بازی سخت خاورمیانه
استفان ام. والت . فرنگیس بیات
گزارشهای منطقه نشان میدهد ظاهرا بعضی از متحدان منطقهای آمریکا، این روزها چندان از این کشور راضی نیستند. من باید بهطور خاص به اسراییل و عربستان اشاره کنم که این روزها با مذاکرات تهران - واشنگتن و عقبنشینی آمریکا از سوریه به شدت برآشفتهاند. بعضی از کارشناسانی که دیدگاه استراتژیکی نسبت به منافع آمریکا در منطقه دارند از تحولات اخیر استقبال میکنند چراکه این تحولات را کانون رویکرد منعطفتر و سازندهتر پیشرو میدانند. اول با منافع آمریکا شروع میکنیم. آمریکا حداقل سهدسته منافع استراتژیک در خاورمیانه دارد: دسته اول، ما خواستار حفظ جریان نفت و گاز خاورمیانه برای ادامه حیات بازارهای جهانی هستیم. دسته دوم، ما بهدنبال منصرفکردن کشورهای خاورمیانه از دستیابی به تسلیحات کشتارجمعی و بهویژه تسلیحات اتمی هستیم و اتفاقا بهتر بود که در آن زمان هم آمریکا در دهه 60 به اسراییل هم این فرصت را نمیداد. دسته سوم منافع کنترل و ازبینبردن خشونتهای افراطیگرایانه تروریستی است که از این منطقه منشا میگیرد. در مورد گزینه سوم زیاده از حد اغراق میشود من معتقدم اساسا چنین خطری وجود ندارد. کلید اصلی برای پیشبرد این اهداف، اول این است که به برقراری توازن قوا در منطقه کمک کنیم و دوم اینکه حضور نظامی آمریکا را تا جای ممکن کاهش دهیم. اگر یک دولت منطقه، فوقالعاده قدرتمند شود یا اگر یک دولت خارجی قادر به مداخله منطقهای باشد، ممکن است با تسلط بر کشورهای نفتی منطقه و دستکاری در روند تامین منابع نفتی با ما در تضاد قرار بگیرد. دغدغههای شبیه آنچه گفته شد باعث شد تا آمریکا دست به تشکیل «نیروی واکنش سریع» در دهه 1970 بزند که عملا در جنگ عراق علیه ایران و بعد از آن در حمله عراق به کویت از آن بهره بگیرد. در عین حال مداخلات گسترده و زیادهخواهانه و حضور نظامی آمریکا باعث تهدید اهداف استراتژیک دیگران و حتی تشویق آنها به پیگیری برنامههای تسلیحات کشتارجمعی برای برقراری نوعی بازدارندگی در مقابل آمریکا حتی در اشکالی مثل تروریسم و القاعده میشد. سیاستهایی مثل «مهار دوجانبه» یا تلاشهای ویرانگر «تغییر منطقهای» بوش گامهای اشتباه استراتژیک بودند. با توجه به شورشهای غیرقابل پیشبینی که در منطقه بعد از بهار عربی به جریان افتاد بیش از پیش برای آمریکا روشن شد که این کشور از نگاه مردم خاورمیانه قدرت استعماری درندهای دیده میشود که برای حفظ حضور محدود نظامیاش به دخالت و جنگافروزی در وقایع سیاسی منطقهای عادت کرده است. رویکرد توازن منطقهای یا بهتر است بگوییم توازن تهدید به منطقه خاورمیانه، نشاندهنده هزینههای روابط خاص آمریکا با اسراییل و عربستانسعودی است. اگر شما بهدنبال بازی توازن قوا باشید خواهان گستردهترکردن انعطاف دیپلماتیک هستید و از اینکه بیش از اندازه وارد اتحاد تعهدآوری شوید، اجتناب میکنید؛ همانطور که بریتانیا در دوران باشکوه توازن قوا خود اعلام میکرد که هیچ دوست دایمی ندارد بلکه فقط منافع دایمی دارد. آمریکا به دلیل نزدیکی بیش از حدش به اسراییل و عربستان بهشدت سرزنش میشود، چراکه همدست اسراییل و در مقابل پادشاهی عربستان ساکت و منفعل دیده میشود. از همه مهمتر اینکه حفظ این روابط خاص نفوذ آمریکا بر هر دو بازیگر کم شده است. از یکسو عربستانسعودی دستی در مسایل مربوط به تروریسم دارد و اسراییل هم به شهرکسازیهای بدون توقفش ادامه میدهد و حتی گاهی در توسل به زور، آمریکا را تهدید میکند. موضعگیری، روابط آمریکا را با سایر دولتهای منطقه پیچیدهتر میکند. گفتوگو با ایران و درپیشگرفتن رویکردی که با شیوه مذاکره در روابط منطقهای دخیل شویم، دستاورد مثبت خوبی است. به هرحال ایران و آمریکا خیلی راحت نمیتوانند متحدان نزدیکی شوند. نزدیکشدن و پیشبرد همکاریهای دوجانبه با تهران منافع استراتژیک غیرقابل انکاری برای آمریکا دربر خواهد داشت. بهبود رابطه تهران و واشنگتن نهتنها میتواند تامینکننده منافع دوجانبه باشد بلکه تسهیلگر روابط واشنگتن با سایر دولتهای منطقه هم میتواند باشد. بهعنوان یک محقق روابط بینالملل نباید در مفیدبودن این منافع اغراق کنم اما برای توصیف سازندهبودن این روابط باید اطمینان دهیم که آمریکا برای تحقق منافع استراتژیکش با تهران بهدنبال رهاکردن سایر بازیگران منطقهای یا کنارگذاشتن کلی آنها نیست و همچنان بر سر تعهدات منطقهایاش ایستاده است. اما در این مسیر باید از تلآویو و ریاض اندکی فاصله بگیرد و کانالی را برای حداکثرسازی اهرم نفوذ خود در منطقه بهکار گیرد. هرچه تعهد به یک متحد در منطقه بیشتر باشد حوادث احتمالی روبهروی متحد میتواند ما را هم آسیبپذیرتر کند. روابط آمریکا با شاه پیش از انقلاب از این دست روابط بود و آمریکا بیش از هر دولت دیگری از تحولات انقلاب ایران آسیب دید. آمریکا دولت خاورمیانهای نیست. این واقعیتی جغرافیایی است که ما معمولا فراموش میکنیم اما در سالهای اخیر تلاش کرده است بازی سخت «توازن قوا» منطقهای را مدیریت کند. احتمالا متحدان پیشین ما امروز از آمریکا رنجیدهخاطر هستند. به یاد داشته باشیم که آنها بهدنبال کسب حمایت آمریکا هستند نگران این هم هستند که توجه آمریکا را چگونه جلب کنند، بنابراین آنها هم تلاش خواهند کرد رضایت آمریکا را به دست بیاورند.گزارشهای منطقه نشان میدهد ظاهرا بعضی از متحدان منطقهای آمریکا، این روزها چندان از این کشور راضی نیستند. من باید بهطور خاص به اسراییل و عربستان اشاره کنم که این روزها با مذاکرات تهران - واشنگتن و عقبنشینی آمریکا از سوریه به شدت برآشفتهاند. بعضی از کارشناسانی که دیدگاه استراتژیکی نسبت به منافع آمریکا در منطقه دارند از تحولات اخیر استقبال میکنند چراکه این تحولات را کانون رویکرد منعطفتر و سازندهتر پیشرو میدانند. اول با منافع آمریکا شروع میکنیم. آمریکا حداقل سهدسته منافع استراتژیک در خاورمیانه دارد: دسته اول، ما خواستار حفظ جریان نفت و گاز خاورمیانه برای ادامه حیات بازارهای جهانی هستیم. دسته دوم، ما بهدنبال منصرفکردن کشورهای خاورمیانه از دستیابی به تسلیحات کشتارجمعی و بهویژه تسلیحات اتمی هستیم و اتفاقا بهتر بود که در آن زمان هم آمریکا در دهه 60 به اسراییل هم این فرصت را نمیداد. دسته سوم منافع کنترل و ازبینبردن خشونتهای افراطیگرایانه تروریستی است که از این منطقه منشا میگیرد. در مورد گزینه سوم زیاده از حد اغراق میشود من معتقدم اساسا چنین خطری وجود ندارد. کلید اصلی برای پیشبرد این اهداف، اول این است که به برقراری توازن قوا در منطقه کمک کنیم و دوم اینکه حضور نظامی آمریکا را تا جای ممکن کاهش دهیم. اگر یک دولت منطقه، فوقالعاده قدرتمند شود یا اگر یک دولت خارجی قادر به مداخله منطقهای باشد، ممکن است با تسلط بر کشورهای نفتی منطقه و دستکاری در روند تامین منابع نفتی با ما در تضاد قرار بگیرد. دغدغههای شبیه آنچه گفته شد باعث شد تا آمریکا دست به تشکیل «نیروی واکنش سریع» در دهه 1970 بزند که عملا در جنگ عراق علیه ایران و بعد از آن در حمله عراق به کویت از آن بهره بگیرد. در عین حال مداخلات گسترده و زیادهخواهانه و حضور نظامی آمریکا باعث تهدید اهداف استراتژیک دیگران و حتی تشویق آنها به پیگیری برنامههای تسلیحات کشتارجمعی برای برقراری نوعی بازدارندگی در مقابل آمریکا حتی در اشکالی مثل تروریسم و القاعده میشد. سیاستهایی مثل «مهار دوجانبه» یا تلاشهای ویرانگر «تغییر منطقهای» بوش گامهای اشتباه استراتژیک بودند. با توجه به شورشهای غیرقابل پیشبینی که در منطقه بعد از بهار عربی به جریان افتاد بیش از پیش برای آمریکا روشن شد که این کشور از نگاه مردم خاورمیانه قدرت استعماری درندهای دیده میشود که برای حفظ حضور محدود نظامیاش به دخالت و جنگافروزی در وقایع سیاسی منطقهای عادت کرده است. رویکرد توازن منطقهای یا بهتر است بگوییم توازن تهدید به منطقه خاورمیانه، نشاندهنده هزینههای روابط خاص آمریکا با اسراییل و عربستانسعودی است. اگر شما بهدنبال بازی توازن قوا باشید خواهان گستردهترکردن انعطاف دیپلماتیک هستید و از اینکه بیش از اندازه وارد اتحاد تعهدآوری شوید، اجتناب میکنید؛ همانطور که بریتانیا در دوران باشکوه توازن قوا خود اعلام میکرد که هیچ دوست دایمی ندارد بلکه فقط منافع دایمی دارد. آمریکا به دلیل نزدیکی بیش از حدش به اسراییل و عربستان بهشدت سرزنش میشود، چراکه همدست اسراییل و در مقابل پادشاهی عربستان ساکت و منفعل دیده میشود. از همه مهمتر اینکه حفظ این روابط خاص نفوذ آمریکا بر هر دو بازیگر کم شده است. از یکسو عربستانسعودی دستی در مسایل مربوط به تروریسم دارد و اسراییل هم به شهرکسازیهای بدون توقفش ادامه میدهد و حتی گاهی در توسل به زور، آمریکا را تهدید میکند. موضعگیری، روابط آمریکا را با سایر دولتهای منطقه پیچیدهتر میکند. گفتوگو با ایران و درپیشگرفتن رویکردی که با شیوه مذاکره در روابط منطقهای دخیل شویم، دستاورد مثبت خوبی است. به هرحال ایران و آمریکا خیلی راحت نمیتوانند متحدان نزدیکی شوند. نزدیکشدن و پیشبرد همکاریهای دوجانبه با تهران منافع استراتژیک غیرقابل انکاری برای آمریکا دربر خواهد داشت. بهبود رابطه تهران و واشنگتن نهتنها میتواند تامینکننده منافع دوجانبه باشد بلکه تسهیلگر روابط واشنگتن با سایر دولتهای منطقه هم میتواند باشد. بهعنوان یک محقق روابط بینالملل نباید در مفیدبودن این منافع اغراق کنم اما برای توصیف سازندهبودن این روابط باید اطمینان دهیم که آمریکا برای تحقق منافع استراتژیکش با تهران بهدنبال رهاکردن سایر بازیگران منطقهای یا کنارگذاشتن کلی آنها نیست و همچنان بر سر تعهدات منطقهایاش ایستاده است. اما در این مسیر باید از تلآویو و ریاض اندکی فاصله بگیرد و کانالی را برای حداکثرسازی اهرم نفوذ خود در منطقه بهکار گیرد. هرچه تعهد به یک متحد در منطقه بیشتر باشد حوادث احتمالی روبهروی متحد میتواند ما را هم آسیبپذیرتر کند. روابط آمریکا با شاه پیش از انقلاب از این دست روابط بود و آمریکا بیش از هر دولت دیگری از تحولات انقلاب ایران آسیب دید. آمریکا دولت خاورمیانهای نیست. این واقعیتی جغرافیایی است که ما معمولا فراموش میکنیم اما در سالهای اخیر تلاش کرده است بازی سخت «توازن قوا» منطقهای را مدیریت کند. احتمالا متحدان پیشین ما امروز از آمریکا رنجیدهخاطر هستند. به یاد داشته باشیم که آنها بهدنبال کسب حمایت آمریکا هستند نگران این هم هستند که توجه آمریکا را چگونه جلب کنند، بنابراین آنها هم تلاش خواهند کرد رضایت آمریکا را به دست بیاورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.