛ نیز ضمیمه متن اندرسون است. کتاب حاضر بهتازگی با ترجمه فرشید واحدیان و به همت نشر اختران به فارسی ترجمه و منتشر شده است.
به گزارش اندرسون 22 کشور دنیای عرب به درجاتی از بهار عرب تأثیر گرفتهاند؛ ولی تحولات اساسی و خسارت اصلی متوجه شش کشور بود؛ یعنی مصر، عراق، لیبی، سوریه، تونس و یمن؛ کشورهایی که از سوی امپراتوریهای اروپاییها در اوایل قرن بیستم به وجود آمدند. روایت اندرسون شرح حال شش نفر است از این کشورها: لیلا سویف (مصر)، مجدی المنقوش (لیبی)، آذر میرخان (کردستان عراق)، مجد ابراهیم (سوریه)، خلود الزیدی و وقاص حسن (عراق). به جز یک نفر، همگی به قول اندرسون از این «کشورهای با مرز ساختگی» هستند و تجربیات شخصی آنها ریشه در داستان بزرگتر پیدایش کشورشان دارد. او نقطه آغاز این روند را پاپان جنگ جهانی اول میداند؛ وقتی دو متحد پیروز یعنی انگلستان و فرانسه سرزمینهای دولت شکستخورده عثمانی را بهعنوان غنیمتهای جنگی بین خود تقسیم کردند. بهاینصورت که در بینالنهرین انگلیس از ترکیب سه ایالت بزرگ خودمختار عثمانی کشور عراق را تأسیس کرد: جنوبیترین بخش این ایالات تحت سلطه عربهای شیعه، ایالت میانی جایگاه عربهای سنی و ایالت شمالی جایگاه کردها بود. اندرسون معتقد است «در سمت غربی عراق قدرتهای اروپایی روشهای متفاوتی اتخاذ کردند و
سرزمین بزرگی به نام «سوریه» را به قطعات کوچکتر و قابل کنترل تقسیم کردند. باقیمانده کوچکی از سوریه - اساسا آنچه امروز به نام سوریه وجود دارد - و بخش محصور ساحلی لبنان تحت قیمومیت فرانسه درآمد؛ درحالیکه انگلستان فلسطین، منطقه ماورای اردن و یک نوار باریک از جنوب سوریه را که نهایتا به اسرائیل و اردن تبدیل شد، تحت کنترل خود گرفت. کمی بعد از این وقایع در سال 1934 ایتالیا سه منطقه باستانی شمال آفریقا را که در سال 1912 از امپراتوری عثمانی گرفته بود، به هم متصل کرد تا مستعمره جدیدی به نام لیبی را ایجاد کند». اندرسون بر این باور است که قدرتهای اروپایی به منظور ادامه سلطه خود بر این سرزمینهای پارهپاره همان سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» را در زمان استعمار اعمال کردند که در کنار تفاوتهای فرقهای و منطقهای این کشورها بر آتش بحرانهای کشورهای عربی دمید.
مقالات کتاب حاضر به پنج قسمت تقسیم میشود که به ترتیب زمانی و به تناوب در میان شخصیتهای اصلی پیش میرود. بخش اول همراه با معرفی چندین نفر از این شخصیتها به سه عامل تاریخی اختصاص دارد که در درک بحرانهای کنونی بسیار اهمیت دارند: یعنی بیثباتی ذاتی برخی کشورهای خاورمیانه که مرزهای ساختگی دارند؛ موقعیت متزلزلی که حکومتهای عرب متحد آمریکا پیدا کردهاند که نتیجه اتخاذ سیاستهایی است که بهشدت با مخالفت مردمشان مواجه است و دخالت آمریکا در تجزیه عملی عراق؛ رویدادی که بهندرت در زمان خودش مطرح شد و در نتیجه مشروعيت دولت ملی را در یک کشور عربی زیر سؤال برد. بخش دوم کتاب در درجه اول به حمله آمریکا به عراق و اینکه چگونه این حمله پایهگذار شورشهای بهار عربی بود، اختصاص دارد. در بخش سوم، حوادث سرعت بیشتری به خود میگیرند؛ چون اسکات اندرسون نتایج انفجاری این شورشها را در مصر، لیبی و سوریه دنبال میکند. نویسنده در بخش چهارم که گاهشمار سربرآوردن داعش است و بخش پنجم که مهاجرت و خروج مردم را از این منطقه دنبال میکند، به طور مستقیم در زمان حال قرار میگیرد؛ در قلب مهمترین مسئله جهان. نویسنده میکوشد در گزارش خود
داستانی از زندگی انسانهای این منطقه روایت کند که سهمی هم از قهرمانی و حتی بارقههایی از امید در خود داشته باشد. معالوصف، آنچه در این کتاب میآید، هشداری تاریک و سیاه است. اندرسون بر این باور است که امروز تراژدی و خشونت خاورمیانه از سواحلش به نقاط دیگر سرریز شده و تقریبا یک میلیون نفر از مردم سوریه و عراق برای فرار از جنگ در کشورشان به اروپا روی آوردهاند. چنانکه در آمریکا و اروپا دو مقوله تروریسم و مهاجرت به هم گره خوردهاند و به یک مسئله اصلی سیاسی در انتخاباتهای ریاستجمهوری تبدیل شدهاند. اندرسون در روایت خود نشان میدهد که ریشه بحران کنونی جهان عرب را باید در جنگ جهانی اول جست، همچنان که این بحران منطقهای نیز مثل آن جنگ، بدون دلیل و منطق چشمگیری بهسرعت و بهطور وسیعی بر رویدادهایی در سرتاسر جهان تأثیر گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.