آفرینش ادبی و زندگی اجتماعی
شرق: پروژه ترجمه متون متفکران و نظریهپردازان مهم جامعهشناسی ادبیات پروژهای بود که نخستین بار محمدجعفر پوینده بهطور سیستماتیک به آن پرداخت. ازجمله آنچه در راستای این پروژه با ترجمه پوینده منتشر شده، میتوان به «سودای مکالمه، خنده و آزادی» (مقالاتی از میخائیل باختین) و «جامعهشناسی ادبیات، دفاع از جامعهشناسی رمان» لوسین گلدمن اشاره کرد. پوینده همچنین «تاریخ و آگاهی طبقاتی» یکی از آثار مهم جورج لوکاچ، فیلسوف مارکسیست و از نظریهپردازان مهم جامعهشناسی ادبیات را به فارسی ترجمه کرده است. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» از دیگر کتابهای ترجمهشده توسط محمدجعفر پوینده است که در آن مباحثی درباره جامعهشناسی ادبیات مطرح شده است. این کتاب هم درباره زندگی و آثار لوسین گلدمن، متفکر و نظریهپرداز مطرح حوزه جامعهشناسی ادبیات و هنر است و هم شامل مقالاتی از خود او و همچنین یک مصاحبه با گلدمن و مباحثهاش با تئودور آدورنو. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» نخستین بار سالها پیش به چاپ رسید و اکنون چاپ سوم این کتاب در نشر چشمه منتشر شده است. بخش اول کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» به زندگی، آثار و اندیشه لوسین گلدمن اختصاص دارد و
شامل مقالاتی درباره اوست. «نگاهی به زندگی و آثار گلدمن» نوشته آنی گلدمن، میشل لووی و سامی نعیر، «گواهی مختصر» نوشته ژان پیاژه، «چند نکتهی کلی دربارهی لوسین گلدمن» نوشته هربرت مارکوزه، «مفاهیم اساسی در روش لوسین گلدمن» نوشته میشل لووی و سامی نعیر، «ساختگرایی تکوینی و لوسین گلدمن» نوشته یون پاسکادی، «صورت و فاعل در آفرینش فرهنگی» نوشته سامی نعیر، «گلدمن و لوکاچ: جهاننگری تراژیک» نوشته میشل لووی، «گلدمن و جامعهشناسی شناخت» نوشته میشل لووی، «نگاهی به واپسین کتاب گلدمن» نوشته ژاک لنار، «جامعهشناسی رمان از نظرگاه گلدمن» و «جهاننگری در تئاتر: نگاهی به خدای پنهان» نوشته پیر وزیما مقالههایی است که در بخش اول کتاب آمده است.
بخش دوم کتاب شامل گزیدههایی از نوشتههای لوسین گلدمن است و مصاحبهای با او و مباحثه گلدمن و آدورنو. آنچه در این بخش میخوانید، عبارت است از: پیشگفتار گلدمن بر چاپ دوم کتاب درآمدی بر فلسفه کانت، «فلسفهی کلاسیک و بورژوازی غربی، انسان چیست؟ کانت و فلسفهی معاصر، پیشگفتار خدای پنهان، کل و اجزا، برگزیدههایی از کتاب علوم انسانی و فلسفه، مسائل اساسی تاریخ فلسفه و ادبیات، پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی، دربارهی میشل فوکو و ساختگرایی غیرتکوینی، یادداشتی دربارهی چهار فیلم از گدار، بونوئل و پازولینی، مصاحبه با لوسین گلدمن، مباحثهی گلدمن و آدورنو، چند نکتهی کوتاه، مسائل جامعهشناسی رمان، جامعهشناسی ادبیات: جایگاه و مسائل روش، پیوندهای فلسفه با جامعهشناسی، تفسیری بر تزهایی دربارهی فویرباخ و واپسین نوشتههای گلدمن».
آنچه در ادامه میآید، قسمتی است از این کتاب که از مقاله گلدمن با عنوان «پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی» انتخاب شده است: «همانگونه که در زندگینامهی نویسنده عامل اساسی برای تشریح اثر نیست، شناخت اندیشه و مقاصد او نیز عاملی اساسی برای دریافت اثر به حساب نمیآید. هرچه اثر مهمتر باشد، با سرعتی بیشتر با توجه به متنِ خودش دریافته میشود و امکانِ تشریحِ مستقیم آن به یاریِ تحلیلِ اندیشهی طبقاتِ اجتماعیِ متفاوت افزایش مییابد. آیا بدینترتیب نقشِ فرد در آفرینشِ ادبی یا فلسفی نفی نمیشود؟ بیتردید نه. فقط این نقش، مانند هر واقعیتی، دیالکتیکی است و باید در همین مقام در پی درک آن برآمد. هیچکس منکر این نیست که آثارِ ادبی و فلسفی حاصلِ کارِ مؤلفان آنهاست. اما این آثار منطقِ خاص خود را دارند و آفریدههای خودسرانه نیستند. نظام فلسفی و نیز مجموعهی موجودات زنده در اثر ادبی، از انسجام درونی برخوردارند؛ این انسجام باعث میشود که آنها کلیتهایی را تشکیل دهند که میتوان هر یک از اجزایشان را بر مبنای دیگر و بهویژه بر مبنای ساختارِ مجموعهی نظامِ فلسفی یا اثرِ ادبی درک کرد. بدینترتیب از یک سو، هرچه اثر عظیمتر
باشد، شخصیتر است، زیرا فقط فردی با تواناییهای استثنایی میتواند جهاننگریای را که هنوز در حال شکلگیری است و در آگاهی گروهِ اجتماعی بهروشنی آشکار نگشته، تا آخرین پیامدهایش به تجربه و اندیشه درآورد. اما از سوی دیگر، اثر هرچه بیشتر آفریدهی اندیشهگر یا نویسندهای نابغه باشد، بیشتر به خودی خود دریافته میشود و مورخ نیازی ندارد به زندگینامه یا به مقاصدِ آفرینندهی آن متوسل شود. پرتوانترین شخصیت کسی است که به بهترین وجه با آگاهی زنده، یعنی با تمامی وجوه پویا و خلاقِ نیروهای اساسیِ آگاهی جمعی، یگانه میشود».
شرق: پروژه ترجمه متون متفکران و نظریهپردازان مهم جامعهشناسی ادبیات پروژهای بود که نخستین بار محمدجعفر پوینده بهطور سیستماتیک به آن پرداخت. ازجمله آنچه در راستای این پروژه با ترجمه پوینده منتشر شده، میتوان به «سودای مکالمه، خنده و آزادی» (مقالاتی از میخائیل باختین) و «جامعهشناسی ادبیات، دفاع از جامعهشناسی رمان» لوسین گلدمن اشاره کرد. پوینده همچنین «تاریخ و آگاهی طبقاتی» یکی از آثار مهم جورج لوکاچ، فیلسوف مارکسیست و از نظریهپردازان مهم جامعهشناسی ادبیات را به فارسی ترجمه کرده است. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» از دیگر کتابهای ترجمهشده توسط محمدجعفر پوینده است که در آن مباحثی درباره جامعهشناسی ادبیات مطرح شده است. این کتاب هم درباره زندگی و آثار لوسین گلدمن، متفکر و نظریهپرداز مطرح حوزه جامعهشناسی ادبیات و هنر است و هم شامل مقالاتی از خود او و همچنین یک مصاحبه با گلدمن و مباحثهاش با تئودور آدورنو. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» نخستین بار سالها پیش به چاپ رسید و اکنون چاپ سوم این کتاب در نشر چشمه منتشر شده است. بخش اول کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» به زندگی، آثار و اندیشه لوسین گلدمن اختصاص دارد و
شامل مقالاتی درباره اوست. «نگاهی به زندگی و آثار گلدمن» نوشته آنی گلدمن، میشل لووی و سامی نعیر، «گواهی مختصر» نوشته ژان پیاژه، «چند نکتهی کلی دربارهی لوسین گلدمن» نوشته هربرت مارکوزه، «مفاهیم اساسی در روش لوسین گلدمن» نوشته میشل لووی و سامی نعیر، «ساختگرایی تکوینی و لوسین گلدمن» نوشته یون پاسکادی، «صورت و فاعل در آفرینش فرهنگی» نوشته سامی نعیر، «گلدمن و لوکاچ: جهاننگری تراژیک» نوشته میشل لووی، «گلدمن و جامعهشناسی شناخت» نوشته میشل لووی، «نگاهی به واپسین کتاب گلدمن» نوشته ژاک لنار، «جامعهشناسی رمان از نظرگاه گلدمن» و «جهاننگری در تئاتر: نگاهی به خدای پنهان» نوشته پیر وزیما مقالههایی است که در بخش اول کتاب آمده است.
بخش دوم کتاب شامل گزیدههایی از نوشتههای لوسین گلدمن است و مصاحبهای با او و مباحثه گلدمن و آدورنو. آنچه در این بخش میخوانید، عبارت است از: پیشگفتار گلدمن بر چاپ دوم کتاب درآمدی بر فلسفه کانت، «فلسفهی کلاسیک و بورژوازی غربی، انسان چیست؟ کانت و فلسفهی معاصر، پیشگفتار خدای پنهان، کل و اجزا، برگزیدههایی از کتاب علوم انسانی و فلسفه، مسائل اساسی تاریخ فلسفه و ادبیات، پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی، دربارهی میشل فوکو و ساختگرایی غیرتکوینی، یادداشتی دربارهی چهار فیلم از گدار، بونوئل و پازولینی، مصاحبه با لوسین گلدمن، مباحثهی گلدمن و آدورنو، چند نکتهی کوتاه، مسائل جامعهشناسی رمان، جامعهشناسی ادبیات: جایگاه و مسائل روش، پیوندهای فلسفه با جامعهشناسی، تفسیری بر تزهایی دربارهی فویرباخ و واپسین نوشتههای گلدمن».
آنچه در ادامه میآید، قسمتی است از این کتاب که از مقاله گلدمن با عنوان «پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی» انتخاب شده است: «همانگونه که در زندگینامهی نویسنده عامل اساسی برای تشریح اثر نیست، شناخت اندیشه و مقاصد او نیز عاملی اساسی برای دریافت اثر به حساب نمیآید. هرچه اثر مهمتر باشد، با سرعتی بیشتر با توجه به متنِ خودش دریافته میشود و امکانِ تشریحِ مستقیم آن به یاریِ تحلیلِ اندیشهی طبقاتِ اجتماعیِ متفاوت افزایش مییابد. آیا بدینترتیب نقشِ فرد در آفرینشِ ادبی یا فلسفی نفی نمیشود؟ بیتردید نه. فقط این نقش، مانند هر واقعیتی، دیالکتیکی است و باید در همین مقام در پی درک آن برآمد. هیچکس منکر این نیست که آثارِ ادبی و فلسفی حاصلِ کارِ مؤلفان آنهاست. اما این آثار منطقِ خاص خود را دارند و آفریدههای خودسرانه نیستند. نظام فلسفی و نیز مجموعهی موجودات زنده در اثر ادبی، از انسجام درونی برخوردارند؛ این انسجام باعث میشود که آنها کلیتهایی را تشکیل دهند که میتوان هر یک از اجزایشان را بر مبنای دیگر و بهویژه بر مبنای ساختارِ مجموعهی نظامِ فلسفی یا اثرِ ادبی درک کرد. بدینترتیب از یک سو، هرچه اثر عظیمتر
باشد، شخصیتر است، زیرا فقط فردی با تواناییهای استثنایی میتواند جهاننگریای را که هنوز در حال شکلگیری است و در آگاهی گروهِ اجتماعی بهروشنی آشکار نگشته، تا آخرین پیامدهایش به تجربه و اندیشه درآورد. اما از سوی دیگر، اثر هرچه بیشتر آفریدهی اندیشهگر یا نویسندهای نابغه باشد، بیشتر به خودی خود دریافته میشود و مورخ نیازی ندارد به زندگینامه یا به مقاصدِ آفرینندهی آن متوسل شود. پرتوانترین شخصیت کسی است که به بهترین وجه با آگاهی زنده، یعنی با تمامی وجوه پویا و خلاقِ نیروهای اساسیِ آگاهی جمعی، یگانه میشود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.