به بهانه اجراي نمايش «سه کيلو و دويست و پنجاه گرم» در عمارت نوفللوشاتو
در يک خانواده ايراني
محمدحسن خدايي. منتقد
تئاتر اينروزهاي ما، همچنان به نهاد خانواده بهمثابه امکان روايتکردن بحران ميپردازد. بدون اغراق ميتوان بر اين نکته تأکيد گذاشت که چگونه بازنمايي بحران در مناسبات خانواده، خود بدل به امري بحراني شده؛ همان چيزي که آن را بايد سياست بازنمايي ناميد؛ اينکه در غياب نهادهاي ياريگر و موج فزاينده خصوصيسازي، اين نهاد خانواده است که امکان تابآوري را براي خيل عظيمي از مردمان حاشيهنشين و طردشده مهيا ميکند، اما نکته اينجاست که فرم اين بازنمايي چگونه باشد و به چه کار زمانهاش بيايد. در اجراي نمايش «سه کيلو و دويست و پنجاه گرم»، به نويسندگي مهدي زنديه و کارگرداني محسن نجارحسيني، يک خانواده را ميبينيم که در مرز فروپاشي اقتصادي است و کليت آن در آستانه واپاشي؛ يک بحران که ميشود با ميانجيهايي، ربط آن را به وضعيت اقتصادي دوران معاصر مشخص کرد و تزايد هر دم فزاينده مصائب را به نظاره نشست. البته که روايت اين واپاشي، کمابيش شبيه اغلب اجراهايي است که در رابطه با خانواده ايراني بر صحنه ميبينيم. يک منطق روايي که امتحان خود را پس داده و مبتني است بر رئاليسم اجتماعي که در آن وضعيت ابتدايي، در مواجهه با تنشهاي کوچک، به تدريج به فاجعهاي تمامعيار ختم ميشود. در ادامه رازها افشا شده و بحران ابعاد تحملناپذيري مييابد. مهدي زنديه در مقام نويسنده، با استفاده از ديالوگهاي کوتاه و ريتمي تند به سکوت ميدان نميدهد. همهچيز در يک تعجيل و تنش دائمي به پيش ميرود و تماشاگران چندان امکان تنفس و تخيل نمييابند. بيجهت نيست که با روايت کمابيش خاليشده از استعاره روبهرو هستيم که در آن بازنمايي واقعيت روزمره، اولويت اول و آخر است.
اجرا يادآور نمايشي مانند «زهرماري» است. اينجا هم بحران اقتصادي، اخلاقي و انساني، در نسبت با يک ميراث خانوادگي تعين مييابد. هر دو نمايش در زيرزمين و دلالتهاي نشانهشناسي آن در جريان است؛ فضاي زيرين و اقتصاد سياسي پرابهام مترتب بر آن. در زهرماري تنش با افشاي راز خانواده در باب مشروبات الکلي به اوج ميرسد و اينجا در نسبت با مواد مخدر. هر دو الگوي يکساني را به کار ميگيرند؛ اينکه ميراث خانوادگي در طبقات فرودست اجتماعي، اغلب به مصيبتهاي غيرقابل کنترل منجر ميشود؛ نکتهاي که هر نوع اميد اجتماعي را به محاق برده و سرنوشتی شوم را رقم ميزند. تنها شخصيتي که سويهاي از مقاومت را در قبال تحصيل مال نامشروع از خود نشان ميدهد، برادر بزرگ خانواده يا همان محمود است با بازي محمد نادري. ديگر شخصيتها براي فرارفتن از اين فروبستگي، يا در تمناي فروش مواد مخدر هستند يا سکوت کرده يا مخالفت چنداني ابراز نميدارند. از يک منظر اخلاقي، اغلب شخصيتها گرفتار انحطاط شده و براي خروج از اين درماندگي، فايدهباورانه اخلاقگرايي را
پس ميزنند.
حال ميتوان نسبت اين اجرا را با بازنمايي رئاليستي وضعيت، به مداقه نشست. اينکه آيا بهترين فرم روايي، رئاليسم ساده و سرراست است؟ يا ميتوان با فرمي واجد گسست و پيچيدگي، بازنمايي واقعيت متصلب هرروزه را بحراني کرد. درواقع نظم مستقر و زيباشناسي معطوف به آن، اين سادگي را تأييد ميکند و هر نوع پيچيدگي را امري زائد ميداند. اجراي محسن نجارحسيني، امر گنگ را کنار گذاشته و بيش از اندازه به منطق رئاليستي زمانهاش وفادار است؛ رويکردي که تخيل و مقاومت را تقليل ميدهد و در پي تربيت ذائقه تماشاگران برنميآيد. اما در اين سادهسازي مفرط، ميتوان به فرمي انديشيد که غرابت و بداهت را طلب کند و نظام زيباشناسي مخاطبان را استعلا بخشد. اين البته مستلزم نوعي خطرکردن
و تمناي امر نو است.
مهدي زنديه در مقام نمايشنامهنويس ميتواند نهادهاي اجتماعي بيشتري را بازنمايي و بحراني کند؛ نکتهاي که فيالمثل در نمايش زهرماري مشاهده ميشد و اينجا غايب است. در نهايت اجراي «سه کيلو و دويست و پنجاه گرم» را ميتوان از آن بابت کمفروغ دانست که گويي تجربه زيسته نويسنده و کارگردان، براي توليد خلاقانه تئاتر، احتياج به وسعتيافتن بيشتري دارد. در اجرائي که تلاش دارد استاندارد باشد و قصهگو، خطرنکردن، خود بزرگترين خطر است. بنابراين با روايتي روبهرو هستيم که ميشود آن را سربهراه، قابل پيشبيني و مخاطبپسند دانست. درواقع فروپاشي يک خانواده گرفتار در چنبره مصائب اقتصادي، ميتواند چنان ابعاد شگفت و هراسآوري به خود بگيرد که تماشاگران را تا مرز واپاشي بکشاند.
تئاتر اينروزهاي ما، همچنان به نهاد خانواده بهمثابه امکان روايتکردن بحران ميپردازد. بدون اغراق ميتوان بر اين نکته تأکيد گذاشت که چگونه بازنمايي بحران در مناسبات خانواده، خود بدل به امري بحراني شده؛ همان چيزي که آن را بايد سياست بازنمايي ناميد؛ اينکه در غياب نهادهاي ياريگر و موج فزاينده خصوصيسازي، اين نهاد خانواده است که امکان تابآوري را براي خيل عظيمي از مردمان حاشيهنشين و طردشده مهيا ميکند، اما نکته اينجاست که فرم اين بازنمايي چگونه باشد و به چه کار زمانهاش بيايد. در اجراي نمايش «سه کيلو و دويست و پنجاه گرم»، به نويسندگي مهدي زنديه و کارگرداني محسن نجارحسيني، يک خانواده را ميبينيم که در مرز فروپاشي اقتصادي است و کليت آن در آستانه واپاشي؛ يک بحران که ميشود با ميانجيهايي، ربط آن را به وضعيت اقتصادي دوران معاصر مشخص کرد و تزايد هر دم فزاينده مصائب را به نظاره نشست. البته که روايت اين واپاشي، کمابيش شبيه اغلب اجراهايي است که در رابطه با خانواده ايراني بر صحنه ميبينيم. يک منطق روايي که امتحان خود را پس داده و مبتني است بر رئاليسم اجتماعي که در آن وضعيت ابتدايي، در مواجهه با تنشهاي کوچک، به تدريج به فاجعهاي تمامعيار ختم ميشود. در ادامه رازها افشا شده و بحران ابعاد تحملناپذيري مييابد. مهدي زنديه در مقام نويسنده، با استفاده از ديالوگهاي کوتاه و ريتمي تند به سکوت ميدان نميدهد. همهچيز در يک تعجيل و تنش دائمي به پيش ميرود و تماشاگران چندان امکان تنفس و تخيل نمييابند. بيجهت نيست که با روايت کمابيش خاليشده از استعاره روبهرو هستيم که در آن بازنمايي واقعيت روزمره، اولويت اول و آخر است.
اجرا يادآور نمايشي مانند «زهرماري» است. اينجا هم بحران اقتصادي، اخلاقي و انساني، در نسبت با يک ميراث خانوادگي تعين مييابد. هر دو نمايش در زيرزمين و دلالتهاي نشانهشناسي آن در جريان است؛ فضاي زيرين و اقتصاد سياسي پرابهام مترتب بر آن. در زهرماري تنش با افشاي راز خانواده در باب مشروبات الکلي به اوج ميرسد و اينجا در نسبت با مواد مخدر. هر دو الگوي يکساني را به کار ميگيرند؛ اينکه ميراث خانوادگي در طبقات فرودست اجتماعي، اغلب به مصيبتهاي غيرقابل کنترل منجر ميشود؛ نکتهاي که هر نوع اميد اجتماعي را به محاق برده و سرنوشتی شوم را رقم ميزند. تنها شخصيتي که سويهاي از مقاومت را در قبال تحصيل مال نامشروع از خود نشان ميدهد، برادر بزرگ خانواده يا همان محمود است با بازي محمد نادري. ديگر شخصيتها براي فرارفتن از اين فروبستگي، يا در تمناي فروش مواد مخدر هستند يا سکوت کرده يا مخالفت چنداني ابراز نميدارند. از يک منظر اخلاقي، اغلب شخصيتها گرفتار انحطاط شده و براي خروج از اين درماندگي، فايدهباورانه اخلاقگرايي را
پس ميزنند.
حال ميتوان نسبت اين اجرا را با بازنمايي رئاليستي وضعيت، به مداقه نشست. اينکه آيا بهترين فرم روايي، رئاليسم ساده و سرراست است؟ يا ميتوان با فرمي واجد گسست و پيچيدگي، بازنمايي واقعيت متصلب هرروزه را بحراني کرد. درواقع نظم مستقر و زيباشناسي معطوف به آن، اين سادگي را تأييد ميکند و هر نوع پيچيدگي را امري زائد ميداند. اجراي محسن نجارحسيني، امر گنگ را کنار گذاشته و بيش از اندازه به منطق رئاليستي زمانهاش وفادار است؛ رويکردي که تخيل و مقاومت را تقليل ميدهد و در پي تربيت ذائقه تماشاگران برنميآيد. اما در اين سادهسازي مفرط، ميتوان به فرمي انديشيد که غرابت و بداهت را طلب کند و نظام زيباشناسي مخاطبان را استعلا بخشد. اين البته مستلزم نوعي خطرکردن
و تمناي امر نو است.
مهدي زنديه در مقام نمايشنامهنويس ميتواند نهادهاي اجتماعي بيشتري را بازنمايي و بحراني کند؛ نکتهاي که فيالمثل در نمايش زهرماري مشاهده ميشد و اينجا غايب است. در نهايت اجراي «سه کيلو و دويست و پنجاه گرم» را ميتوان از آن بابت کمفروغ دانست که گويي تجربه زيسته نويسنده و کارگردان، براي توليد خلاقانه تئاتر، احتياج به وسعتيافتن بيشتري دارد. در اجرائي که تلاش دارد استاندارد باشد و قصهگو، خطرنکردن، خود بزرگترين خطر است. بنابراين با روايتي روبهرو هستيم که ميشود آن را سربهراه، قابل پيشبيني و مخاطبپسند دانست. درواقع فروپاشي يک خانواده گرفتار در چنبره مصائب اقتصادي، ميتواند چنان ابعاد شگفت و هراسآوري به خود بگيرد که تماشاگران را تا مرز واپاشي بکشاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.