پسااصلاحطلبي
محمدرضا تاجيک
1- جرياني در راه است؛ بايد باشد. جرياني در راه است چون جريانهاي بدون جريان امروز، بهگونهاي ناسازهگون (پارادوکسيکال) با انفعال و انجماد خود، نهتنها در حال تسطيح و هموارکردن مسير آمدنش، که در تلاش براي ماماييکردن و متولدکردنش هستند. با اين بيان ميخواهيم بگوييم، اين جريان در راه، از راهي دور -زماني در آينده- نميآيد، بلکه از جايي نزديک -جايي در تاريخ اکنون- ميآيد/ ساخته ميشود. در اينجا برخلاف اين گفته دريدا که «در راهبودگي نويد آينده مطلوب را در خود دارد و با انتظار صرف و منفعلانه رابطهاي ندارد» ميخواهيم از در راهبودگياي سخن بگوييم که با کنشي منفعلانه همره و همراه است. اگرچه از دريدا ميپذيريم که آينده اکنوني نيست که هنوز نيامده باشد؛ اکنون در خودش آينده است و نيز از او ميپذيريم که اگر همواره در راهبودن چيزي را پس ذهن خود داشته باشيم و زمان را به آينده امتداد دهيم، در هر لحظه بينهايت امکان نهفته است و هر لحظه ميتواند به بينهايت شکل گشوده شود، اما ميتوان -به تجربت تاريخي- از در راهبودگياي نام برد که اولا، مطلوب نيست، و ثانيا، عامدانه و آگاهانه نيست. در مقابل، ميتوان از آن جريان در راهبودگي و آينده سخن گفت که همچون رسالتي است که بايد بر دوش کشيد و بايد مسئوليت تحقق آن را پذيرفت.
2-آن جريان که در انفعال و انجماد اصلاحطلبان ساخته ميشود، نهتنها نام و نشاني اصلاحطلبانه نخواهد داشت، بلکه در هيبت و صورت نافي و عدوي اين جريان ظهور خواهد کرد. اما آن جريان که نتيجه اراده معطوف به آگاهي و خودآگاهي و خودانتقادي آنان خواهد بود، بايد از خودِ اکنون آنان -آنچه اکنون هستند- امتناع و تخطي کند و در قاب و قالبي ديگر بروز و ظهور کند. تکليف اکنونِ اصلاحطلبان -به بيان سورن کيير کگارد- فقط اين نيست که بدانند کيستند، بلکه اين است که خودشان را بيافرينند. صرف نظر از اينکه چه بودهاند -به گفته ژان پل سارتر- اکنون بايد تصميم بگيرند چيز کاملا -يا حداقل در پارهاي سطوح و لايههاي نظري و عملي-متفاوتي شوند. اصلاحطلبان نخواهند توانست آن شوند که ميخواهند، اگر آن بمانند که هستند. رهتوشه اين «رفتن» و «شدن» نقد و پرسشگري مستمر است. به بياني ديگر، تقدس «جريانِ در راه» -چنانچه اراده بر آن باشد که رنگ و بويي اصلاحطلبانه داشته باشد- به تقدسِ «نقد» و «پرسش» گره خورده است.
از اينرو، «جريان در راه» بيش از هر چيز يک کنشِ نقادانه و خلاقانه است؛ کنشي که با خلق و آفرينش امر نو و بديع توأم با تماس با ناشناختههايي عجين است که در آينده به بار مينشيند؛ به بيان ديگر، اصلاحطلبان نخواهند توانست آن شوند که جامعه و تاريخ اکنون و آيندهشان طلب ميکند، مگر اينکه قبل از آنکه آفتاب نعمتشان زير ميغ رود، رگهايشان هوشيار شود و قبل از آنکه چنان در چنبره انسداد و انجماد گوش و جان گرفتار آيند که نتوانند آب خوش از شورهآب، سِحر را معجزه، زهر را از ترياق بشناسند، چارهانديشي کنند.
3- روايت امروز اصلاحطلبان اما، روايت واحد و يگانهاي نيست و ساحت فراخ جريان اصلاحطلبي، رقص تفاوتها و تمايزها و تکثرها (بازيهاي زباني و گفتماني گونهگون) برپاست. چون نيک بنگريم بسياري از اصلاحطلبان امروز را در «هيچکجا» و «هرکجا»ي نظري و عملي ميبينيم. اينان، اصلاحطلبي را دقيقا در همان موقف و موضعي تعريف ميکنند که قدرت و منفعتشان اقتضا ميکند. اين عده، براي رسيدن به قدرت آرام و قرار ندارند. کک قدرت افتاده توي تن و جانشان و آرامش و قرار را از آنان ربوده است. اينان تابعان قدرتاند، بنابراین هرکجا قدرت هست آنان نيز هستند. به بيان ديگر، اين عده در خود و در ساحتِ گفتماني خود نيز متوقف نيستند و به تعبير مولانا، سر پنهان هستند اندر صد غلاف. ظاهرشان اصلاحطلب و باطنشان برخلاف. امروز همچنين، در ميان برخي از مناديان اصلاحطلبي شاهد تمايل و گرايشي فزاينده بهسوي نوعي انسداد و تصلب و انجماد گفتماني هستيم. برخي گونههاي پارادوکسيکال اصلاحطلب تلاش دارند از «گفتمان»، يک «ايدئولوژي» -آنهم از نوع ارتدکسي- بسازند. اينان تلاش دارند بهدور گفتمان اصلاحطلبي هالهاي قدسي بکشند، آن را اخته کنند، و آن را پاياني بدانند
بر توالي و تکثر گفتمانها. از نظر اين عده، اصلاحطلبي همان است که آنان ميگويند يا نميگويند، ميفهمند يا نميفهمند؛ نه يک کلمه کم، نه يک کلمه زياد. ازاينرو، در قاموس اينان، هر خوانش ديگر و هر تلاش براي نوکردن گفتمان اصلاحطلبي، نوعي ريويزيونيسم (تجديدنظرطلبي) و بدعت تعريف ميشود. بعضي ديگر شتابان در مسير محصور و محدودکردن نظر و عمل اصلاحطلبي به کسب و حفظ ماکروفيزيک قدرت و ماکروپلیتيک قرار گرفتهاند و حيات و ممات هستيشناختي، معرفتشناختي و روششناختي اصلاحطلبي را سخت به آموزه «در قدرت»بودن گره زدهاند و برون از قدرت را مترادف با برون از حيات سياسي خود فرض کردهاند، بنابراین براي نيل به قدرت پرهيزي از بهرهبرداري ابزاري از جريان اصلاحطلبي و هزينهکردن تمام هزينه تاريخي و اجتماعي و نمادين آن ندارند. کسان ديگر، آناني هستند که به ظاهر واعظ احکام اصلاحطلبي اما در باطن صفير و دام آناند. کساني که بر سر هر کوي و برزن اصلاحطلبي فرياد برآوردهاند که بهر اصلاحطلبي جان سپاريم سر دهيم، صد هزاران منتش بر خود نهيم. حيف ميآمد ما را کان جريان پاک، در ميان جاهلان گردد هلاک. شکر خدا را و خلق را که ما، گشتهايم
آن کيش حق را رهنما. اينان همان اصلاحطلبان اصلاحنشده و دروغيني هستند که به صف اصلاحطلبان درآمدهاند تا با کژنظري و کژعملي خود چشمهاي مردمان را بشورند تا صورت و سيرت زيبا و فريباي اصلاحطلبي را باژگونه ببيند. بعضي ديگر، اساسا نميدانند کجا بايد بايستند و چرا بايد بايستند. اينان در فضاي گنگ و گيج شبهگفتماني خود سرگرداناند و نميدانند اصلاحطلبي چيست و قلمرو و حريمش کدام است و توقفگاههايش کجايند. اين گروه از اصلاحطلبان تنها نامي را يدک ميکشند و از اين نام صورتکي ساختهاند براي پنهانداشتن صورت و سيرت نااصلاحطلب خود.
4-در اين شرايط، جريان رسمي و اسمي اصلاحطلبي را سنگينپاتر و سترونتر از آن ميدانم که کارگزار تغيير تاريخ اکنون خود و جامعه شود و جريان در راه را موضوع اراده معطوف به آگاهي و آفرينش خود قرار دهد. به بيان ديگر، آنچه را در سطور فوق از اصلاحطلبان طلب کردم، بيشتر يک «آرزو» ميدانم. بنابراین معتقدم آن جريان که در راه است، جرياني «پسااصلاحطلبي» است. از «پسا» مرادم هم «گسستن از»، هم «تداوم و استمرار» و هم «در تقابل با»، «متفاوت از و متفاوت با»، «در واکنش به»، «فراسو»، «مابعد»، «گسست» و «پيوست» است. مشخصتر بگويم جريان در راه اگرچه کماکان از گوهره و درونمايه و سويهاي غيرراديکال (مدني يا اصلاحي) برخوردار خواهد بود، اما در فصل و فاصله از اصلاحطلبي «واقعا موجود» تعريف و تدوين ميشود، اگرچه هويت خود را کاملا «بر قدرت» تعريف نميکند اما تلاش ميکند سويه «بر قدرتي» خود را برجستهتر کند، اگرچه کماکان به کنشگري در عرصه سياست ادامه خواهد داد اما در هيبت و صورت يک کنشگر فرهنگي، اجتماعي، هنري و زيباشناختي نيز نمايشي پررنگ دارد، اگرچه از نوعي باهمبودگي و سامان جمعي برخوردار است، اما اين سامان نه در قالب حزب بلکه عمدتا
در قاب يک پارتاژ- هم مشترک بودن و هم سهيم بودن. يا با-هم-بودن، در-هم-نبودن - و يک کمونيتاس - باهمبودگي براساس قسمي وظيفه يا دِين - سامان مييابد، اگرچه از زبان و خوبگان پوپوليستي (در معناي قديم آن) برخوردار نيست اما گرايش گستردهتر و عميقتري با تودههاي مردم دارد، اگرچه نگاه و بصيرتي جهاني دارد اما از نوعي تمايلات ناسيوناليستي نيز برخوردار است، اگرچه مفاهيمي همچون دموکراسي و آزادي و پلوراليسم دقايق گفتماني آن هستند اما دقايق انضمامي و ناظر بر زندگي روزمره و عدالت اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي و قوميتي و جنسيتي از برجستگي بيشتري برخوردارند.
1- جرياني در راه است؛ بايد باشد. جرياني در راه است چون جريانهاي بدون جريان امروز، بهگونهاي ناسازهگون (پارادوکسيکال) با انفعال و انجماد خود، نهتنها در حال تسطيح و هموارکردن مسير آمدنش، که در تلاش براي ماماييکردن و متولدکردنش هستند. با اين بيان ميخواهيم بگوييم، اين جريان در راه، از راهي دور -زماني در آينده- نميآيد، بلکه از جايي نزديک -جايي در تاريخ اکنون- ميآيد/ ساخته ميشود. در اينجا برخلاف اين گفته دريدا که «در راهبودگي نويد آينده مطلوب را در خود دارد و با انتظار صرف و منفعلانه رابطهاي ندارد» ميخواهيم از در راهبودگياي سخن بگوييم که با کنشي منفعلانه همره و همراه است. اگرچه از دريدا ميپذيريم که آينده اکنوني نيست که هنوز نيامده باشد؛ اکنون در خودش آينده است و نيز از او ميپذيريم که اگر همواره در راهبودن چيزي را پس ذهن خود داشته باشيم و زمان را به آينده امتداد دهيم، در هر لحظه بينهايت امکان نهفته است و هر لحظه ميتواند به بينهايت شکل گشوده شود، اما ميتوان -به تجربت تاريخي- از در راهبودگياي نام برد که اولا، مطلوب نيست، و ثانيا، عامدانه و آگاهانه نيست. در مقابل، ميتوان از آن جريان در راهبودگي و آينده سخن گفت که همچون رسالتي است که بايد بر دوش کشيد و بايد مسئوليت تحقق آن را پذيرفت.
2-آن جريان که در انفعال و انجماد اصلاحطلبان ساخته ميشود، نهتنها نام و نشاني اصلاحطلبانه نخواهد داشت، بلکه در هيبت و صورت نافي و عدوي اين جريان ظهور خواهد کرد. اما آن جريان که نتيجه اراده معطوف به آگاهي و خودآگاهي و خودانتقادي آنان خواهد بود، بايد از خودِ اکنون آنان -آنچه اکنون هستند- امتناع و تخطي کند و در قاب و قالبي ديگر بروز و ظهور کند. تکليف اکنونِ اصلاحطلبان -به بيان سورن کيير کگارد- فقط اين نيست که بدانند کيستند، بلکه اين است که خودشان را بيافرينند. صرف نظر از اينکه چه بودهاند -به گفته ژان پل سارتر- اکنون بايد تصميم بگيرند چيز کاملا -يا حداقل در پارهاي سطوح و لايههاي نظري و عملي-متفاوتي شوند. اصلاحطلبان نخواهند توانست آن شوند که ميخواهند، اگر آن بمانند که هستند. رهتوشه اين «رفتن» و «شدن» نقد و پرسشگري مستمر است. به بياني ديگر، تقدس «جريانِ در راه» -چنانچه اراده بر آن باشد که رنگ و بويي اصلاحطلبانه داشته باشد- به تقدسِ «نقد» و «پرسش» گره خورده است.
از اينرو، «جريان در راه» بيش از هر چيز يک کنشِ نقادانه و خلاقانه است؛ کنشي که با خلق و آفرينش امر نو و بديع توأم با تماس با ناشناختههايي عجين است که در آينده به بار مينشيند؛ به بيان ديگر، اصلاحطلبان نخواهند توانست آن شوند که جامعه و تاريخ اکنون و آيندهشان طلب ميکند، مگر اينکه قبل از آنکه آفتاب نعمتشان زير ميغ رود، رگهايشان هوشيار شود و قبل از آنکه چنان در چنبره انسداد و انجماد گوش و جان گرفتار آيند که نتوانند آب خوش از شورهآب، سِحر را معجزه، زهر را از ترياق بشناسند، چارهانديشي کنند.
3- روايت امروز اصلاحطلبان اما، روايت واحد و يگانهاي نيست و ساحت فراخ جريان اصلاحطلبي، رقص تفاوتها و تمايزها و تکثرها (بازيهاي زباني و گفتماني گونهگون) برپاست. چون نيک بنگريم بسياري از اصلاحطلبان امروز را در «هيچکجا» و «هرکجا»ي نظري و عملي ميبينيم. اينان، اصلاحطلبي را دقيقا در همان موقف و موضعي تعريف ميکنند که قدرت و منفعتشان اقتضا ميکند. اين عده، براي رسيدن به قدرت آرام و قرار ندارند. کک قدرت افتاده توي تن و جانشان و آرامش و قرار را از آنان ربوده است. اينان تابعان قدرتاند، بنابراین هرکجا قدرت هست آنان نيز هستند. به بيان ديگر، اين عده در خود و در ساحتِ گفتماني خود نيز متوقف نيستند و به تعبير مولانا، سر پنهان هستند اندر صد غلاف. ظاهرشان اصلاحطلب و باطنشان برخلاف. امروز همچنين، در ميان برخي از مناديان اصلاحطلبي شاهد تمايل و گرايشي فزاينده بهسوي نوعي انسداد و تصلب و انجماد گفتماني هستيم. برخي گونههاي پارادوکسيکال اصلاحطلب تلاش دارند از «گفتمان»، يک «ايدئولوژي» -آنهم از نوع ارتدکسي- بسازند. اينان تلاش دارند بهدور گفتمان اصلاحطلبي هالهاي قدسي بکشند، آن را اخته کنند، و آن را پاياني بدانند
بر توالي و تکثر گفتمانها. از نظر اين عده، اصلاحطلبي همان است که آنان ميگويند يا نميگويند، ميفهمند يا نميفهمند؛ نه يک کلمه کم، نه يک کلمه زياد. ازاينرو، در قاموس اينان، هر خوانش ديگر و هر تلاش براي نوکردن گفتمان اصلاحطلبي، نوعي ريويزيونيسم (تجديدنظرطلبي) و بدعت تعريف ميشود. بعضي ديگر شتابان در مسير محصور و محدودکردن نظر و عمل اصلاحطلبي به کسب و حفظ ماکروفيزيک قدرت و ماکروپلیتيک قرار گرفتهاند و حيات و ممات هستيشناختي، معرفتشناختي و روششناختي اصلاحطلبي را سخت به آموزه «در قدرت»بودن گره زدهاند و برون از قدرت را مترادف با برون از حيات سياسي خود فرض کردهاند، بنابراین براي نيل به قدرت پرهيزي از بهرهبرداري ابزاري از جريان اصلاحطلبي و هزينهکردن تمام هزينه تاريخي و اجتماعي و نمادين آن ندارند. کسان ديگر، آناني هستند که به ظاهر واعظ احکام اصلاحطلبي اما در باطن صفير و دام آناند. کساني که بر سر هر کوي و برزن اصلاحطلبي فرياد برآوردهاند که بهر اصلاحطلبي جان سپاريم سر دهيم، صد هزاران منتش بر خود نهيم. حيف ميآمد ما را کان جريان پاک، در ميان جاهلان گردد هلاک. شکر خدا را و خلق را که ما، گشتهايم
آن کيش حق را رهنما. اينان همان اصلاحطلبان اصلاحنشده و دروغيني هستند که به صف اصلاحطلبان درآمدهاند تا با کژنظري و کژعملي خود چشمهاي مردمان را بشورند تا صورت و سيرت زيبا و فريباي اصلاحطلبي را باژگونه ببيند. بعضي ديگر، اساسا نميدانند کجا بايد بايستند و چرا بايد بايستند. اينان در فضاي گنگ و گيج شبهگفتماني خود سرگرداناند و نميدانند اصلاحطلبي چيست و قلمرو و حريمش کدام است و توقفگاههايش کجايند. اين گروه از اصلاحطلبان تنها نامي را يدک ميکشند و از اين نام صورتکي ساختهاند براي پنهانداشتن صورت و سيرت نااصلاحطلب خود.
4-در اين شرايط، جريان رسمي و اسمي اصلاحطلبي را سنگينپاتر و سترونتر از آن ميدانم که کارگزار تغيير تاريخ اکنون خود و جامعه شود و جريان در راه را موضوع اراده معطوف به آگاهي و آفرينش خود قرار دهد. به بيان ديگر، آنچه را در سطور فوق از اصلاحطلبان طلب کردم، بيشتر يک «آرزو» ميدانم. بنابراین معتقدم آن جريان که در راه است، جرياني «پسااصلاحطلبي» است. از «پسا» مرادم هم «گسستن از»، هم «تداوم و استمرار» و هم «در تقابل با»، «متفاوت از و متفاوت با»، «در واکنش به»، «فراسو»، «مابعد»، «گسست» و «پيوست» است. مشخصتر بگويم جريان در راه اگرچه کماکان از گوهره و درونمايه و سويهاي غيرراديکال (مدني يا اصلاحي) برخوردار خواهد بود، اما در فصل و فاصله از اصلاحطلبي «واقعا موجود» تعريف و تدوين ميشود، اگرچه هويت خود را کاملا «بر قدرت» تعريف نميکند اما تلاش ميکند سويه «بر قدرتي» خود را برجستهتر کند، اگرچه کماکان به کنشگري در عرصه سياست ادامه خواهد داد اما در هيبت و صورت يک کنشگر فرهنگي، اجتماعي، هنري و زيباشناختي نيز نمايشي پررنگ دارد، اگرچه از نوعي باهمبودگي و سامان جمعي برخوردار است، اما اين سامان نه در قالب حزب بلکه عمدتا
در قاب يک پارتاژ- هم مشترک بودن و هم سهيم بودن. يا با-هم-بودن، در-هم-نبودن - و يک کمونيتاس - باهمبودگي براساس قسمي وظيفه يا دِين - سامان مييابد، اگرچه از زبان و خوبگان پوپوليستي (در معناي قديم آن) برخوردار نيست اما گرايش گستردهتر و عميقتري با تودههاي مردم دارد، اگرچه نگاه و بصيرتي جهاني دارد اما از نوعي تمايلات ناسيوناليستي نيز برخوردار است، اگرچه مفاهيمي همچون دموکراسي و آزادي و پلوراليسم دقايق گفتماني آن هستند اما دقايق انضمامي و ناظر بر زندگي روزمره و عدالت اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي و قوميتي و جنسيتي از برجستگي بيشتري برخوردارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.