موزهها؛ گذشته برای حفظ آینده
سیداحمد محیططباطبایی
يكي از مهمترين موضوعات مطرحشده در اجلاس اخير شوراي بينالمللي موزهها در كيوتو ژاپن بحث و تبادل نظر روي موضوع تعريف «موزه» بود. وقتي تعريفي از يك پديده صورت ميگيرد، آن تعريف چارچوب و حدود و ثغور و مرزهاي مرتبط با آن موضوع را روشن ميکند. حتي نوع برخورد با آن پديده يا نوع روابطي كه ميتواند ميان دولت و مردم و دیگر اقشار يك جامعه درباره آن موضوع به وجود بيايد. موزهها در هفت دهه اخير تحولات بسياري را براساس همين تحقيق در تعريف خود شاهد بودهاند. به عبارتي تغييرات اجتماعي، اقتصادي و دیگر مواردي كه دنيا با آن روبهرو شد، تأثير مستقيمي بر تعريف موزه گذاشت. بعد از جنگ جهاني دوم موزههاي كلاسيك به فضاهايي گفته ميشد كه از آثار تاريخي، فرهنگي و هنري حفاظت و نگهداري ميكردند تا بهنوعي مايه فخر و مباهات آن تمدن و فرهنگ درباره دستاوردهاي هنري و فرهنگي گذشتهاش باشد. مثل موزه ايران باستان يا دیگر موزههايي كه در اين دوره در دنيا تشكيل شد؛ اما بهتدريج و در دهههاي پاياني قرن بيستم با تغيير و تحولاتي كه در سطوح اجتماعي جوامع صورت گرفت، شاهد تغيير در نگاه درباره عملكرد موزه بوديم. موزهها ديگر فقط محلي براي نگهداري و حفاظت نبودند؛ بلكه به دنبال علل ايجاد آن اثر فرهنگي يا هنري در گذشته خود بودند؛ يعني اگر زماني جام حسنلو به مناسبت آنكه متعلق به چند هزار سال پيش است، در موزه نگهداري ميشده و مايه فخر و مباهات بوده، حال چرا جام حسنلو ايجاد شد و جامعه در آن روزگار شاهد چه اتفاقات و حوادثي بود كه منجر به ساخت جام حسنلو شده و حتي شاهد هستيم كه فردي حاضر است جانش را براي حفاظت از اين جام بدهد. كه به دست مهاجمان نيفتد؛ اما با گذشت دههها از عمر موزهها شاهد اين موضوع هستيم كه موزه نهفقط محل نگهداري و بررسي و تحقيق درباره ايجاد يك پديده فرهنگي-هنري بوده، بلکه حالا بايد پاسخگوي نيازهاي روز جامعه باشد. به عبارتي بهتدريج موزهها بايد بتوانند پاسخي براي بخشي يا بعضي از مشكلاتي كه جامعه با آن دست به گريبان است، يافته و در تعامل با جامعه به فعاليت خود بينديشند. در دهه آخر قرن بيستم و آغاز قرن 21 شاهد افزايش نقش اجتماعي موزهها در جوامع مختلف بوديم. حال بايد ديد جام حسنلو و موضوعي كه در آن طرح ميشود، چه نقشي در معضل امروزي دارد. اگر بحران آب و خشكسالي و تغييرات اقليمي را در پايان قرن بيستم و آغاز قرن 21 بهعنوان معضلی که بشر با آن روبهرو شده، مد نظر قرار دهیم، مديريت آب و تعامل بين انسان و محيط زيست از طريق آثار بهجامانده براي ما از گذشته، میتواند چگونگي پاسخ و راهبردی براي برخورد جامعه امروزي با بحرانهاي طبيعي و زيستمحيطي خودش را نشان دهد كه چرا محیط زیست به وضعيت فعلي درآمده است. بههميندليل آخرين تعريفي كه نسبتا مدتی طولاني از طريق شوراي بينالمللي براي موزهها مطرح شد، موزهها را فضاها يا نهادهايي غيرانتفاعي ميداند كه به حفاظت از بخشي از ميراث فرهنگي، طبيعي، تاريخي و هنري بشر اقدام کرده و با شناخت آن به معرفي آن پرداخته و در اصل يك فضاي آزاد براي ارتباط ميان مخاطب و آن موضوع فراهم ميكند. بههميندليل كتابخانههاي ملي، هرواريومها، آرشيوهاي ملي و... را موزه تلقي ميكنند و در معنا و مفهوم موزه بيان ميشود (هرواريوم يعني باغهاي اكولوژي، حيات وحش و فضاهاي حفاظتي محيط زيستي به يك معنا موزه تلقي ميشود).
اما باز با تغييرات كليای كه بشر در قرن 21 شاهد آن بوده، با تغيير تعريف موزه مواجهيم. به عبارتي كساني كه دستاندركار موزهها هستند و موزهداران و موزهشناسان به تعريف جديدتري از موزه رسيدهاند تا نقش اجتماعيتر و فرهنگيتري را براي موزه در جوامع خود قائل باشند. پيشنويس تعريف جديد موزه كه از سوی شوراي بينالمللي طرح شده و قرار است در سال آينده مورد بحث و تبادل نظر قرار گیرد تا به تعريف كلي و جامعتر و مستند و مفيد براي موزهها دست يابيم. موزهها فضاهايي دموكراسيساز، فراگير و چندصدايي براي گفتمان نقادانه درباره گذشتهها و آينده هستند.
موزهها با اذعان و پرداختن به مناقشهها و چالشهاي زمان حال، به امانت از جانب جامعه، مصنوعات و نمونههايي را نگهداري ميكنند. خاطرات گوناگوني را براي نسلهاي آينده پاسداري ميكنند و تضمينكننده حقوق برابر و دسترسي برابر به ميراث براي همه مردم هستند. موزهها براي كسب سود نيستند. موزهها نهادهاي مشاركتي و شفاف هستند و در مشاركت فعالانه با جوامع گوناگون براي آنها كار ميكنند تا شناختهاي موجود از جهان را با هدف كمك به كرامت انساني، عدالت اجتماعي، برابري جهاني و سلامت زمين حفظ، نگهداري و تفسير كنند، به نمايش بگذارند و تقويت كنند.
با دقت در تعريف جديد موزه، جداي از اينكه اين تعريف متن طولاني را شامل ميشود (شايد بهتر باشد به متن كوتاهتري رجوع شود) اما دلنگراني، اضطراب و توجه موزه را به مفاهيم جديد اجتماعي و فرهنگي بيان كرده. در نهايت با توجه به نوع جديدي از موزهها كه نمونه شاخص آن در چهار سال گذشته موزه اورهان پاموك در استانبول بود و نشاندهنده آن بود كه موزه حتي به يك فضاي مصنوع گذشته نپرداخته؛ بلكه به تفكر و انديشه انسان امروزي اهميت ميدهد، ميتوانيم به يك استنباط كلي دست پيدا كنيم كه موزهها فضاهايي براي حفاظت از تفكر و انديشه انساني هستند. اين انديشه در قالب مصنوعات مادي يا ميراث غيرملموس ميتواند طرح شود و بهاينترتيب تعريف موزه اگر بر اين مبنا صورت گيرد، فضاهايي كه در آن زندگي ميكنيم، با تغيير نگاه ميتواند بهعنوان موزه و الگويي براي آينده بهتر جامعه بشري و مردمي كه زندگي ميكنند، در نظر گرفته شود.
به جز 600 موزهاي كه در خصوصي و دولتي و عمومي شاهد هستيم، يك نانوايي سنگكي كه براساس شيوه گذشته خود فعاليت ميكند و تغيير و تبديل فناوري تاريخي را در شكل جديد خودش معاصرسازي كرده و براي مخاطب آن كار را ادامه داده، ميتواند موزه تلقي شود. هر فضايي كه بخشي از هويت تاريخي ما را حفظ كرده و آن را به امروز آورده، موزه است. وقتي نگاه موزهاي داشته باشيم، به علت مثالي كه درباره جام حسنلو زدم، جا دارد براساس تفكر و ديدگاه موزهاي در مديريت آب و تعامل با محيط زيست، فرهنگ ايراني نوعي همراهي و تعامل داشته، نه به شكل تسلط و بهرهبرداري محض از آنچه در اروپا بوده است. در چنين شكلي وقتي به فناوريهاي قديم مثل قنات و آبانبار نگاه ميكنيم، متوجه ميشويم بايد از سود آب زندگي كرد؛ نه سرمايه آب كه متعلق به نسلهاي بعدي است. در حال حاضر با حفر چاههاي عميق به داشتههاي آيندگان تعدي ميكنيم و اين نگاه و اين رفتار يك نوع موزه در مفهوم ميراث غيرملموس در نگاه و فناوري گذشته بوده که در قالب اسطورهها، باورها و اعتقادها كه امروزه آنها را به كناري نهاديم و با رفتار خود براي اين سرزمين بحران فراهم كردهايم. درواقع توجه به موزه به این
معنا نیست که فقط گذشته اهميت داشته باشد يا در گذشته زندگي كنيم، درواقع موزهها «گذشته» را براي «آينده» حفظ ميكنند.
يكي از مهمترين موضوعات مطرحشده در اجلاس اخير شوراي بينالمللي موزهها در كيوتو ژاپن بحث و تبادل نظر روي موضوع تعريف «موزه» بود. وقتي تعريفي از يك پديده صورت ميگيرد، آن تعريف چارچوب و حدود و ثغور و مرزهاي مرتبط با آن موضوع را روشن ميکند. حتي نوع برخورد با آن پديده يا نوع روابطي كه ميتواند ميان دولت و مردم و دیگر اقشار يك جامعه درباره آن موضوع به وجود بيايد. موزهها در هفت دهه اخير تحولات بسياري را براساس همين تحقيق در تعريف خود شاهد بودهاند. به عبارتي تغييرات اجتماعي، اقتصادي و دیگر مواردي كه دنيا با آن روبهرو شد، تأثير مستقيمي بر تعريف موزه گذاشت. بعد از جنگ جهاني دوم موزههاي كلاسيك به فضاهايي گفته ميشد كه از آثار تاريخي، فرهنگي و هنري حفاظت و نگهداري ميكردند تا بهنوعي مايه فخر و مباهات آن تمدن و فرهنگ درباره دستاوردهاي هنري و فرهنگي گذشتهاش باشد. مثل موزه ايران باستان يا دیگر موزههايي كه در اين دوره در دنيا تشكيل شد؛ اما بهتدريج و در دهههاي پاياني قرن بيستم با تغيير و تحولاتي كه در سطوح اجتماعي جوامع صورت گرفت، شاهد تغيير در نگاه درباره عملكرد موزه بوديم. موزهها ديگر فقط محلي براي نگهداري و حفاظت نبودند؛ بلكه به دنبال علل ايجاد آن اثر فرهنگي يا هنري در گذشته خود بودند؛ يعني اگر زماني جام حسنلو به مناسبت آنكه متعلق به چند هزار سال پيش است، در موزه نگهداري ميشده و مايه فخر و مباهات بوده، حال چرا جام حسنلو ايجاد شد و جامعه در آن روزگار شاهد چه اتفاقات و حوادثي بود كه منجر به ساخت جام حسنلو شده و حتي شاهد هستيم كه فردي حاضر است جانش را براي حفاظت از اين جام بدهد. كه به دست مهاجمان نيفتد؛ اما با گذشت دههها از عمر موزهها شاهد اين موضوع هستيم كه موزه نهفقط محل نگهداري و بررسي و تحقيق درباره ايجاد يك پديده فرهنگي-هنري بوده، بلکه حالا بايد پاسخگوي نيازهاي روز جامعه باشد. به عبارتي بهتدريج موزهها بايد بتوانند پاسخي براي بخشي يا بعضي از مشكلاتي كه جامعه با آن دست به گريبان است، يافته و در تعامل با جامعه به فعاليت خود بينديشند. در دهه آخر قرن بيستم و آغاز قرن 21 شاهد افزايش نقش اجتماعي موزهها در جوامع مختلف بوديم. حال بايد ديد جام حسنلو و موضوعي كه در آن طرح ميشود، چه نقشي در معضل امروزي دارد. اگر بحران آب و خشكسالي و تغييرات اقليمي را در پايان قرن بيستم و آغاز قرن 21 بهعنوان معضلی که بشر با آن روبهرو شده، مد نظر قرار دهیم، مديريت آب و تعامل بين انسان و محيط زيست از طريق آثار بهجامانده براي ما از گذشته، میتواند چگونگي پاسخ و راهبردی براي برخورد جامعه امروزي با بحرانهاي طبيعي و زيستمحيطي خودش را نشان دهد كه چرا محیط زیست به وضعيت فعلي درآمده است. بههميندليل آخرين تعريفي كه نسبتا مدتی طولاني از طريق شوراي بينالمللي براي موزهها مطرح شد، موزهها را فضاها يا نهادهايي غيرانتفاعي ميداند كه به حفاظت از بخشي از ميراث فرهنگي، طبيعي، تاريخي و هنري بشر اقدام کرده و با شناخت آن به معرفي آن پرداخته و در اصل يك فضاي آزاد براي ارتباط ميان مخاطب و آن موضوع فراهم ميكند. بههميندليل كتابخانههاي ملي، هرواريومها، آرشيوهاي ملي و... را موزه تلقي ميكنند و در معنا و مفهوم موزه بيان ميشود (هرواريوم يعني باغهاي اكولوژي، حيات وحش و فضاهاي حفاظتي محيط زيستي به يك معنا موزه تلقي ميشود).
اما باز با تغييرات كليای كه بشر در قرن 21 شاهد آن بوده، با تغيير تعريف موزه مواجهيم. به عبارتي كساني كه دستاندركار موزهها هستند و موزهداران و موزهشناسان به تعريف جديدتري از موزه رسيدهاند تا نقش اجتماعيتر و فرهنگيتري را براي موزه در جوامع خود قائل باشند. پيشنويس تعريف جديد موزه كه از سوی شوراي بينالمللي طرح شده و قرار است در سال آينده مورد بحث و تبادل نظر قرار گیرد تا به تعريف كلي و جامعتر و مستند و مفيد براي موزهها دست يابيم. موزهها فضاهايي دموكراسيساز، فراگير و چندصدايي براي گفتمان نقادانه درباره گذشتهها و آينده هستند.
موزهها با اذعان و پرداختن به مناقشهها و چالشهاي زمان حال، به امانت از جانب جامعه، مصنوعات و نمونههايي را نگهداري ميكنند. خاطرات گوناگوني را براي نسلهاي آينده پاسداري ميكنند و تضمينكننده حقوق برابر و دسترسي برابر به ميراث براي همه مردم هستند. موزهها براي كسب سود نيستند. موزهها نهادهاي مشاركتي و شفاف هستند و در مشاركت فعالانه با جوامع گوناگون براي آنها كار ميكنند تا شناختهاي موجود از جهان را با هدف كمك به كرامت انساني، عدالت اجتماعي، برابري جهاني و سلامت زمين حفظ، نگهداري و تفسير كنند، به نمايش بگذارند و تقويت كنند.
با دقت در تعريف جديد موزه، جداي از اينكه اين تعريف متن طولاني را شامل ميشود (شايد بهتر باشد به متن كوتاهتري رجوع شود) اما دلنگراني، اضطراب و توجه موزه را به مفاهيم جديد اجتماعي و فرهنگي بيان كرده. در نهايت با توجه به نوع جديدي از موزهها كه نمونه شاخص آن در چهار سال گذشته موزه اورهان پاموك در استانبول بود و نشاندهنده آن بود كه موزه حتي به يك فضاي مصنوع گذشته نپرداخته؛ بلكه به تفكر و انديشه انسان امروزي اهميت ميدهد، ميتوانيم به يك استنباط كلي دست پيدا كنيم كه موزهها فضاهايي براي حفاظت از تفكر و انديشه انساني هستند. اين انديشه در قالب مصنوعات مادي يا ميراث غيرملموس ميتواند طرح شود و بهاينترتيب تعريف موزه اگر بر اين مبنا صورت گيرد، فضاهايي كه در آن زندگي ميكنيم، با تغيير نگاه ميتواند بهعنوان موزه و الگويي براي آينده بهتر جامعه بشري و مردمي كه زندگي ميكنند، در نظر گرفته شود.
به جز 600 موزهاي كه در خصوصي و دولتي و عمومي شاهد هستيم، يك نانوايي سنگكي كه براساس شيوه گذشته خود فعاليت ميكند و تغيير و تبديل فناوري تاريخي را در شكل جديد خودش معاصرسازي كرده و براي مخاطب آن كار را ادامه داده، ميتواند موزه تلقي شود. هر فضايي كه بخشي از هويت تاريخي ما را حفظ كرده و آن را به امروز آورده، موزه است. وقتي نگاه موزهاي داشته باشيم، به علت مثالي كه درباره جام حسنلو زدم، جا دارد براساس تفكر و ديدگاه موزهاي در مديريت آب و تعامل با محيط زيست، فرهنگ ايراني نوعي همراهي و تعامل داشته، نه به شكل تسلط و بهرهبرداري محض از آنچه در اروپا بوده است. در چنين شكلي وقتي به فناوريهاي قديم مثل قنات و آبانبار نگاه ميكنيم، متوجه ميشويم بايد از سود آب زندگي كرد؛ نه سرمايه آب كه متعلق به نسلهاي بعدي است. در حال حاضر با حفر چاههاي عميق به داشتههاي آيندگان تعدي ميكنيم و اين نگاه و اين رفتار يك نوع موزه در مفهوم ميراث غيرملموس در نگاه و فناوري گذشته بوده که در قالب اسطورهها، باورها و اعتقادها كه امروزه آنها را به كناري نهاديم و با رفتار خود براي اين سرزمين بحران فراهم كردهايم. درواقع توجه به موزه به این
معنا نیست که فقط گذشته اهميت داشته باشد يا در گذشته زندگي كنيم، درواقع موزهها «گذشته» را براي «آينده» حفظ ميكنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.