|

گفت‌وگو برای صلح: مسجد گوهرآغای شوشي

سالار سيف‌الديني

اين روزها خاورميانه يک بار ديگر شاهد آشوب و کشمکش قومي و ديني است. شمال سوريه صحنه يکي از پيچيده‌ترين بازي‌هاي ژئوپليتيکي به‌مثابه صفحه شطرنج شده است. قدرتي خارجي يک جغرافياي مشخص را ترک کرده و قدرت ديگر جايگزين شده است. نيرويي رفته و نيرويي ديگر آمده است. عمليات نظامي ترکيه در شمال سوريه شايد وضع سوريه را بدتر کند و شايد هم قلمرو دولت را گسترده‌تر كند؛ اما پيامد هرچه باشد، موجب نگراني است؛ زيرا خشونت زائدالوصف سربازان و نظاميان ترکيه بود که منطقه را به اين روز کشاند. صد سال از فروپاشي عثماني مي‌گذرد؛ اما اين منطقه هنوز با پيامدهاي اين گذار وحشتناک، از قتل‌عام ارامنه و آشوريان گرفته تا سرکوب کردها و عرب‌ها دست‌و‌پنجه نرم مي‌کند. ماتَرَک عثماني براي منطقه خشونت و الحاق‌گرايي بود. از قرارداد سور و لوزان گرفته تا قرارداد آنکارا که وضعيتي مشروط براي موصل و کرکوک ايجاد مي‌کرد. در هر نقطه از تپه‌هاي نوار شکننده خاورميانه يادگاري از زخم‌هاي عثماني پابرجاست که با برآمدن نوعثماني‌ها سر باز مي‌کند. مرزهاي سياسي و خطوط قراردادي در بخش مرکزي خاورميانه، پيچيده‌ترين شکل را به خود مي‌گيرد؛ زيرا مرزهاي سياسي منطبق بر خطوط فرهنگي و زباني نيستند. به‌همين‌دليل هر‌از‌گاهی مشکلاتي ناشي از عملکرد مرز تبديل به بحران مي‌شود. علاوه‌بر‌آن به باور کارشناسان هنوز نقاطي از اين منطقه به صورت بي‌طرف يا منطقه حايل با خطوط تماس يا آتش‌بس اداره مي‌شود که هر لحظه ممکن است به صورت موضوعی براي شروع بحراني جديد باشد. طرح ترکيه براي عملياتي‌کردن منطقه امن يا حايل 30 کيلومتري، يک مورد ديگر به همه آنها اضافه خواهد کرد.‌اما در اين سو در ماورای قفقاز، شکل ديگري از گفت‌وگوي اديان و‌ تعامل بين ملت‌ها در جريان است. در شهري کوچک اما قديمي به نام «شوشي» در قلب ناگورنو-قراباغ يک مسجد ايراني با سابقه حدود دو قرن، به هزينه و تلاش ارمنستان و نهادهاي مدني ارمني مرمت و احيا شد. يکي از معدود موارد در سال‌هاي اخير که مسيحيان و مسلمانان تعاملي سازنده را عملياتي کرده‌اند. گويا اين سنت تعاملي بين مسلمان- مسيحي پيش‌از‌اين نيز در منطقه وجود داشت؛ يعني زماني که روس و سپس عثماني ترکيب جمعيتي منطقه را دستخوش تغيير کنند و بذرهاي کينه در دل مردم بکارند و نام آن فقط با جنگ و درگيري در تيتر رسانه‌ها همراه شود.

شوشي مهم‌ترين شهر آن ناحيه است که چشم‌اندازي ايراني دارد و شاهد جنگ و درگيري‌هاي ايران و روس بود. حصار معروف آن، شهر را به يک قلعه در بلندي تبديل کرده است. شوشي در قديم دو جاده بزرگ داشت؛ يکي جاده شاهي بود که در زمان داريوش ساخته شد و شهر را به تبريز و جنوب وصل مي‌کرد و ديگري راهي که به ايروان و غرب مي‌رفت و در زمان انوشيروان ساخته شده بود. خاندان‌هاي مهم ايراني شهر در جنگ جهاني نخست به دست نيروهاي عثماني يا قتل‌عام شدند يا به ايران گريختند.
مسجد گوهرآغاي شوشي مهم‌ترين مرکز شيعي منطقه با يک حوزه علميه کوچک بود که به دليل بي‌توجهي بلشويک‌ها و سپس جنگ داخلي به مخروبه تبديل شده بود. حياط پشتي مسجد ده‌ها مزار با سنگ قبرها و کتيبه‌هايي مزين به اشعار فارسي و نام‌هاي ايراني دارد.
سال ۱۳۹۵ هنگامي که از مجموعه مساجد منطقه ديدن کردم، گوهرآغا در حال بازسازي بود؛ اما باور احياي آن به اين شکل به‌ويژه با پاسداشت هويت کهن، اندکي دشوار به نظر می‌رسید؛ اما امروز اين بنا کاملا مرمت شده و آماده بهره‌برداري است.‌شايد اين اقدام فايده مادي براي دولت محلي ناگورنو- قراباغ يا ارمنستان نداشته باشد؛ به‌ویژه آنکه آنها حکومت ثروتمندي نيستند؛ اما نشانه‌اي از تلاش براي صلح و همزيستي مشترک و حفظ تنوع فرهنگي ناحيه است. احياي مسجد ايراني شوشي از لحاظ حوزه تمدني «ايران فرهنگي» نيز اهميت بسزايي دارد. اين مسجد با معماري کاملا ايراني ساخته شده بود و از‌اين‌رو است که مرمت آن نيز فقط به دست هنرمندان ايراني ممکن بود. اکنون يکي از يادمان‌هاي ميراث کهن ايران چند کيلومتر در آن ‌سوي ارس احيا شده است و اين مايه خوشحالي است.‌بازگشايي اين مسجد هم‌زمان با نشست سالانه کشورهاي به‌اصطلاح ترک‌زبان در باکو همراه شد. اردوغان به اين اجلاس رفت تا حمايت چند کشور در آسياي ميانه را براي عمليات جنگي چشمه صلح در شمال سوريه جلب کند. در واقع ائتلاف براي جنگ در خارج نزديک ترکيه با همدلي براي صلح در حوزه تمدني ايران، هم‌زمان شد. هرچند آنچه در شوشي روي داد، بازتاب چنداني در رسانه‌ها پيدا نکرد؛ اما اتفاقا به نظر مي‌رسد همين رويدادها هستند که براي هم‌گرايي و همدلي بايد در رسانه برجسته شده و اهميت آن به مردم گوشزد شود تا زمینه‌هاي آزادي و تمدن فراهم شود.

اين روزها خاورميانه يک بار ديگر شاهد آشوب و کشمکش قومي و ديني است. شمال سوريه صحنه يکي از پيچيده‌ترين بازي‌هاي ژئوپليتيکي به‌مثابه صفحه شطرنج شده است. قدرتي خارجي يک جغرافياي مشخص را ترک کرده و قدرت ديگر جايگزين شده است. نيرويي رفته و نيرويي ديگر آمده است. عمليات نظامي ترکيه در شمال سوريه شايد وضع سوريه را بدتر کند و شايد هم قلمرو دولت را گسترده‌تر كند؛ اما پيامد هرچه باشد، موجب نگراني است؛ زيرا خشونت زائدالوصف سربازان و نظاميان ترکيه بود که منطقه را به اين روز کشاند. صد سال از فروپاشي عثماني مي‌گذرد؛ اما اين منطقه هنوز با پيامدهاي اين گذار وحشتناک، از قتل‌عام ارامنه و آشوريان گرفته تا سرکوب کردها و عرب‌ها دست‌و‌پنجه نرم مي‌کند. ماتَرَک عثماني براي منطقه خشونت و الحاق‌گرايي بود. از قرارداد سور و لوزان گرفته تا قرارداد آنکارا که وضعيتي مشروط براي موصل و کرکوک ايجاد مي‌کرد. در هر نقطه از تپه‌هاي نوار شکننده خاورميانه يادگاري از زخم‌هاي عثماني پابرجاست که با برآمدن نوعثماني‌ها سر باز مي‌کند. مرزهاي سياسي و خطوط قراردادي در بخش مرکزي خاورميانه، پيچيده‌ترين شکل را به خود مي‌گيرد؛ زيرا مرزهاي سياسي منطبق بر خطوط فرهنگي و زباني نيستند. به‌همين‌دليل هر‌از‌گاهی مشکلاتي ناشي از عملکرد مرز تبديل به بحران مي‌شود. علاوه‌بر‌آن به باور کارشناسان هنوز نقاطي از اين منطقه به صورت بي‌طرف يا منطقه حايل با خطوط تماس يا آتش‌بس اداره مي‌شود که هر لحظه ممکن است به صورت موضوعی براي شروع بحراني جديد باشد. طرح ترکيه براي عملياتي‌کردن منطقه امن يا حايل 30 کيلومتري، يک مورد ديگر به همه آنها اضافه خواهد کرد.‌اما در اين سو در ماورای قفقاز، شکل ديگري از گفت‌وگوي اديان و‌ تعامل بين ملت‌ها در جريان است. در شهري کوچک اما قديمي به نام «شوشي» در قلب ناگورنو-قراباغ يک مسجد ايراني با سابقه حدود دو قرن، به هزينه و تلاش ارمنستان و نهادهاي مدني ارمني مرمت و احيا شد. يکي از معدود موارد در سال‌هاي اخير که مسيحيان و مسلمانان تعاملي سازنده را عملياتي کرده‌اند. گويا اين سنت تعاملي بين مسلمان- مسيحي پيش‌از‌اين نيز در منطقه وجود داشت؛ يعني زماني که روس و سپس عثماني ترکيب جمعيتي منطقه را دستخوش تغيير کنند و بذرهاي کينه در دل مردم بکارند و نام آن فقط با جنگ و درگيري در تيتر رسانه‌ها همراه شود.

شوشي مهم‌ترين شهر آن ناحيه است که چشم‌اندازي ايراني دارد و شاهد جنگ و درگيري‌هاي ايران و روس بود. حصار معروف آن، شهر را به يک قلعه در بلندي تبديل کرده است. شوشي در قديم دو جاده بزرگ داشت؛ يکي جاده شاهي بود که در زمان داريوش ساخته شد و شهر را به تبريز و جنوب وصل مي‌کرد و ديگري راهي که به ايروان و غرب مي‌رفت و در زمان انوشيروان ساخته شده بود. خاندان‌هاي مهم ايراني شهر در جنگ جهاني نخست به دست نيروهاي عثماني يا قتل‌عام شدند يا به ايران گريختند.
مسجد گوهرآغاي شوشي مهم‌ترين مرکز شيعي منطقه با يک حوزه علميه کوچک بود که به دليل بي‌توجهي بلشويک‌ها و سپس جنگ داخلي به مخروبه تبديل شده بود. حياط پشتي مسجد ده‌ها مزار با سنگ قبرها و کتيبه‌هايي مزين به اشعار فارسي و نام‌هاي ايراني دارد.
سال ۱۳۹۵ هنگامي که از مجموعه مساجد منطقه ديدن کردم، گوهرآغا در حال بازسازي بود؛ اما باور احياي آن به اين شکل به‌ويژه با پاسداشت هويت کهن، اندکي دشوار به نظر می‌رسید؛ اما امروز اين بنا کاملا مرمت شده و آماده بهره‌برداري است.‌شايد اين اقدام فايده مادي براي دولت محلي ناگورنو- قراباغ يا ارمنستان نداشته باشد؛ به‌ویژه آنکه آنها حکومت ثروتمندي نيستند؛ اما نشانه‌اي از تلاش براي صلح و همزيستي مشترک و حفظ تنوع فرهنگي ناحيه است. احياي مسجد ايراني شوشي از لحاظ حوزه تمدني «ايران فرهنگي» نيز اهميت بسزايي دارد. اين مسجد با معماري کاملا ايراني ساخته شده بود و از‌اين‌رو است که مرمت آن نيز فقط به دست هنرمندان ايراني ممکن بود. اکنون يکي از يادمان‌هاي ميراث کهن ايران چند کيلومتر در آن ‌سوي ارس احيا شده است و اين مايه خوشحالي است.‌بازگشايي اين مسجد هم‌زمان با نشست سالانه کشورهاي به‌اصطلاح ترک‌زبان در باکو همراه شد. اردوغان به اين اجلاس رفت تا حمايت چند کشور در آسياي ميانه را براي عمليات جنگي چشمه صلح در شمال سوريه جلب کند. در واقع ائتلاف براي جنگ در خارج نزديک ترکيه با همدلي براي صلح در حوزه تمدني ايران، هم‌زمان شد. هرچند آنچه در شوشي روي داد، بازتاب چنداني در رسانه‌ها پيدا نکرد؛ اما اتفاقا به نظر مي‌رسد همين رويدادها هستند که براي هم‌گرايي و همدلي بايد در رسانه برجسته شده و اهميت آن به مردم گوشزد شود تا زمینه‌هاي آزادي و تمدن فراهم شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.