|

در دفاع از «نبوغ» به‌مناسبت درگذشت هرولد بلوم

دعوت به کتاب‌خواری

علی شروقی

هرولد بلوم، منتقد و نظریه‌پرداز بزرگ ادبی، روز دوشنبه 14 اکتبر 2019 (22 مهرماه 1398) در هشتاد و نه ‌سالگی درگذشت. تا جایی که در جست‌وجوهایم یافتم از او به فارسی جز مقالاتی پراکنده در فضای مجازی و نشریات کاغذی و کتاب‌های نظری، کتابی که نام بلوم را به عنوان سرویراستار بر پیشانی دارد (تفسیرها و تأویل‌ها: در انتظار گودو/ ترجمه بهروز حاجی‌محمدی/ نشر ققنوس) و کتاب «نبوغ» (ترجمه محبوبه مهاجر، نشر هرمس) ظاهرا چیز دیگری به فارسی ترجمه نشده است. «نبوغ» تنها کتاب به ‌فارسی‌ ترجمه‌شده اوست که البته آن هم کامل نیست و چنان‌که مترجم خود در پایان ترجمه فارسی کتاب توضیح داده گزینشی از کتاب اصلی است با تغییراتی در ساختمان کتاب و نظم و ترتیب مقالات آن که مترجم دلیل ترجمه‌نکردن تمام کتاب و ایجاد تغییرات در ساختمان آن را هم همان‌جا توضیح داده است.
بلوم در کتاب «نبوغ»، چنان‌که در عنوان فرعی آن هم آمده است، سیمای صد نابغه سخن را ترسیم کرده که البته در ترجمه فارسی صد نابغه به پنجاه نابغه تقلیل یافته‌اند. او در پی به کرسی‌نشاندن این عقیده است که شاهکارهای نوشتاری، از شعر گرفته تا رمان و نمایش‌نامه و آثار فلسفی و...، نه زاده محیط و مناسبات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و مجموع شرایطی که اثر در آن پدید آمده، بلکه زاده عنصری غریب، ناشناخته و توضیح‌ناپذیر به نام «نبوغ»‌اند. «نبوغ» از آثار نسبتا متأخر بلوم است و آنچه بلوم در این کتاب بر آن پای فشرده چه بسا در قیاس با نظریه معروف و مهم او، «اضطراب تأثیر»، پیش‌پاافتاده و سست بنماید. «اضطراب تأثیر» از دل‌شوره‌ای سخن می‌گوید که به جان شاعر می‌افتد از این بابت که مبادا شعرش از شاعران بزرگ پیش از خود تأثیر پذیرد. «نبوغ» اما بیشتر گویا ماحصل اختلاط و آمیزش یک عشقِ کتاب قهار با شاهکارهای نوشتاری است و تقلایی عاشقانه و جنون‌آمیز برای بیانِ بیان‌ناپذیری و به چنگ‌نیامدنی بودنِ عظمت و شکوه این شاهکارها و در عینِ حال تمنای بیان این عظمت و شکوه و آنچه باعث آن است، یعنی همان «نبوغ» که چه بسا توضیح‌ناپذیری آن نظریه‌پردازان نحله‌هایی از نقد و نظریه ادبی را که شاهکار را زاده اموری عینی و قابل تبیین و توضیح می‌دانند و همچنین منتقدان آکادمیک را که سخت در تلاش برای به اصطلاح «معنا»کردن متون هستند از کوره در ببرد. بلوم با عشق و ولعی جنون‌آمیز به جایی از اثر ادبی رسوخ می‌کند که عقلانیتِ خوددار و فریب‌کار از رسوخ به آن عاجز است. او جایی از مقدمه کتاب «نبوغ» از هیبت و حیرتی سخن می‌گوید که از درک ارزش یک اثر به مخاطب دست می‌دهد و در سراسر کتاب در تقلای نمایاندن همین «هیبت و حیرت» است. «نبوغ» همچنین مانند هر متن نقادانه‌ای که نه فقط با عقل بلکه با شور و شهود نوشته می‌شود نقشه راهی برای چگونه خواندن متن و لذت‌بردن از آن به دست می‌دهد؛ از آن دست کتاب‌هایی که «دعوت به کتاب‌خواری»اند، نه «کتاب‌خوانی». دعوت به گونه‌ای از خواندن که حین آن هم عقل را به‌کار اندازی و هم شور و شهود و جنون را. خواندنی مطلوب نابوکوف که البته گویا بلوم خاطره خوشی از او نداشت.
طبیعی است که بلوم به رغم تمام لحظه‌های هیجان‌انگیزی که در «نبوغ» برای خواننده رقم می‌زند، نتواند درباره خود «نبوغ» و چیستیِ این مبهم چیز دندان‌گیری به ما بگوید، اما هرچه هم بخواهیم به دستاویز نداشتن نمود عینی و مادی و عقلانی‌نبودن این نظریه به پر و پای آن بپیچیم باز وقتی می‌بینیم مثلا از دو نویسنده که در شرایط و محیطی مشابه زیسته‌اند، یکی شاهکار پدید آورده و آن یکی اثری متوسط، مجبور می‌شویم اذعان کنیم چیزی به نام «نبوغ» هست که دقیقا نمی‌دانیم چیست. حتی وقتی با هدف‌ِ یافتن ردی از جامعه و تاریخ و سیاست و اقتصاد و نبردهای طبقاتی شاهکارهای ادبی را می‌خوانیم حس می‌کنیم این‌دست آثار، که نه فقط تحلیل‌های موشکافانه از یک دوران که معمولا پیش‌گویی روزگاران پس از خود را نیز دربر دارند، سرچشمه‌ای دارند ورای تجربه زیسته نویسنده و زمینه و زمانه‌ای که اثرش در آن پدید آمده است. حتی اگر عوامل ملموس و عینی و مادی را در پدیدآمدن اثری بزرگ دخیل بدانیم که واقعا هم دخیل هستند، باز قانع نمی‌توان شد که صِرفِ همین عوامل چنان شاهکاری را پدید آورده باشند.اما وجود «نبوغ» را هم اگر بپذیریم این پرسش به جا می‌ماند که «نبوغ» را به چه معیاری می‌توان تعیین کرد. پاسخ بلوم چنین است: «سؤالی که باید از هر نویسنده‌ای پرسید این است که آگاهی خوانندگان آثارش را بیشتر کرده است و چگونه؟ به نظر من این آزمونی است سخت ولی مؤثر: البته که اثرش اسباب سرگرمی منِ خواننده شده ولی آیا آگاهی‌ام بیشتر، وسیع‌تر، و روشن‌تر هم شده است؟ اگر نشده پس در این صورت با یک نویسنده صاحب قریحه یا با استعدادی بزرگ روبه‌رو بوده‌ام نه با یک نابغه. به بیان دیگر، بهترین و کهن‌ترین چیزِ نهفته در لایه‌های وجودم فعال نشده است.»می‌توان با استدلالی عقلانی گفت معیار تشخیص این «کهن‌ترین چیزِ نهفته در لایه‌های وجود» که باید با خواندن یک متن نوشتاری فعال بشود چیست؟ پاسخ دقیقی شاید نتوان داد و ارجاع به شهود هم احتمالا حمل بر در رفتن از زیر پاسخی معقول و منطقی خواهد شد. اما چه می‌شود کرد که «نبوغ» قلمروی است بیرون از حیطه عقلانیت که هر منطق و استدلالی را می‌تواند به شوخی و بازی بگیرد و ریشخند کند. پس بیراه نیست که بلوم کمدی و طنز را اغلب هم‌بسته نبوغ می‌داند و جابه‌جا رد پررنگ آن را در شاهکارهای ادبی نشان می‌دهد.
هرولد بلوم، منتقد و نظریه‌پرداز بزرگ ادبی، روز دوشنبه 14 اکتبر 2019 (22 مهرماه 1398) در هشتاد و نه ‌سالگی درگذشت. تا جایی که در جست‌وجوهایم یافتم از او به فارسی جز مقالاتی پراکنده در فضای مجازی و نشریات کاغذی و کتاب‌های نظری، کتابی که نام بلوم را به عنوان سرویراستار بر پیشانی دارد (تفسیرها و تأویل‌ها: در انتظار گودو/ ترجمه بهروز حاجی‌محمدی/ نشر ققنوس) و کتاب «نبوغ» (ترجمه محبوبه مهاجر، نشر هرمس) ظاهرا چیز دیگری به فارسی ترجمه نشده است. «نبوغ» تنها کتاب به ‌فارسی‌ ترجمه‌شده اوست که البته آن هم کامل نیست و چنان‌که مترجم خود در پایان ترجمه فارسی کتاب توضیح داده گزینشی از کتاب اصلی است با تغییراتی در ساختمان کتاب و نظم و ترتیب مقالات آن که مترجم دلیل ترجمه‌نکردن تمام کتاب و ایجاد تغییرات در ساختمان آن را هم همان‌جا توضیح داده است.
بلوم در کتاب «نبوغ»، چنان‌که در عنوان فرعی آن هم آمده است، سیمای صد نابغه سخن را ترسیم کرده که البته در ترجمه فارسی صد نابغه به پنجاه نابغه تقلیل یافته‌اند. او در پی به کرسی‌نشاندن این عقیده است که شاهکارهای نوشتاری، از شعر گرفته تا رمان و نمایش‌نامه و آثار فلسفی و...، نه زاده محیط و مناسبات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و مجموع شرایطی که اثر در آن پدید آمده، بلکه زاده عنصری غریب، ناشناخته و توضیح‌ناپذیر به نام «نبوغ»‌اند. «نبوغ» از آثار نسبتا متأخر بلوم است و آنچه بلوم در این کتاب بر آن پای فشرده چه بسا در قیاس با نظریه معروف و مهم او، «اضطراب تأثیر»، پیش‌پاافتاده و سست بنماید. «اضطراب تأثیر» از دل‌شوره‌ای سخن می‌گوید که به جان شاعر می‌افتد از این بابت که مبادا شعرش از شاعران بزرگ پیش از خود تأثیر پذیرد. «نبوغ» اما بیشتر گویا ماحصل اختلاط و آمیزش یک عشقِ کتاب قهار با شاهکارهای نوشتاری است و تقلایی عاشقانه و جنون‌آمیز برای بیانِ بیان‌ناپذیری و به چنگ‌نیامدنی بودنِ عظمت و شکوه این شاهکارها و در عینِ حال تمنای بیان این عظمت و شکوه و آنچه باعث آن است، یعنی همان «نبوغ» که چه بسا توضیح‌ناپذیری آن نظریه‌پردازان نحله‌هایی از نقد و نظریه ادبی را که شاهکار را زاده اموری عینی و قابل تبیین و توضیح می‌دانند و همچنین منتقدان آکادمیک را که سخت در تلاش برای به اصطلاح «معنا»کردن متون هستند از کوره در ببرد. بلوم با عشق و ولعی جنون‌آمیز به جایی از اثر ادبی رسوخ می‌کند که عقلانیتِ خوددار و فریب‌کار از رسوخ به آن عاجز است. او جایی از مقدمه کتاب «نبوغ» از هیبت و حیرتی سخن می‌گوید که از درک ارزش یک اثر به مخاطب دست می‌دهد و در سراسر کتاب در تقلای نمایاندن همین «هیبت و حیرت» است. «نبوغ» همچنین مانند هر متن نقادانه‌ای که نه فقط با عقل بلکه با شور و شهود نوشته می‌شود نقشه راهی برای چگونه خواندن متن و لذت‌بردن از آن به دست می‌دهد؛ از آن دست کتاب‌هایی که «دعوت به کتاب‌خواری»اند، نه «کتاب‌خوانی». دعوت به گونه‌ای از خواندن که حین آن هم عقل را به‌کار اندازی و هم شور و شهود و جنون را. خواندنی مطلوب نابوکوف که البته گویا بلوم خاطره خوشی از او نداشت.
طبیعی است که بلوم به رغم تمام لحظه‌های هیجان‌انگیزی که در «نبوغ» برای خواننده رقم می‌زند، نتواند درباره خود «نبوغ» و چیستیِ این مبهم چیز دندان‌گیری به ما بگوید، اما هرچه هم بخواهیم به دستاویز نداشتن نمود عینی و مادی و عقلانی‌نبودن این نظریه به پر و پای آن بپیچیم باز وقتی می‌بینیم مثلا از دو نویسنده که در شرایط و محیطی مشابه زیسته‌اند، یکی شاهکار پدید آورده و آن یکی اثری متوسط، مجبور می‌شویم اذعان کنیم چیزی به نام «نبوغ» هست که دقیقا نمی‌دانیم چیست. حتی وقتی با هدف‌ِ یافتن ردی از جامعه و تاریخ و سیاست و اقتصاد و نبردهای طبقاتی شاهکارهای ادبی را می‌خوانیم حس می‌کنیم این‌دست آثار، که نه فقط تحلیل‌های موشکافانه از یک دوران که معمولا پیش‌گویی روزگاران پس از خود را نیز دربر دارند، سرچشمه‌ای دارند ورای تجربه زیسته نویسنده و زمینه و زمانه‌ای که اثرش در آن پدید آمده است. حتی اگر عوامل ملموس و عینی و مادی را در پدیدآمدن اثری بزرگ دخیل بدانیم که واقعا هم دخیل هستند، باز قانع نمی‌توان شد که صِرفِ همین عوامل چنان شاهکاری را پدید آورده باشند.اما وجود «نبوغ» را هم اگر بپذیریم این پرسش به جا می‌ماند که «نبوغ» را به چه معیاری می‌توان تعیین کرد. پاسخ بلوم چنین است: «سؤالی که باید از هر نویسنده‌ای پرسید این است که آگاهی خوانندگان آثارش را بیشتر کرده است و چگونه؟ به نظر من این آزمونی است سخت ولی مؤثر: البته که اثرش اسباب سرگرمی منِ خواننده شده ولی آیا آگاهی‌ام بیشتر، وسیع‌تر، و روشن‌تر هم شده است؟ اگر نشده پس در این صورت با یک نویسنده صاحب قریحه یا با استعدادی بزرگ روبه‌رو بوده‌ام نه با یک نابغه. به بیان دیگر، بهترین و کهن‌ترین چیزِ نهفته در لایه‌های وجودم فعال نشده است.»می‌توان با استدلالی عقلانی گفت معیار تشخیص این «کهن‌ترین چیزِ نهفته در لایه‌های وجود» که باید با خواندن یک متن نوشتاری فعال بشود چیست؟ پاسخ دقیقی شاید نتوان داد و ارجاع به شهود هم احتمالا حمل بر در رفتن از زیر پاسخی معقول و منطقی خواهد شد. اما چه می‌شود کرد که «نبوغ» قلمروی است بیرون از حیطه عقلانیت که هر منطق و استدلالی را می‌تواند به شوخی و بازی بگیرد و ریشخند کند. پس بیراه نیست که بلوم کمدی و طنز را اغلب هم‌بسته نبوغ می‌داند و جابه‌جا رد پررنگ آن را در شاهکارهای ادبی نشان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.