|

رويکرد تجربي براي کاهش فقر

روزبه کردوني*

ريشه‌کني فقر همواره يکي از دغدغه‌هاي مهم جهاني براي سياست‌گذاران، متخصصان، دولتمردان و کنشگران مدني بوده است. در ايران نيز مقابله با فقر و عوامل شکل‌گيري آن، به‌ويژه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، در مرکز توجه همه دولت‌ها و تقريبا در دستور کار تمام برنامه‌هاي توسعه بوده؛ اما سؤال اساسي اين است که موفقيت چهار دهه سياست‌گذاري در حوزه فقر چه ميزان بوده است؟ پاسخ به اين پرسش از چند منظر ضروري است؛ اول اينکه اجماعی نظري بين صاحب‌نظران وجود دارد که موضوع فقر، گفتمان غالب بين سياست‌گذاران و روشنفکران نيست. از سوي ديگر، فقط از مسير نقد بي‌رحمانه سياست‌گذاري حوزه فقر در اين سال‌ها مي‌توان يادگيري سياستي دقيقی از آموخته‌هاي گذشته داشت و آخر اينکه از مسير اين مرور نقادانه مي‌توان اميدوار بود که رويکردهاي مقابله با فقر، با تمرکز بر مفهوم‌پردازي، گفتمان‌سازي و تدوين سياست‌هاي رفاهي کارآمد، به سمت شکل‌گيري رويکردهاي عملياتي و عبور از طرح مسئله براي حل مسئله گذر کند. ‌اتفاق بسيار مهم اين روزها با بسامد جهاني، يعني اعطاي جايزه مهم نوبل اقتصاد سال ۲۰۱۹ به سه نظريه‌پرداز حوزه فقر، فرصتي مهم و مغتنم براي گفت‌وگو درباره تجارب موفق جهاني در اين حوزه را فراهم کرده است.اما آنان به چه راه‌حل‌هاي نويني دست يافته‌اند؟ رويکرد تجربي اين نظريه‌پردازان، متکي بر شناخت شيوه‌هاي تعيين شاخص‌هايي است که منجر به کاهش فقر جهاني مي‌شود. اين رويکرد بيان مي‌کند: «ميزان بزرگي و اهميت يک مسئله مي‌تواند ما را به احساس شکست رهنمون کند» و تأكيد مي‌کند: «مبارزه با فقر نبايد شکلي طاقت‌فرسا و نفس‌گير به خود بگيرد». در اين چارچوب، اين نظريه‌پردازان نشان دادند مسئله فقر را مي‌توان به سؤال‌های کوچک، ملموس، قابل فهم و حل‌شدنی تبديل کرد. مطابق آنچه از سوی اعضاي آکادمي نوبل منتشر شده است، اين سه اقتصاددان رويکردي نو در از‌بين‌بردن فقر ارائه داده‌اند. در توضيح اين رويکرد تأكيد شده است در‌حالي‌که اين فهم همگاني وجود دارد که بين کشورهاي توسعه‌يافته و فقير تفاوت وسيع و عميقی در بهره‌وري وجود دارد، اما مطابق با آنچه بنرجي و دوفلو (دو دريافت‌کننده جایزه امسال نوبل اقتصاد) تأكيد کرده‌اند، تفاوت در بهره‌وري بين خود کشورهاي فقير نیز معنادار است. براي مثال، در برخي از آنها شرکت‌ها، کارآفرين‌ها و شهروندان از تکنولوژي‌هاي نوين براي توليد محصولات استفاده مي‌کنند، اما در کشورهاي ديگر (که همان محصولات را ارائه مي‌دهند) استفاده از تکنولوژي منسوخ و از دور خارج شده است که باعث کاهش شاخص بهره‌وري می‌شود. سؤال مهمي که اين اقتصاددانان به آن پرداخته‌اند، اين است که استفاده از تکنولوژي‌هاي قديمي، به دليل نبود سرمايه است يا فقر در سياست‌گذاري؟ يا اينکه شهروندان و صاحبان شرکت‌ها و صنايع از تصميم‌گيري عاقلانه براي سرمايه‌گذاري در اين حوزه ناتوان بوده‌اند؟

ميشل کرمر، ديگر برنده جايزه نوبل سال جاری، با تمرکز بر حوزه آموزش، سؤال‌هایی مشابه با جنس پرسش‌های یادشده مطرح کرده است؛ در کشورهاي با درآمد پايين، کدام مداخلات باعث ارتقاي خروجي آموزشي آن‌‌هم با کمترين هزينه مي‌شود؟ آيا دسترسي بيشتر به متون دسترسي و غذاي رايگان در اين امر مؤثر است؟
در واقع اين جنس از پرسش‌ها مبناي تحقيقات برندگان جايزه نوبل اقتصاد امسال بوده است. اکنون فرصت پرداختن به جنبه‌هاي مهم نظريه‌های اين اقتصاددانان فراهم است و اين يادداشت در مجال کوتاه خود، فقط فرصت اشاراتي در راستاي سياست‌گذاري فقر و ايجاد رفاه دارد. بايد تأكيد شود در زماني که اکثر صاحب‌نظران حوزه فقر در ايران معتقدند هنوز اين معضل، مسئله‌اي فرعي و حاشيه‌اي در ساحت گفتماني و سياست‌گذاري دولت و حوزه عمومي است، اعطاي جايزه نوبل اقتصاد به محققاني که با رويکردی تجربي و ميداني، در راستای تبديل مسئله فقر به مجموعه‌ای از مسائل کوچک و حل‌شدنی تلاش کرده‌اند، پيام مهمي دارد. اين نگرش که «فقر آ‌ن‌قدر بزرگ و مهم است که حل آن را بايد به فراموشي سپرد»، بايد به چالش کشيده شود. اکنون فرصتي مناسب براي گسترش گفتمان و تدوين و ارتقاي سياست‌هاي اجتماعي مؤثر به‌ويژه با تمرکز بر نقد سياست‌گذاري سال‌های گذشته در اين حوزه، در اختيار ماست که براي بهبود کيفيت زندگي ايرانيان و کاهش جلوه‌هاي پذيرفته‌نشده فقر، حتما مي‌تواند به برنامه‌هايی درخور اجرا تبديل شود.
* رئيس مؤسسه عالي پژوهش تأمين اجتماعي

ريشه‌کني فقر همواره يکي از دغدغه‌هاي مهم جهاني براي سياست‌گذاران، متخصصان، دولتمردان و کنشگران مدني بوده است. در ايران نيز مقابله با فقر و عوامل شکل‌گيري آن، به‌ويژه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، در مرکز توجه همه دولت‌ها و تقريبا در دستور کار تمام برنامه‌هاي توسعه بوده؛ اما سؤال اساسي اين است که موفقيت چهار دهه سياست‌گذاري در حوزه فقر چه ميزان بوده است؟ پاسخ به اين پرسش از چند منظر ضروري است؛ اول اينکه اجماعی نظري بين صاحب‌نظران وجود دارد که موضوع فقر، گفتمان غالب بين سياست‌گذاران و روشنفکران نيست. از سوي ديگر، فقط از مسير نقد بي‌رحمانه سياست‌گذاري حوزه فقر در اين سال‌ها مي‌توان يادگيري سياستي دقيقی از آموخته‌هاي گذشته داشت و آخر اينکه از مسير اين مرور نقادانه مي‌توان اميدوار بود که رويکردهاي مقابله با فقر، با تمرکز بر مفهوم‌پردازي، گفتمان‌سازي و تدوين سياست‌هاي رفاهي کارآمد، به سمت شکل‌گيري رويکردهاي عملياتي و عبور از طرح مسئله براي حل مسئله گذر کند. ‌اتفاق بسيار مهم اين روزها با بسامد جهاني، يعني اعطاي جايزه مهم نوبل اقتصاد سال ۲۰۱۹ به سه نظريه‌پرداز حوزه فقر، فرصتي مهم و مغتنم براي گفت‌وگو درباره تجارب موفق جهاني در اين حوزه را فراهم کرده است.اما آنان به چه راه‌حل‌هاي نويني دست يافته‌اند؟ رويکرد تجربي اين نظريه‌پردازان، متکي بر شناخت شيوه‌هاي تعيين شاخص‌هايي است که منجر به کاهش فقر جهاني مي‌شود. اين رويکرد بيان مي‌کند: «ميزان بزرگي و اهميت يک مسئله مي‌تواند ما را به احساس شکست رهنمون کند» و تأكيد مي‌کند: «مبارزه با فقر نبايد شکلي طاقت‌فرسا و نفس‌گير به خود بگيرد». در اين چارچوب، اين نظريه‌پردازان نشان دادند مسئله فقر را مي‌توان به سؤال‌های کوچک، ملموس، قابل فهم و حل‌شدنی تبديل کرد. مطابق آنچه از سوی اعضاي آکادمي نوبل منتشر شده است، اين سه اقتصاددان رويکردي نو در از‌بين‌بردن فقر ارائه داده‌اند. در توضيح اين رويکرد تأكيد شده است در‌حالي‌که اين فهم همگاني وجود دارد که بين کشورهاي توسعه‌يافته و فقير تفاوت وسيع و عميقی در بهره‌وري وجود دارد، اما مطابق با آنچه بنرجي و دوفلو (دو دريافت‌کننده جایزه امسال نوبل اقتصاد) تأكيد کرده‌اند، تفاوت در بهره‌وري بين خود کشورهاي فقير نیز معنادار است. براي مثال، در برخي از آنها شرکت‌ها، کارآفرين‌ها و شهروندان از تکنولوژي‌هاي نوين براي توليد محصولات استفاده مي‌کنند، اما در کشورهاي ديگر (که همان محصولات را ارائه مي‌دهند) استفاده از تکنولوژي منسوخ و از دور خارج شده است که باعث کاهش شاخص بهره‌وري می‌شود. سؤال مهمي که اين اقتصاددانان به آن پرداخته‌اند، اين است که استفاده از تکنولوژي‌هاي قديمي، به دليل نبود سرمايه است يا فقر در سياست‌گذاري؟ يا اينکه شهروندان و صاحبان شرکت‌ها و صنايع از تصميم‌گيري عاقلانه براي سرمايه‌گذاري در اين حوزه ناتوان بوده‌اند؟

ميشل کرمر، ديگر برنده جايزه نوبل سال جاری، با تمرکز بر حوزه آموزش، سؤال‌هایی مشابه با جنس پرسش‌های یادشده مطرح کرده است؛ در کشورهاي با درآمد پايين، کدام مداخلات باعث ارتقاي خروجي آموزشي آن‌‌هم با کمترين هزينه مي‌شود؟ آيا دسترسي بيشتر به متون دسترسي و غذاي رايگان در اين امر مؤثر است؟
در واقع اين جنس از پرسش‌ها مبناي تحقيقات برندگان جايزه نوبل اقتصاد امسال بوده است. اکنون فرصت پرداختن به جنبه‌هاي مهم نظريه‌های اين اقتصاددانان فراهم است و اين يادداشت در مجال کوتاه خود، فقط فرصت اشاراتي در راستاي سياست‌گذاري فقر و ايجاد رفاه دارد. بايد تأكيد شود در زماني که اکثر صاحب‌نظران حوزه فقر در ايران معتقدند هنوز اين معضل، مسئله‌اي فرعي و حاشيه‌اي در ساحت گفتماني و سياست‌گذاري دولت و حوزه عمومي است، اعطاي جايزه نوبل اقتصاد به محققاني که با رويکردی تجربي و ميداني، در راستای تبديل مسئله فقر به مجموعه‌ای از مسائل کوچک و حل‌شدنی تلاش کرده‌اند، پيام مهمي دارد. اين نگرش که «فقر آ‌ن‌قدر بزرگ و مهم است که حل آن را بايد به فراموشي سپرد»، بايد به چالش کشيده شود. اکنون فرصتي مناسب براي گسترش گفتمان و تدوين و ارتقاي سياست‌هاي اجتماعي مؤثر به‌ويژه با تمرکز بر نقد سياست‌گذاري سال‌های گذشته در اين حوزه، در اختيار ماست که براي بهبود کيفيت زندگي ايرانيان و کاهش جلوه‌هاي پذيرفته‌نشده فقر، حتما مي‌تواند به برنامه‌هايی درخور اجرا تبديل شود.
* رئيس مؤسسه عالي پژوهش تأمين اجتماعي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.