|

كتاب ارواح

نسیم آصف: روبرتو بولانيو از مهم‌ترين نويسندگان و شاعران آمريكاي لاتين است كه تاكنون چند اثرش به فارسي ترجمه شده و همين چند كتاب او هم نشان مي‌دهد كه بولانيو نويسنده متفاوتي با آن دسته از نويسندگان آمريكاي لاتين است كه آثارشان از سال‌ها پيش در ايران ترجمه شده بود. بولانيو البته تحت تأثير دو چهره مهم ادبيات آمريكاي لاتين يعني بورخس و كورتاسار است؛ اما با رئاليسم جادويي كه عمدتا با ماركز شناخته مي‌شود، ميانه‌اي ندارد.
چند سال پيش «آنت‌ورپ» بولانيو با ترجمه محمد حياتي در نشر شورآفرين منتشر شد و مدتي پيش نيز نشر نيماژ اين ترجمه را منتشر كرد. در ابتداي كتاب مقدمه‌اي از ناتاشا ويمر ترجمه شده و در بخشي از آن درباره تفاوت داستان‌نويسي بولانيو با رمان‌هاي دوران شكوفايي ادبيات آمريكاي لاتين آمده: «تعداد مقلدان دوران شكوفايي زياد بود (و هست)؛ ولي در نگاه بولانيو و ديگر هم‌نسلانش، آنها كليشه‌هاي اسرارآميز -ديكتاتور‌ها، فاحشه‌ها، پدرسالاران، و اشباح- را فقط برای فروش به خارج صادر مي‌كنند. وضعيت‌ آمريكاي لاتين عوض شده بود. اكثر ديكتاتورها رفته بودند. سرمايه‌داري، بانك جهاني و تجارت بين‌المللي مواد مخدر به‌عنوان ظواهر نوين شر، جاي ديكتاتورهاي نظامي، جوخه‌هاي مرگ و شكنجه‌هاي سياسي را گرفته بود. اوهام و هراس‌هاي نسل دوران شكوفايي، تبديل به چيزي مبهم‌تر و پراكنده‌تر شده بود، گسسته از پايبندي‌هاي بومي».
بولانيو در سال 1953 در سانتياگوي شيلي متولد شد و دوران كودكي‌اش را در چند شهر دورافتاده شيلي گذراند. پدر بولانيو راننده كاميون و مشت‌زني آماتور بود و مادرش رياضيات و آمار درس مي‌داد. خانواده بولانيو در سال 1968 به مكزيكوسيتي رفتند و جواني بولانيو در اينجا آغاز شد. تحصيل را رها كرد و به خواندن و نوشتن پرداخت و مشغول سرپيچي‌هاي دوران نوجواني‌اش شد. كتاب مي‌دزديد و نويسنده‌هاي مورد علاقه‌اش را تعقيب مي‌كرد و آن‌طور كه خودش بعدها اشاره كرد، در آن دوران «خودآزارانه مي‌نوشت و با لذتي دگرآزارانه كتاب مي‌خواند».
بولانيو بيشتر به شعر علاقه داشت و اگرچه بعدها به واسطه رمان‌ها و داستان‌هايش مورد توجه قرار گرفت؛ با‌اين‌حال هيچ‌گاه شعر را رها نكرد و معتقد بود كه شعر به داستان ارجحيت دارد. ويمر در بخشي ديگر از متنش درباره علايق شعري بولانيو نوشته:‌ «بولانيو در كنار آثار پارا، شاعران آوانگارد قرن بيستم آمريكاي لاتين را هم مي‌خواند. سزار وايه‌خو، لوپز ولارده و اوليويريو ژيروندو، همه نزد او شاعران مهمي بودند. همين‌طور سمبوليست‌هاي فرانسوي. بعدها ادعا كرد كه دست‌كم ده نسخه متفاوت از گل‌هاي شر بودلر دارد. به آن دسته از نويسنده‌هايي كه دغدغه فرم داشتند، علاقه شديدي داشت، به آن بيگانه بودلري كه در مقايسه با اعضاي فرهنگستان، انسجامي موشكافانه‌تر و كلاسيك‌تر نشان مي‌داد. عشق به انسجام او را به طرف آلفونسو ره‌يس، منتقد مكزيكي و محققي كلاسيك، به طرف بورخس، كورتاسار (تنها نويسنده دوران شكوفايي كه بولانيو به او احساس دِين مي‌كرد) و بيويي كاساس، داستان‌نويس آرژانتيني كشاند». «آنت‌ورپ» رماني كوتاه و قطعه‌قطعه است كه از پنجاه‌وشش قطعه يا بخش تشكيل شده و در آن به موضوعاتي مثل عشق، جنابت و شعر پرداخته شده است. اين اثر روايتي غيرخطي دارد و خود بولانيو گفته كه آن را براي ارواح نوشته است: «اين كتاب را براي خودم نوشتم و حتي از اين هم مطمئن نيستم. اين نوشته‌ها تا مدت‌ها صفحاتي آشفته بودند كه بازخواني مي‌كردم و شايد هم دستي توي‌شان مي‌بردم، مطمئن از اينكه وقت تنگ است؛ اما وقت براي چه؟ درست نمي‌دانم. من اين كتاب را براي ارواح نوشتم كه تنها همراهان زمان‌اند؛ چرا‌كه بيرون زمان ايستاده‌اند. پس از بازخواني نهايي (همين الان)، حالا مي‌فهمم فقط زمان نيست كه اهميت دارد، زمان يگانه منبع هراس نيست. خوشي هم چه‌بسا هراس‌انگيز باشد و شهامت هم. تا‌آنجا‌كه حافظه ياري مي‌دهد، آن روزها در معرض طبيعت بودم، بدون قلم و كاغذ، همان‌طور كه ديگران در قصرها زندگي مي‌كنند».
در ماجراي «آنت‌ورپ»، قتلي اتفاق افتاده و نگهبان شب از مظنونان اين جنايت است. بولانيو در آثار مختلفش به جنايت توجه كرده و در بخش‌هاي مختلف اين كتاب كه هريك نامي مستقل دارند، روايت مانند خاطرات پيش‌روي‌مان قرار مي‌گيرند. در يكي از اين بخش‌ها مي‌خوانيم: «مرد انگلیسي گفت؛ به زحمتش نمي‌ارزد. مدتي طولاني به مغزش فشار آورد تا ببيند منظور مرد انگليسي چه بوده. پيش‌رويش، در جنگل، سايه مردي به نرمي گذشت. دستي به زانوهايش كشيد؛ اما براي بلند‌شدن تلاشي نكرد. سروكله مرد از پشت بوته پيدا شد. مثل گارسوني كه به اولين مشتري شبش نزديك مي‌شود، پرده سفيدي بر بالاي ساعدش گرفته بود. حركاتش كمي ناشيانه بود؛ اما اقتداري فارغ‌البال از سر و رويش مي‌باريد. مرد يك گوشه پرده را با ريسماني زرد به درخت كاج گره زد، بعد هم گوشه ديگر را به شاخه درختي ديگر. همين كار را با گوشه‌هاي پاييني هم كرد و بعدش گوژپشت فقط پاهاي او را مي‌ديد؛ چرا‌كه پرده، بدنش را پنهان كرده بود. گوژپشت صداي سرفه‌اش را شنيد. بعد سروكله‌اش از آن طرف پيدا شد و رفت تو نخ گره‌هايي كه پرده را به كاج وصل مي‌كرد. گوژپشت گفت بدك نيست؛ اما مرد بهش محل نگذاشت. دستش را به گوشه‌ چپ بالا رساند و به مركزش كشيد، كف دست به پارچه. كارش كه تمام شد، دستش را برداشت و براي آزمايش ميزان كشيدگي چند بار با انگشت سبابه‌اش به پرده زد. رو به گوژپشت كرد و آهي از روي رضايت كشيد. زبانش را به سقف دهان چسباند و از خود صدايي درآورد. موهایش ريخت روي پيشاني‌اش كه خيس عرق شده بود. دماغ كشيده و سرخي داشت. گفت؛ راستش، بدك نيست. مي‌خواهم فيلمي را نمايش بدهم. لبخندي زد، انگار از روي عذرخواهي، پيش از رفتن، به بالاي درخت‌هاي رو به تيرگي نگاه كرد».

نسیم آصف: روبرتو بولانيو از مهم‌ترين نويسندگان و شاعران آمريكاي لاتين است كه تاكنون چند اثرش به فارسي ترجمه شده و همين چند كتاب او هم نشان مي‌دهد كه بولانيو نويسنده متفاوتي با آن دسته از نويسندگان آمريكاي لاتين است كه آثارشان از سال‌ها پيش در ايران ترجمه شده بود. بولانيو البته تحت تأثير دو چهره مهم ادبيات آمريكاي لاتين يعني بورخس و كورتاسار است؛ اما با رئاليسم جادويي كه عمدتا با ماركز شناخته مي‌شود، ميانه‌اي ندارد.
چند سال پيش «آنت‌ورپ» بولانيو با ترجمه محمد حياتي در نشر شورآفرين منتشر شد و مدتي پيش نيز نشر نيماژ اين ترجمه را منتشر كرد. در ابتداي كتاب مقدمه‌اي از ناتاشا ويمر ترجمه شده و در بخشي از آن درباره تفاوت داستان‌نويسي بولانيو با رمان‌هاي دوران شكوفايي ادبيات آمريكاي لاتين آمده: «تعداد مقلدان دوران شكوفايي زياد بود (و هست)؛ ولي در نگاه بولانيو و ديگر هم‌نسلانش، آنها كليشه‌هاي اسرارآميز -ديكتاتور‌ها، فاحشه‌ها، پدرسالاران، و اشباح- را فقط برای فروش به خارج صادر مي‌كنند. وضعيت‌ آمريكاي لاتين عوض شده بود. اكثر ديكتاتورها رفته بودند. سرمايه‌داري، بانك جهاني و تجارت بين‌المللي مواد مخدر به‌عنوان ظواهر نوين شر، جاي ديكتاتورهاي نظامي، جوخه‌هاي مرگ و شكنجه‌هاي سياسي را گرفته بود. اوهام و هراس‌هاي نسل دوران شكوفايي، تبديل به چيزي مبهم‌تر و پراكنده‌تر شده بود، گسسته از پايبندي‌هاي بومي».
بولانيو در سال 1953 در سانتياگوي شيلي متولد شد و دوران كودكي‌اش را در چند شهر دورافتاده شيلي گذراند. پدر بولانيو راننده كاميون و مشت‌زني آماتور بود و مادرش رياضيات و آمار درس مي‌داد. خانواده بولانيو در سال 1968 به مكزيكوسيتي رفتند و جواني بولانيو در اينجا آغاز شد. تحصيل را رها كرد و به خواندن و نوشتن پرداخت و مشغول سرپيچي‌هاي دوران نوجواني‌اش شد. كتاب مي‌دزديد و نويسنده‌هاي مورد علاقه‌اش را تعقيب مي‌كرد و آن‌طور كه خودش بعدها اشاره كرد، در آن دوران «خودآزارانه مي‌نوشت و با لذتي دگرآزارانه كتاب مي‌خواند».
بولانيو بيشتر به شعر علاقه داشت و اگرچه بعدها به واسطه رمان‌ها و داستان‌هايش مورد توجه قرار گرفت؛ با‌اين‌حال هيچ‌گاه شعر را رها نكرد و معتقد بود كه شعر به داستان ارجحيت دارد. ويمر در بخشي ديگر از متنش درباره علايق شعري بولانيو نوشته:‌ «بولانيو در كنار آثار پارا، شاعران آوانگارد قرن بيستم آمريكاي لاتين را هم مي‌خواند. سزار وايه‌خو، لوپز ولارده و اوليويريو ژيروندو، همه نزد او شاعران مهمي بودند. همين‌طور سمبوليست‌هاي فرانسوي. بعدها ادعا كرد كه دست‌كم ده نسخه متفاوت از گل‌هاي شر بودلر دارد. به آن دسته از نويسنده‌هايي كه دغدغه فرم داشتند، علاقه شديدي داشت، به آن بيگانه بودلري كه در مقايسه با اعضاي فرهنگستان، انسجامي موشكافانه‌تر و كلاسيك‌تر نشان مي‌داد. عشق به انسجام او را به طرف آلفونسو ره‌يس، منتقد مكزيكي و محققي كلاسيك، به طرف بورخس، كورتاسار (تنها نويسنده دوران شكوفايي كه بولانيو به او احساس دِين مي‌كرد) و بيويي كاساس، داستان‌نويس آرژانتيني كشاند». «آنت‌ورپ» رماني كوتاه و قطعه‌قطعه است كه از پنجاه‌وشش قطعه يا بخش تشكيل شده و در آن به موضوعاتي مثل عشق، جنابت و شعر پرداخته شده است. اين اثر روايتي غيرخطي دارد و خود بولانيو گفته كه آن را براي ارواح نوشته است: «اين كتاب را براي خودم نوشتم و حتي از اين هم مطمئن نيستم. اين نوشته‌ها تا مدت‌ها صفحاتي آشفته بودند كه بازخواني مي‌كردم و شايد هم دستي توي‌شان مي‌بردم، مطمئن از اينكه وقت تنگ است؛ اما وقت براي چه؟ درست نمي‌دانم. من اين كتاب را براي ارواح نوشتم كه تنها همراهان زمان‌اند؛ چرا‌كه بيرون زمان ايستاده‌اند. پس از بازخواني نهايي (همين الان)، حالا مي‌فهمم فقط زمان نيست كه اهميت دارد، زمان يگانه منبع هراس نيست. خوشي هم چه‌بسا هراس‌انگيز باشد و شهامت هم. تا‌آنجا‌كه حافظه ياري مي‌دهد، آن روزها در معرض طبيعت بودم، بدون قلم و كاغذ، همان‌طور كه ديگران در قصرها زندگي مي‌كنند».
در ماجراي «آنت‌ورپ»، قتلي اتفاق افتاده و نگهبان شب از مظنونان اين جنايت است. بولانيو در آثار مختلفش به جنايت توجه كرده و در بخش‌هاي مختلف اين كتاب كه هريك نامي مستقل دارند، روايت مانند خاطرات پيش‌روي‌مان قرار مي‌گيرند. در يكي از اين بخش‌ها مي‌خوانيم: «مرد انگلیسي گفت؛ به زحمتش نمي‌ارزد. مدتي طولاني به مغزش فشار آورد تا ببيند منظور مرد انگليسي چه بوده. پيش‌رويش، در جنگل، سايه مردي به نرمي گذشت. دستي به زانوهايش كشيد؛ اما براي بلند‌شدن تلاشي نكرد. سروكله مرد از پشت بوته پيدا شد. مثل گارسوني كه به اولين مشتري شبش نزديك مي‌شود، پرده سفيدي بر بالاي ساعدش گرفته بود. حركاتش كمي ناشيانه بود؛ اما اقتداري فارغ‌البال از سر و رويش مي‌باريد. مرد يك گوشه پرده را با ريسماني زرد به درخت كاج گره زد، بعد هم گوشه ديگر را به شاخه درختي ديگر. همين كار را با گوشه‌هاي پاييني هم كرد و بعدش گوژپشت فقط پاهاي او را مي‌ديد؛ چرا‌كه پرده، بدنش را پنهان كرده بود. گوژپشت صداي سرفه‌اش را شنيد. بعد سروكله‌اش از آن طرف پيدا شد و رفت تو نخ گره‌هايي كه پرده را به كاج وصل مي‌كرد. گوژپشت گفت بدك نيست؛ اما مرد بهش محل نگذاشت. دستش را به گوشه‌ چپ بالا رساند و به مركزش كشيد، كف دست به پارچه. كارش كه تمام شد، دستش را برداشت و براي آزمايش ميزان كشيدگي چند بار با انگشت سبابه‌اش به پرده زد. رو به گوژپشت كرد و آهي از روي رضايت كشيد. زبانش را به سقف دهان چسباند و از خود صدايي درآورد. موهایش ريخت روي پيشاني‌اش كه خيس عرق شده بود. دماغ كشيده و سرخي داشت. گفت؛ راستش، بدك نيست. مي‌خواهم فيلمي را نمايش بدهم. لبخندي زد، انگار از روي عذرخواهي، پيش از رفتن، به بالاي درخت‌هاي رو به تيرگي نگاه كرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.