|

به مناسبت روز آمار

احسان رزاقي . دانش‌آموخته رشته آمار

از زماني كه در نيمه دوم دهه 70 شمسي در دانشگاه صنعتي اصفهان دانشجوي مقطع كارشناسي رشته آمار بودم و كسي از هم‌دوره‌اي‌ها به دكتر علي همداني، استاد برجسته و مدير‌وقت گروه آمار دانشگاه، پيشنهاد تعيين روزي به نام آمار را داد كه اندكي بعد با پيگيري‌هاي مجدانه دكتر همداني در انجمن و مركز آمار ايران روز اول آبان هر سال در تقويم‌ها به نام «روز آمار و برنامه‌ريزي» نام‌گذاري شد، بيش از دو دهه مي‌گذرد. آن هم‌دوره‌اي اما خود بعدها عطای آمار را به لقایش بخشيد و ترجيح داد خرقه تجارت سنگ‌هاي ساختماني و صادرات آنها به برخي كشورهاي اروپايي را به تن كند. شايد روزي همه ما آمارخوان‌ها به تناسب علایق و توانمندي‌هايمان مجبور به چرخشي مشابه در مسير خود شويم كه قصه امروز آمار در كشور ما و به‌كارگيري آن در برنامه‌ريزي‌ها و ارزيابي عملكردها قصه‌اي است تلخ. در تير‌ماه امسال يك مقام دولتي اظهار كرد كه «آتش‌سوزي در جنگل‌هاي كشور نسبت به‌مدت مشابه سال گذشته حدود 130 درصد كاهش يافته است» (خبرگزاري ايسنا؛ 12 ارديبهشت 1398) و كسي هم نپرسيد كه ايها الناس عدد آتش‌سوزي‌هاي سال گذشته چند مورد بوده و به چند مورد رسيده كه اين كاهش معادل 130 درصد شده و چگونه يك عدد كه حداقل آن صفر است، مي‌تواند به ميزان بيش از صد درصد تنزل يابد؟ چرا‌كه او مديري است كه به دنبال توجيه عملكرد خود و مجموعه‌اش با بهره‌گيري از آمار است و از ديد بسياري از مديران، آمار اگر هم كاربردي داشته باشد، همين است نه بيشتر.

علاوه بر منظر فوق، نگاه ديگر تحديدكننده جايگاه علم آمار اين است كه برخي صاحب‌منصبان با اشاره به گسترش سامانه‌هاي اطلاعاتي مبتني‌بر فناوري اطلاعات چنين استدلال مي‌كنند كه در اين شرايط ديگر آمار (كه از نگاه آنها همان آمارگيري و گردآوري اطلاعات است) نمي‌تواند جايگاهي داشته باشد و در لحظه مي‌توان به آمارهاي «ثبتي‌مبنا» (آمارهاي مستخرج از داده‌هايي كه در فرايند ارائه خدمت و در لحظه ارائه خدمات ثبت مي‌شوند) دست يافت. اين اما فقط بخشي از واقعيت است راه‌اندازي هر سامانه اطلاعاتي بدوا به شناخت فرايندهاي مرتبط و همچنين نقاطي نياز دارد كه مي‌توان در آنها اطلاعات مورد نياز را با «روايي و پايايي قابل قبول» استخراج کرد و براي تهيه آمارهاي مدنظر به كار گرفت. بدون اشراف كامل بر يك فرايند منجر به توليد آمار، راه‌اندازي سامانه‌هاي اطلاعاتي جز هدر‌دادن هزينه‌ها نخواهد بود و آمارشناسان آشنا به فرايندهاي نيازمند مكانيزه‌شدن باید جزء هسته اصلي گروه‌هاي كارشناسي مجري راه‌اندازي سامانه‌هاي اطلاعاتي باشند و از ابتدا يعني مرحله طراحي منشورهاي اجرائي آن سامانه‌ها تا انتها كه كنترل صحت خروجي‌هاي آماري آنها است، نظارت داشته باشند تا خروجي‌هايي واقعي از سامانه‌ها حاصل شود. هر قلم آماري به يك تعريف مشخص جامع و مانع نياز دارد كه بدون ارائه آن ارائه‌كرد آمار بنياني محكم ندارد و مقوله‌هايي از اين‌دست همچنان نيازمند مداقه ازسوی كارشناسان آمار است. سامانه‌هاي اطلاعاتي و گزارش‌سازهاي آماري فقط در صورتي مي‌توانند به صورت مكانيزه و مجزا از دخالت انساني (يك كارشناس آمار) آمارهايي قابل اعتماد ارائه دهند كه در چارچوب يك «نظام جامع آماري» همه زواياي آمارهاي مدنظر در آنها ديده شود.

از زماني كه در نيمه دوم دهه 70 شمسي در دانشگاه صنعتي اصفهان دانشجوي مقطع كارشناسي رشته آمار بودم و كسي از هم‌دوره‌اي‌ها به دكتر علي همداني، استاد برجسته و مدير‌وقت گروه آمار دانشگاه، پيشنهاد تعيين روزي به نام آمار را داد كه اندكي بعد با پيگيري‌هاي مجدانه دكتر همداني در انجمن و مركز آمار ايران روز اول آبان هر سال در تقويم‌ها به نام «روز آمار و برنامه‌ريزي» نام‌گذاري شد، بيش از دو دهه مي‌گذرد. آن هم‌دوره‌اي اما خود بعدها عطای آمار را به لقایش بخشيد و ترجيح داد خرقه تجارت سنگ‌هاي ساختماني و صادرات آنها به برخي كشورهاي اروپايي را به تن كند. شايد روزي همه ما آمارخوان‌ها به تناسب علایق و توانمندي‌هايمان مجبور به چرخشي مشابه در مسير خود شويم كه قصه امروز آمار در كشور ما و به‌كارگيري آن در برنامه‌ريزي‌ها و ارزيابي عملكردها قصه‌اي است تلخ. در تير‌ماه امسال يك مقام دولتي اظهار كرد كه «آتش‌سوزي در جنگل‌هاي كشور نسبت به‌مدت مشابه سال گذشته حدود 130 درصد كاهش يافته است» (خبرگزاري ايسنا؛ 12 ارديبهشت 1398) و كسي هم نپرسيد كه ايها الناس عدد آتش‌سوزي‌هاي سال گذشته چند مورد بوده و به چند مورد رسيده كه اين كاهش معادل 130 درصد شده و چگونه يك عدد كه حداقل آن صفر است، مي‌تواند به ميزان بيش از صد درصد تنزل يابد؟ چرا‌كه او مديري است كه به دنبال توجيه عملكرد خود و مجموعه‌اش با بهره‌گيري از آمار است و از ديد بسياري از مديران، آمار اگر هم كاربردي داشته باشد، همين است نه بيشتر.

علاوه بر منظر فوق، نگاه ديگر تحديدكننده جايگاه علم آمار اين است كه برخي صاحب‌منصبان با اشاره به گسترش سامانه‌هاي اطلاعاتي مبتني‌بر فناوري اطلاعات چنين استدلال مي‌كنند كه در اين شرايط ديگر آمار (كه از نگاه آنها همان آمارگيري و گردآوري اطلاعات است) نمي‌تواند جايگاهي داشته باشد و در لحظه مي‌توان به آمارهاي «ثبتي‌مبنا» (آمارهاي مستخرج از داده‌هايي كه در فرايند ارائه خدمت و در لحظه ارائه خدمات ثبت مي‌شوند) دست يافت. اين اما فقط بخشي از واقعيت است راه‌اندازي هر سامانه اطلاعاتي بدوا به شناخت فرايندهاي مرتبط و همچنين نقاطي نياز دارد كه مي‌توان در آنها اطلاعات مورد نياز را با «روايي و پايايي قابل قبول» استخراج کرد و براي تهيه آمارهاي مدنظر به كار گرفت. بدون اشراف كامل بر يك فرايند منجر به توليد آمار، راه‌اندازي سامانه‌هاي اطلاعاتي جز هدر‌دادن هزينه‌ها نخواهد بود و آمارشناسان آشنا به فرايندهاي نيازمند مكانيزه‌شدن باید جزء هسته اصلي گروه‌هاي كارشناسي مجري راه‌اندازي سامانه‌هاي اطلاعاتي باشند و از ابتدا يعني مرحله طراحي منشورهاي اجرائي آن سامانه‌ها تا انتها كه كنترل صحت خروجي‌هاي آماري آنها است، نظارت داشته باشند تا خروجي‌هايي واقعي از سامانه‌ها حاصل شود. هر قلم آماري به يك تعريف مشخص جامع و مانع نياز دارد كه بدون ارائه آن ارائه‌كرد آمار بنياني محكم ندارد و مقوله‌هايي از اين‌دست همچنان نيازمند مداقه ازسوی كارشناسان آمار است. سامانه‌هاي اطلاعاتي و گزارش‌سازهاي آماري فقط در صورتي مي‌توانند به صورت مكانيزه و مجزا از دخالت انساني (يك كارشناس آمار) آمارهايي قابل اعتماد ارائه دهند كه در چارچوب يك «نظام جامع آماري» همه زواياي آمارهاي مدنظر در آنها ديده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.