|

چرا آمریکا از کردها حمایت نکرد؟

فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بین‌الملل

حرکت تحول‌خواهی بهار عربی در سوریه می‌توانست دولت را به قبول اصلاحات وادارد تا مشارکت عمومی‌تری را در‌پی داشته باشد. با اینکه سوریه در دهه‌های اخیر توسعه فرهنگی قابل‌توجهی را پشت‌سر گذاشته بود و همین تحول اجتماعی، آن جامعه را از تک‌بعدی و تک‌حزبی بعث به دموکراسی‌خواهی رسانده بود، اما باید توجه داشت گروه کثیری از جمعیت قبایلی و بدوی آن کشور که در جوامع شهری کمتر به چشم می‌خوردند، شیوه‌های محافظه‌کارانه زندگی قبایلی را حفظ کرده بودند و با گشایش آزادی‌خواهانه‌ای که پدید آمد، آن نیروهای محافظه‌کار بهره‌مند از حمایت‌های وهابیون با جسارت وارد کارزار شدند.

در شرایطی که بخش‌هایی از نظامیان جداشده از ارتش رسمی با افراد تحت امر خود نیرویی تشکیل داده بودند و با حمایت‌هایی که از آنان می‌شد، امید داشتند بتوانند جایگزین نظام سوریه شوند، نیروهای محافظه‌کار قبایلی که آشکارا از حمایت‌های عقیدتی و تدارکاتی برنامه‌ریزی‌شده خارجی نیز بهره‌مند بودند، اعتراضات را با آرمان‌های واپسگرایانه خودشان مصادره کردند. همچنین ارتش ضعیفی موسوم به آزادی‌بخش به وجود آمده بود و همچنین ارتش ملی بسیاری از کادرهای سطوح پایین و سربازان خود را که از فرزندان همان اعراب قبیله بودند، از دست داد. به‌زودی نیروهای تعلیم‌دیده رزمی شامل کسانی که از حامیان القاعده به شمار می‌آمدند، به داوطلبانی که از برخی کشورهای اسلامی و روسیه و اروپا جذب شده بودند، پیوستند. گروه‌های متشکل آنان با امکانات زرهی و موتوریزه از جنوب ‌ترکیه به سوریه و عراق سرازیر شدند و خلافت داعش را در موصل و رقه تشکیل دادند. هنوز ابهام‌ بسیاری در چگونگی برنامه‌ریزی و تشکیل پنهانی آن نیروی بزرگ و گستاخ و بی‌فرهنگ وجود دارد‌ اما‌ تردیدی نیست دست‌کم در آغاز در میان برخی قبایل سوریه و عراق از حمایت‌های گسترده‌ای بهره‌مند بودند. اما خشونت‌های نیروهای ‌تروریستی داعش و جنایاتی که حتی در سرزمین‌های غربی به اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها امان نمی‌داد، نه‌فقط خصومت دنیای خارج را برانگیخت بلکه موجب بیزاری بسیاری از کسانی شد که خواسته یا ناخواسته در سرزمین‌های داعشی به دام افتاده بودند.

‌ترکیه نیز از ‌ترکش‌های افراط‌گری‌های وهابی مصون نماند. عربستان که با توجه به مشارکتش در خلق القاعده، طالبان و داعش، به‌ویژه با توجه به فاجعه 11 سپتامبر 2001 که به‌دست شهروندان آن کشور و با حمایت مالی خیریه‌های عربی انجام شده بود، با نگرانی از اقدامات تلافی‌جویانه آمریکا از حمایت علنی از داعش دست برداشت. قدرت‌گرفتن داعش در سوریه و فجایعی که در برابر اقلیت‌های مسیحی، شیعه، ایزدی، آسوری و علوی و کرد انجام دادند، طبیعتا موجب می‌شد این اقلیت‌ ترجیح دهد در زیر چتر حمایتی دولت مرکزی علوی قرار گیرد که از آن‌گونه تعصبات و تبعیضات مبرا بود و خودش نیز در معرض تهدید افراط‌گرایی سلفی قرار داشت. از سوی دیگر، آمریکا و‌ ترکیه که نگران انسجام بیشتر بشار اسد بر اثر همبستگی با اقلیت‌ها بودند، در تقابل با دولت سوریه در‌صدد بر‌آمدند تا این نیروها، به‌ویژه کردها را که سازمان‌یافته‌تر بودند، با امید و نوید در زیر چتر حمایتی خود به جنگ با داعش وادارند و‌ ترکیه که پیش از این مشتری نفت ارزان سرزمین‌های داعشی بود، با تشکیل گروه اسلامی دیگری بر پایه آرمان‌های اخوان‌المسلمین، نیرویی تحت‌الحمایه خود تدارک دید. با پایان‌یافتن ماجرای داعش، تاریخ‌مصرف نیروهای کرد به اتمام رسید. آمریکای ‌ترامپ نیز به بهانه‌هایی از قبیل این‌که کردها در جنگ جهانی دوم از متفقین حمایت نکردند! و با توجه به اینکه ‌ترکیه، عضو ناتو و پایگاه نفوذ غرب در منطقه، برایش ارزشمندتر است و با اعلام اینکه جنگ کردها و ‌ترک‌ها و عرب‌ها در فاصله هفت هزار کیلومتری ربطی به آمریکا ندارد، به چند تهدید لفظی و تحریم بی‌اثر اکتفا کرد و خودش را از ماجرا کنار کشید. اروپا نیز جز لفاظی‌های احساسی حتی حاضر نشد قطع‌نامه‌ای برای تحریم فروش اسلحه به ‌ترکیه صادر کند، در‌حالی‌که ‌ترکیه برای درهم‌کوبیدن کردها و اشغال سرزمینشان نیازی به خرید اسلحه از دیگران ندارد. در چنین شرایطی کردها دریافتند بهترین راه برایشان دریافت امتیازاتی در قالب یک اقلیت ملی و بازگشت به زیرچتر رسمی دولت قانونی است. برای دولت مرکزی نیز پس از پشت‌سرگذاشتن تجربیاتی پرهزینه، زمان آن است که بداند سرزمینی است با اقوام متکثر و با مشارکت آنان و با احترام به حقوق فرهنگی و اجتماعی اقلیتی آنان می‌تواند دولت باثبات‌تری باشد. در شرایط کنونی منافع ملی سوریه اقتضا می‌کند که این کشور با فراهم‌آوردن شرایط لازم به عرصه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی بازگردد تا بتواند ‌ترکیه را نیز با دادن اطمینان امنیتی لازم به بازگشت به مرزهای خود ‌ترغیب کند و احتمالا چنین مسیری را در پیش خواهد گرفت. ترکیه هم اگر تفکرات جهان‌گستری در سر داشته باشد، به جای بهره‌مندی اقتصادی در شرایط آرامش و صلح با همسایه جنوبی، درگیر جنگ‌های چریکی فرسایشی طولانی در داخل و بیرون از مرزهایش خواهد شد که جز خسارت و ویرانی نتیجه‌ای نخواهد داشت. برای آمریکای ‌ترامپ نیز چنان که گفته شد کشتار میان ‌ترک‌ها و کردها و عرب‌ها اهمیتی ندارد، جز اینکه بازار مناسب‌تری برای فروش اسلحه‌اش فراهم کند. اما ایران نیز برای حفظ نفوذ سیاسی و اقتصادی در منطقه قاعدتا لازم است خود را با شرایط مسالمت‌آمیز جدید تطبیق دهد و با پایان‌یافتن شرایط ستیز و چالش بکوشد با مذاکره در شرایط آرامش و مسالمت و فارغ از تهدیدهای متقابل از بازار سرشار منطقه سهم خود را بستاند.

حرکت تحول‌خواهی بهار عربی در سوریه می‌توانست دولت را به قبول اصلاحات وادارد تا مشارکت عمومی‌تری را در‌پی داشته باشد. با اینکه سوریه در دهه‌های اخیر توسعه فرهنگی قابل‌توجهی را پشت‌سر گذاشته بود و همین تحول اجتماعی، آن جامعه را از تک‌بعدی و تک‌حزبی بعث به دموکراسی‌خواهی رسانده بود، اما باید توجه داشت گروه کثیری از جمعیت قبایلی و بدوی آن کشور که در جوامع شهری کمتر به چشم می‌خوردند، شیوه‌های محافظه‌کارانه زندگی قبایلی را حفظ کرده بودند و با گشایش آزادی‌خواهانه‌ای که پدید آمد، آن نیروهای محافظه‌کار بهره‌مند از حمایت‌های وهابیون با جسارت وارد کارزار شدند.

در شرایطی که بخش‌هایی از نظامیان جداشده از ارتش رسمی با افراد تحت امر خود نیرویی تشکیل داده بودند و با حمایت‌هایی که از آنان می‌شد، امید داشتند بتوانند جایگزین نظام سوریه شوند، نیروهای محافظه‌کار قبایلی که آشکارا از حمایت‌های عقیدتی و تدارکاتی برنامه‌ریزی‌شده خارجی نیز بهره‌مند بودند، اعتراضات را با آرمان‌های واپسگرایانه خودشان مصادره کردند. همچنین ارتش ضعیفی موسوم به آزادی‌بخش به وجود آمده بود و همچنین ارتش ملی بسیاری از کادرهای سطوح پایین و سربازان خود را که از فرزندان همان اعراب قبیله بودند، از دست داد. به‌زودی نیروهای تعلیم‌دیده رزمی شامل کسانی که از حامیان القاعده به شمار می‌آمدند، به داوطلبانی که از برخی کشورهای اسلامی و روسیه و اروپا جذب شده بودند، پیوستند. گروه‌های متشکل آنان با امکانات زرهی و موتوریزه از جنوب ‌ترکیه به سوریه و عراق سرازیر شدند و خلافت داعش را در موصل و رقه تشکیل دادند. هنوز ابهام‌ بسیاری در چگونگی برنامه‌ریزی و تشکیل پنهانی آن نیروی بزرگ و گستاخ و بی‌فرهنگ وجود دارد‌ اما‌ تردیدی نیست دست‌کم در آغاز در میان برخی قبایل سوریه و عراق از حمایت‌های گسترده‌ای بهره‌مند بودند. اما خشونت‌های نیروهای ‌تروریستی داعش و جنایاتی که حتی در سرزمین‌های غربی به اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها امان نمی‌داد، نه‌فقط خصومت دنیای خارج را برانگیخت بلکه موجب بیزاری بسیاری از کسانی شد که خواسته یا ناخواسته در سرزمین‌های داعشی به دام افتاده بودند.

‌ترکیه نیز از ‌ترکش‌های افراط‌گری‌های وهابی مصون نماند. عربستان که با توجه به مشارکتش در خلق القاعده، طالبان و داعش، به‌ویژه با توجه به فاجعه 11 سپتامبر 2001 که به‌دست شهروندان آن کشور و با حمایت مالی خیریه‌های عربی انجام شده بود، با نگرانی از اقدامات تلافی‌جویانه آمریکا از حمایت علنی از داعش دست برداشت. قدرت‌گرفتن داعش در سوریه و فجایعی که در برابر اقلیت‌های مسیحی، شیعه، ایزدی، آسوری و علوی و کرد انجام دادند، طبیعتا موجب می‌شد این اقلیت‌ ترجیح دهد در زیر چتر حمایتی دولت مرکزی علوی قرار گیرد که از آن‌گونه تعصبات و تبعیضات مبرا بود و خودش نیز در معرض تهدید افراط‌گرایی سلفی قرار داشت. از سوی دیگر، آمریکا و‌ ترکیه که نگران انسجام بیشتر بشار اسد بر اثر همبستگی با اقلیت‌ها بودند، در تقابل با دولت سوریه در‌صدد بر‌آمدند تا این نیروها، به‌ویژه کردها را که سازمان‌یافته‌تر بودند، با امید و نوید در زیر چتر حمایتی خود به جنگ با داعش وادارند و‌ ترکیه که پیش از این مشتری نفت ارزان سرزمین‌های داعشی بود، با تشکیل گروه اسلامی دیگری بر پایه آرمان‌های اخوان‌المسلمین، نیرویی تحت‌الحمایه خود تدارک دید. با پایان‌یافتن ماجرای داعش، تاریخ‌مصرف نیروهای کرد به اتمام رسید. آمریکای ‌ترامپ نیز به بهانه‌هایی از قبیل این‌که کردها در جنگ جهانی دوم از متفقین حمایت نکردند! و با توجه به اینکه ‌ترکیه، عضو ناتو و پایگاه نفوذ غرب در منطقه، برایش ارزشمندتر است و با اعلام اینکه جنگ کردها و ‌ترک‌ها و عرب‌ها در فاصله هفت هزار کیلومتری ربطی به آمریکا ندارد، به چند تهدید لفظی و تحریم بی‌اثر اکتفا کرد و خودش را از ماجرا کنار کشید. اروپا نیز جز لفاظی‌های احساسی حتی حاضر نشد قطع‌نامه‌ای برای تحریم فروش اسلحه به ‌ترکیه صادر کند، در‌حالی‌که ‌ترکیه برای درهم‌کوبیدن کردها و اشغال سرزمینشان نیازی به خرید اسلحه از دیگران ندارد. در چنین شرایطی کردها دریافتند بهترین راه برایشان دریافت امتیازاتی در قالب یک اقلیت ملی و بازگشت به زیرچتر رسمی دولت قانونی است. برای دولت مرکزی نیز پس از پشت‌سرگذاشتن تجربیاتی پرهزینه، زمان آن است که بداند سرزمینی است با اقوام متکثر و با مشارکت آنان و با احترام به حقوق فرهنگی و اجتماعی اقلیتی آنان می‌تواند دولت باثبات‌تری باشد. در شرایط کنونی منافع ملی سوریه اقتضا می‌کند که این کشور با فراهم‌آوردن شرایط لازم به عرصه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی بازگردد تا بتواند ‌ترکیه را نیز با دادن اطمینان امنیتی لازم به بازگشت به مرزهای خود ‌ترغیب کند و احتمالا چنین مسیری را در پیش خواهد گرفت. ترکیه هم اگر تفکرات جهان‌گستری در سر داشته باشد، به جای بهره‌مندی اقتصادی در شرایط آرامش و صلح با همسایه جنوبی، درگیر جنگ‌های چریکی فرسایشی طولانی در داخل و بیرون از مرزهایش خواهد شد که جز خسارت و ویرانی نتیجه‌ای نخواهد داشت. برای آمریکای ‌ترامپ نیز چنان که گفته شد کشتار میان ‌ترک‌ها و کردها و عرب‌ها اهمیتی ندارد، جز اینکه بازار مناسب‌تری برای فروش اسلحه‌اش فراهم کند. اما ایران نیز برای حفظ نفوذ سیاسی و اقتصادی در منطقه قاعدتا لازم است خود را با شرایط مسالمت‌آمیز جدید تطبیق دهد و با پایان‌یافتن شرایط ستیز و چالش بکوشد با مذاکره در شرایط آرامش و مسالمت و فارغ از تهدیدهای متقابل از بازار سرشار منطقه سهم خود را بستاند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.