|

گلستان در قاب یک گفت‌وگوی قدیمی

ساختن در روزگار ناساز

علی شروقی

در سال 1351 قاسم هاشمی‌نژاد با ابراهیم گلستان گفت‌وگویی مفصل درباره قصه‌هایش انجام داده است که لابد پیگیران آثار گلستان آن را در کتاب «گفته‌ها» خوانده‌اند. این گفت‌وگو نخست قرار بوده در روزنامه «آیندگان» چاپ شود؛ اما چنان‌که گلستان در پیش‌گفتار «گفته‌ها» توضیح داده است، به دلیل طولانی‌شدن آن و رضایت‌ندادن هیچ‌یک از دو طرف گفت‌وگو به کوتاه‌کردنش، چاپ آن در روزنامه میسر نشده و بعدها هم که در «گفته‌ها» چاپ شده، به خواست خود قاسم هاشمی‌نژاد نامی از او به‌عنوان گفت‌وگو‌کننده نیامده. هرچند گلستان سرانجام در مقدمه چاپ سال 1394 این کتاب در نشر کلاغ نام هاشمی‌نژاد را ذکر می‌کند. این گفت‌وگو بهترین، دقیق‌ترین و منسجم و منظم‌ترین گفت‌وگو با ابراهیم گلستان است که در قیاس با دیگر گفت‌وگوهای مفصلی که سال‌ها بعد از آن با گلستان انجام شده، اگر دنبال این باشیم که ببینیم او در قصه چه می‌خواسته بکند و پشت قصه‌هایی که نوشته و نه‌فقط قصه به صورت مکتوب؛ بلکه قصه‌های پشت فیلم‌هایش نیز، چه انسانی با چه طرز فکر و نگاهی ایستاده است و قصه‌هایش چه نسبتی با زمانه دارند. در گفت‌وگوهای سه دهه بعد گلستان، آنچه غلبه دارد، نقل خاطرات است و اعلام موضع صریح او درباره بعضی آدم‌های مشهور و شناخته‌شده و رویدادهای زمانه‌اش که این مورد اخیر به‌ویژه، از دلایل اقبال بیشتر به این گفت‌وگوهاست در قیاس با آن گفت‌وگوی قدیمی‌تر و محکم‌تر و دقیق‌تر که بر جهان‌بینی و آفرینش ادبی گلستان متمرکز است.

گفت‌وگوی قاسم هاشمی‌نژاد با ابراهیم گلستان اولین‌بار زمانی چاپ شد که مدت‌ها بود جز لابه‌لای شفاهیات برخی خواص و نوشته‌های تاریخ‌ادبیاتی و فرهنگ‌های فیلم و نظایر اینها، در ایران حرف و صحبت چندانی از ابراهیم گلستان در میان نبود و اگر هم بود، در این حد بود که نویسنده‌ای بوده که داستان‌هایی نوشته متفاوت با رسم رایج قصه‌نویسی زمانه خود. بر نثر موزون و آهنگین هم معمولا به‌عنوان ویژگی این قصه‌ها تأکید می‌شد و اینها هم همه در حد حرف‌ها و نوشته‌هایی پراکنده و لابه‌لای حرف‌ها و نوشته‌هایی دیگر. خود گلستان نیز سال‌ها بود که از ایران رفته بود، آثارش به‌سختی و معمولا در قفسه‌های بعضی کتابخانه‌ها - گاهی کتابخانه‌های جاهایی که انتظارش را نداشتی؛ که این غنیمتی بود در آن ناپیدایی- یافت می‌شد و هنوز سر از بساط افستی‌های خیابان انقلاب و... در‌نیاورده بود. به فیلم‌هایش هم دسترسی چندانی نبود و اصلا کم بودند کسانی که کنجکاو خواندن و دیدن آثارش باشند؛ اگرچه در لابه‌لای همین حرف‌ها تمایلاتی هنوز خاموش و در حاشیه به آثار او مشهود بود.
گاسیپ‌هایی هم درباره اخلاق و رفتار فردی و زندگی خصوصی‌اش البته ورد زبان‌ها بود و نیز قضاوت‌هایی درباره جایگاهش در هنر و ادبیات ایران، نه براساس شناخت مستقل و بی‌واسطه؛ بلکه به تأثیر از قضاوت‌های منفی هم‌نسلانی که مخالف جنس کار و شیوه حضور ادبی و هنری‌اش در ادبیات و سینما و جامعه ادبی و هنری بودند و او را نویسنده و هنرمندی برج عاج‌نشین و متفرعن و پشت‌کرده به توده مردم می‌دانستند که روح خود را به شیاطین نفتی فروخته و بعد از کودتای 28 مرداد فیلم‌هایی سفارشی ساخته و قضاوت‌هایی از این دست که به واقع قابی معیوب و کج‌و‌معوج بود که منتقدان گلستان او را در آن گذاشته و به دیگرانی که خود نه اهل فکر؛ بلکه خیره به دهان آن منتقدان بودند، نشان می‌دادند و تا مدت‌ها گلستان را در همین قاب معیوب دیدند و شناختند و ارزیابی کردند و در روایت‌های رسمی نیز همین چهره از گلستان به دست داده می‌شد.
در دهه‌های 60 و 70 نوشته‌هایی از گلستان در برخی نشریات ایران به چاپ رسید؛ از‌جمله نامه‌ای از او به عباس کیارستمی بعد از گرفتن جایزه نخل طلای کن برای فیلم «طعم گیلاس»، پاسخی به صحبت‌های ناصر تقوایی در کتاب «... به روایت ناصر تقوایی» که گفت‌وگوی احمد طالبی‌نژاد با تقوایی بود و یادداشتی کوتاه به مناسبت درگذشت مهدی اخوان‌ثالث که اینها همه در مجله «دنیای سخن» چاپ شده‌اند. یک گفت‌وگوی قدیمی هم در مجله «گزارش فیلم» چاپ شد که گفت‌وگوی کامبیز فرخی با او بود درباره فیلم «اسرار گنج دره جنی» و حواشی این فیلم. سیروس علی‌نژاد نیز گزارشی از دیدار و گفت‌وگو با او منتشر کرده است که تاریخ دقیق انتشار آن را نمی‌دانم. خلاصه اینکه آنچه از گلستان ساکن انگلیس در آن دهه‌ها به این‌ ور آب درز می‌کرد، اغلب در همین حد و حدود بود.
اما در سال 1384 که «نوشتن با دوربین»، گفت‌وگوی مفصل پرویز جاهد با ابراهیم گلستان، چاپ شد و به دنبال آن گفت‌وگوهای دیگر، ناگهان همه‌جا حرف گلستان آمد وسط و شد مرکز بحث‌ها و نوشته‌ها و اظهار‌نظرها و کم‌کم اینکه نویسنده و فیلم‌سازی مهم و پیشرو بوده است، از بدیهیات تلقی شد و روایت‌های دشمنانه جای خود را دادند به ستایش‌هایی که گاهی هم بیش از حد هیجانی و احساسی بودند و در بعضی از این ستایش‌ها هم همان‌قدر فقدان درک و شناخت درست و دقیق و صرفا دنباله‌روی از رسم زمانه مشهود بود که در آن ابراز دشمنی‌های پیشین.
پس استقلال فکر و دید و شهامت اخلاقی و حرفه‌ای قاسم هاشمی‌نژاد و کسانی مانند او را باید ستود که در دهه 50 که غالب روشنفکران برای گلستان شمشیر را از رو بسته بودند، آثارش را فارغ از هیاهوی رایج دیدند و شناختند و این شناخت را کوشیدند تا جای ممکن بدون تسلیم‌شدن به هیجان و با نگاهی نقادانه بیان کنند. اینکه هاشمی‌نژاد گلستان و قصه‌های او را به‌عنوان موضوع گفت‌وگو انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که انتخاب‌گر در کار باج‌دادن به رسم زمانه یا صرفا پر‌کردن صفحه روزنامه با بدیهیات صد بار گفته‌شده نیست. گفتن از اهمیت گلستان در روزگار ما که این موضوع دیگر بدیهی تلقی می‌شود، آسان است و هیچ خطری در بر ندارد در قیاس با روزگاری که جو غالب روشنفکری مخالف او بود.
گفت‌وگوی هاشمی‌نژاد با گلستان را وقتی با دیگر گفت‌وگوهایی که با گلستان انجام شده قیاس می‌کنیم می‌بینیم که هاشمی‌نژاد تکلیف را با خود و طرف گفت‌وگو و خواننده روشن کرده و از آغاز تا انجام گفت‌وگو روشن نگه داشته است. گفت‌وگو هدف و چارچوبی مشخص دارد و منظم و منضبط و شسته‌رفته و مرتب در همان چارچوب و وفادار به هدف خود پیش می‌رود. این نظم و انضباط البته چه‌بسا جاهایی هم حالتی یکنواخت به گفت‌وگو بدهد اما گفت‌وگو را روی موضوعی خاص که قصه‌نویسی گلستان است متمرکز نگه می‌دارد و در این میان گریزهایی هم اگر از جانب گلستان به تاریخ و برخی وقایع سیاسی و ... زده می‌شود اینها کمک می‌کند به شناخت پس‌زمینه قصه‌ها و دید نویسنده به آن وقایع که قصه‌ها نیز بر اساس همین دید طراحی شده‌اند.
هاشمی‌نژاد به‌موقع و در دوران اوج جوشش و خلاقیت گلستان این گفت‌وگو را انجام داده است. خود او نیز بر قصه‌نویسی معاصر ایران خوب مسلط است. جاهایی از به‌جا گفت‌وگو گیرهای بجا و به‌موقع و هوشمندانه‌ای به قصه‌ها می‌دهد و به‌هیچ‌وجه مرعوب طرف گفت‌وگو نمی‌شود و به‌عکس، از موضعی محکم مقابل او می‌نشیند و مقابل صراحت و قاطعیت گلستان جا نمی‌زند و جواب هم اگر نمی‌گیرد نقد خود را مطرح می‌کند و بعضی پرسش‌های اساسی را نه فقط برای طرف گفت‌وگو که برای خوانندگان آثار گلستان نیز پدید می‌آورد. به هر پرسشی قرار نیست همان‌جا و در وقت پاسخی داده شود. گاه نفس طرح پرسش مهم است و پرسش‌های بی‌جواب‌مانده می‌توانند نقطه شروع منتقد و پرسشگر بعدی باشند، اگر مقصود از طرح پرسش واقعا کشف و شناخت باشد نه صرفا شلوغ‌کردن و هیاهو به‌راه‌انداختن برای کسب شهرت از قبل مصاحبه با آدمی سرشناس.
مسئله هاشمی‌نژاد قصه‌نویسی گلستان است و در این گفت‌وگو تصویری نسبتا روشن از شیوه قصه‌نویسی گلستان، ویژگی قصه‌های او و هدفش از قصه‌نویسی و همچنین جهان‌بینی و طرز نگاهش به محیط و آدم‌ها و تاریخ و ادبیات و هنر زمانه‌اش پیش‌روی ماست.
با رجوع به این گفت‌وگو کلیدواژه‌ای می‌یابیم که دانستنش برای درک قصه‌های گلستان الزامی است؛ گلستان در گفت‌وگو با هاشمی‌نژاد در صحبت از قصه‌نویسی مدام «ساختن» را معادل نوشتن به‌ کار می‌برد و این به‌هیچ‌وجه اتفاقی نیست. گلستان به صورت آگاهانه به قصه‌نویسی به‌عنوان جزئی از تحولات تاریخی و سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و ... نگاه می‌کند که او خود هم‌زمان با آنها زاده شده و زیسته است. فعل قصه‌نویسی به مثابه بناکردن یک ساختمان، چیزی که در کار نخستین نویسندگان ایرانی پیش از گلستان ایده‌اش هم اگر بوده تمام‌وکمال محقق نشده، گویی شکلی است از نظم جدید هندسی‌دادن به نثر، شبیه همان نظم هندسی تازه که شهر و نهادهای مدرن را می‌خواهد در ایران بسازد. این شاید نقطه تلاقی «ساختن» قصه با مدرنیزاسیون است اگرچه قصه گلستان به واسطه قصه‌بودنش و نقادانه‌بودنش از این فراتر می‌رود و موانع را نیز، هم موانعی که از درون و از جانب خود دست‌اندرکاران مدرنیزاسیون بر سیر پیشرفت اعمال می‌شود و نمی‌گذارد این پیشرفت با همه وجوهش بروز و ظهور پیدا کند و هم موانعی که از بیرون سر راه آن قرار می‌گیرد، می‌بیند و نشان می‌دهد. اما آن‌چه او را به‌هرحال از دیگر نویسندگان پیش از او و هم‌دوره او و حتی شاید بعضی نویسندگان بعد از او متمایز می‌کند همان تلقی «ساختن» از نوشتن است. این تمایز را البته به‌عنوان یک تفاوت مطرح می‌کنم نه برتری‌دادن آن به رویکردهای دیگر در قصه‌نویسی. در کار گلستان به واسطه همین اهمیت «ساختن» نوعی اندیشیدگی و طراحی با ذوق و قریحه می‌آمیزد و این دو در بهترین آثار گلستان در نهایت تعادل و تناسب با یکدیگرند که چنین اگر نبود حاصل کار او چیزی بود شبیه داستان‌هایی که امروزه صرفا به زور آموزه‌های فنی و کارگاهی نوشته می‌شوند.
در مورد گلستان اما، آنجا که با اوج قصه‌نویسی او مواجهیم، می‌بینیم که اندیشه و قریحه در تناسبی عالی با یکدیگر ترکیب شده‌اند و پایه‌هایی محکم برای ساختمانی که او بنا کرده ساخته‌اند. یکی از دغدغه‌های هاشمی‌نژاد ارزیابی همین استحکام است و ارزیابی اینکه در کدام کارهای گلستان پیوند اجزا محکم‌تر است. در این بحث البته اختلافاتی هم میان دیدگاه او و دیدگاه گلستان هست که به آنها می‌توان و باید جداگانه پرداخت چراکه گره‌هایی فنی در این نقاط اختلاف هست که برای تحلیل قصه‌های گلستان گشودنشان ضروری است. عجالتا برگردیم به همان کلیدواژه «ساختن» در گفته‌های او که نشان می‌دهد توجهش به فرم و تکنیک و ساختمان قصه صرفا تفننی در تکنیک نبوده است. با دقت به زمینه شکل‌گیری قصه‌های گلستان و تصویری که او خود از مواجهه‌اش با تحولات زمانه‌اش و طرز نگاه به این تحولات ترسیم می‌کند و همچنین با دقت به شیوه حضور و کار گلستان در زمانه‌اش، می‌بینیم که پیوند او با تحولات زمانه‌اش بیشتر پیوندی ایجابی بوده است. هندسه آثار او سخت مرتبط و منطبق است با هندسه جدید زندگی و روابط و مکان‌های شهری که در آن روزگار تازه پا گرفته و در حال گسترش و قوام‌یافتگی و تثبیت است. نقدی اگر هست به موانع شکل‌گیری و گسترش این هندسه است یا به شیوه‌های غلط شکل‌دادن به آن. گلستان معتقد به «ساختن» است به‌جای آنکه به قول مختاری بعد از کودتا به «گریه سیاسی» رو بیاورد.
او معتقد است که این هم به‌هرحال خواهد گذشت و پیشرفت یک امر ناگزیر است که باید در رقم‌زدن آن دخیل شد. تحول و البته واکنش‌های مختلف به آن از سوی آدمِ قرارگرفته در موقعیت تحول، اساس کار اوست. او نه تعاریف و معیارهای رسمی ساختن و پیشرفت را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد و نه نقدهای منتقدان را صرفا به این دلیل که سیستمی را که او هم به آن نقد دارد نقد می‌کنند.
گلستان در حین مصاحبه با هاشمی‌نژاد، آن‌طور که در مقدمه «گفته‌ها» نوشته است، بی‌سروصدا در حال ساختن فیلم «اسرار گنج دره جنی» نیز بوده که نقدی است بر تلقی سطحی رژیم پهلوی از پیشرفت و ساختن. موانع پیشرفت را هم در داخل خود آن سیستم مدعی حرکت به‌سوی تمدن بزرگ می‌یابد و نشان می‌دهد و هم در میان گروهی از روشنفکران منتقد آن سیستم. او عقب‌ماندگی‌ها را در هر دو سرِ ماجرا می‌بیند. بی‌دلیل نیست که سرانجام نه سیستم وقت می‌گذارد که او کارش را پیش ببرد و نه روشنفکران منتقد آن سیستم دست از تخطئه و متهم‌کردنش به همسویی با آن سیستم برمی‌دارند. تراژدی گلستان را باید به‌عنوان بخشی از تراژدی مدرنیته در ایران خواند و فهمید. بعضی ستایش‌های امروزی از او نیز که به‌واقع پوششی است برای زدن بخشی دیگر از جریان روشنفکری جزئی از این تراژدی می‌تواند باشد. برای درک آثار گلستان فارغ از آن دسته از حواشی که راه به جایی نمی‌برند، رجوع به گفت‌وگوی قاسم هاشمی‌نژاد با او ضروری است.

در سال 1351 قاسم هاشمی‌نژاد با ابراهیم گلستان گفت‌وگویی مفصل درباره قصه‌هایش انجام داده است که لابد پیگیران آثار گلستان آن را در کتاب «گفته‌ها» خوانده‌اند. این گفت‌وگو نخست قرار بوده در روزنامه «آیندگان» چاپ شود؛ اما چنان‌که گلستان در پیش‌گفتار «گفته‌ها» توضیح داده است، به دلیل طولانی‌شدن آن و رضایت‌ندادن هیچ‌یک از دو طرف گفت‌وگو به کوتاه‌کردنش، چاپ آن در روزنامه میسر نشده و بعدها هم که در «گفته‌ها» چاپ شده، به خواست خود قاسم هاشمی‌نژاد نامی از او به‌عنوان گفت‌وگو‌کننده نیامده. هرچند گلستان سرانجام در مقدمه چاپ سال 1394 این کتاب در نشر کلاغ نام هاشمی‌نژاد را ذکر می‌کند. این گفت‌وگو بهترین، دقیق‌ترین و منسجم و منظم‌ترین گفت‌وگو با ابراهیم گلستان است که در قیاس با دیگر گفت‌وگوهای مفصلی که سال‌ها بعد از آن با گلستان انجام شده، اگر دنبال این باشیم که ببینیم او در قصه چه می‌خواسته بکند و پشت قصه‌هایی که نوشته و نه‌فقط قصه به صورت مکتوب؛ بلکه قصه‌های پشت فیلم‌هایش نیز، چه انسانی با چه طرز فکر و نگاهی ایستاده است و قصه‌هایش چه نسبتی با زمانه دارند. در گفت‌وگوهای سه دهه بعد گلستان، آنچه غلبه دارد، نقل خاطرات است و اعلام موضع صریح او درباره بعضی آدم‌های مشهور و شناخته‌شده و رویدادهای زمانه‌اش که این مورد اخیر به‌ویژه، از دلایل اقبال بیشتر به این گفت‌وگوهاست در قیاس با آن گفت‌وگوی قدیمی‌تر و محکم‌تر و دقیق‌تر که بر جهان‌بینی و آفرینش ادبی گلستان متمرکز است.

گفت‌وگوی قاسم هاشمی‌نژاد با ابراهیم گلستان اولین‌بار زمانی چاپ شد که مدت‌ها بود جز لابه‌لای شفاهیات برخی خواص و نوشته‌های تاریخ‌ادبیاتی و فرهنگ‌های فیلم و نظایر اینها، در ایران حرف و صحبت چندانی از ابراهیم گلستان در میان نبود و اگر هم بود، در این حد بود که نویسنده‌ای بوده که داستان‌هایی نوشته متفاوت با رسم رایج قصه‌نویسی زمانه خود. بر نثر موزون و آهنگین هم معمولا به‌عنوان ویژگی این قصه‌ها تأکید می‌شد و اینها هم همه در حد حرف‌ها و نوشته‌هایی پراکنده و لابه‌لای حرف‌ها و نوشته‌هایی دیگر. خود گلستان نیز سال‌ها بود که از ایران رفته بود، آثارش به‌سختی و معمولا در قفسه‌های بعضی کتابخانه‌ها - گاهی کتابخانه‌های جاهایی که انتظارش را نداشتی؛ که این غنیمتی بود در آن ناپیدایی- یافت می‌شد و هنوز سر از بساط افستی‌های خیابان انقلاب و... در‌نیاورده بود. به فیلم‌هایش هم دسترسی چندانی نبود و اصلا کم بودند کسانی که کنجکاو خواندن و دیدن آثارش باشند؛ اگرچه در لابه‌لای همین حرف‌ها تمایلاتی هنوز خاموش و در حاشیه به آثار او مشهود بود.
گاسیپ‌هایی هم درباره اخلاق و رفتار فردی و زندگی خصوصی‌اش البته ورد زبان‌ها بود و نیز قضاوت‌هایی درباره جایگاهش در هنر و ادبیات ایران، نه براساس شناخت مستقل و بی‌واسطه؛ بلکه به تأثیر از قضاوت‌های منفی هم‌نسلانی که مخالف جنس کار و شیوه حضور ادبی و هنری‌اش در ادبیات و سینما و جامعه ادبی و هنری بودند و او را نویسنده و هنرمندی برج عاج‌نشین و متفرعن و پشت‌کرده به توده مردم می‌دانستند که روح خود را به شیاطین نفتی فروخته و بعد از کودتای 28 مرداد فیلم‌هایی سفارشی ساخته و قضاوت‌هایی از این دست که به واقع قابی معیوب و کج‌و‌معوج بود که منتقدان گلستان او را در آن گذاشته و به دیگرانی که خود نه اهل فکر؛ بلکه خیره به دهان آن منتقدان بودند، نشان می‌دادند و تا مدت‌ها گلستان را در همین قاب معیوب دیدند و شناختند و ارزیابی کردند و در روایت‌های رسمی نیز همین چهره از گلستان به دست داده می‌شد.
در دهه‌های 60 و 70 نوشته‌هایی از گلستان در برخی نشریات ایران به چاپ رسید؛ از‌جمله نامه‌ای از او به عباس کیارستمی بعد از گرفتن جایزه نخل طلای کن برای فیلم «طعم گیلاس»، پاسخی به صحبت‌های ناصر تقوایی در کتاب «... به روایت ناصر تقوایی» که گفت‌وگوی احمد طالبی‌نژاد با تقوایی بود و یادداشتی کوتاه به مناسبت درگذشت مهدی اخوان‌ثالث که اینها همه در مجله «دنیای سخن» چاپ شده‌اند. یک گفت‌وگوی قدیمی هم در مجله «گزارش فیلم» چاپ شد که گفت‌وگوی کامبیز فرخی با او بود درباره فیلم «اسرار گنج دره جنی» و حواشی این فیلم. سیروس علی‌نژاد نیز گزارشی از دیدار و گفت‌وگو با او منتشر کرده است که تاریخ دقیق انتشار آن را نمی‌دانم. خلاصه اینکه آنچه از گلستان ساکن انگلیس در آن دهه‌ها به این‌ ور آب درز می‌کرد، اغلب در همین حد و حدود بود.
اما در سال 1384 که «نوشتن با دوربین»، گفت‌وگوی مفصل پرویز جاهد با ابراهیم گلستان، چاپ شد و به دنبال آن گفت‌وگوهای دیگر، ناگهان همه‌جا حرف گلستان آمد وسط و شد مرکز بحث‌ها و نوشته‌ها و اظهار‌نظرها و کم‌کم اینکه نویسنده و فیلم‌سازی مهم و پیشرو بوده است، از بدیهیات تلقی شد و روایت‌های دشمنانه جای خود را دادند به ستایش‌هایی که گاهی هم بیش از حد هیجانی و احساسی بودند و در بعضی از این ستایش‌ها هم همان‌قدر فقدان درک و شناخت درست و دقیق و صرفا دنباله‌روی از رسم زمانه مشهود بود که در آن ابراز دشمنی‌های پیشین.
پس استقلال فکر و دید و شهامت اخلاقی و حرفه‌ای قاسم هاشمی‌نژاد و کسانی مانند او را باید ستود که در دهه 50 که غالب روشنفکران برای گلستان شمشیر را از رو بسته بودند، آثارش را فارغ از هیاهوی رایج دیدند و شناختند و این شناخت را کوشیدند تا جای ممکن بدون تسلیم‌شدن به هیجان و با نگاهی نقادانه بیان کنند. اینکه هاشمی‌نژاد گلستان و قصه‌های او را به‌عنوان موضوع گفت‌وگو انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که انتخاب‌گر در کار باج‌دادن به رسم زمانه یا صرفا پر‌کردن صفحه روزنامه با بدیهیات صد بار گفته‌شده نیست. گفتن از اهمیت گلستان در روزگار ما که این موضوع دیگر بدیهی تلقی می‌شود، آسان است و هیچ خطری در بر ندارد در قیاس با روزگاری که جو غالب روشنفکری مخالف او بود.
گفت‌وگوی هاشمی‌نژاد با گلستان را وقتی با دیگر گفت‌وگوهایی که با گلستان انجام شده قیاس می‌کنیم می‌بینیم که هاشمی‌نژاد تکلیف را با خود و طرف گفت‌وگو و خواننده روشن کرده و از آغاز تا انجام گفت‌وگو روشن نگه داشته است. گفت‌وگو هدف و چارچوبی مشخص دارد و منظم و منضبط و شسته‌رفته و مرتب در همان چارچوب و وفادار به هدف خود پیش می‌رود. این نظم و انضباط البته چه‌بسا جاهایی هم حالتی یکنواخت به گفت‌وگو بدهد اما گفت‌وگو را روی موضوعی خاص که قصه‌نویسی گلستان است متمرکز نگه می‌دارد و در این میان گریزهایی هم اگر از جانب گلستان به تاریخ و برخی وقایع سیاسی و ... زده می‌شود اینها کمک می‌کند به شناخت پس‌زمینه قصه‌ها و دید نویسنده به آن وقایع که قصه‌ها نیز بر اساس همین دید طراحی شده‌اند.
هاشمی‌نژاد به‌موقع و در دوران اوج جوشش و خلاقیت گلستان این گفت‌وگو را انجام داده است. خود او نیز بر قصه‌نویسی معاصر ایران خوب مسلط است. جاهایی از به‌جا گفت‌وگو گیرهای بجا و به‌موقع و هوشمندانه‌ای به قصه‌ها می‌دهد و به‌هیچ‌وجه مرعوب طرف گفت‌وگو نمی‌شود و به‌عکس، از موضعی محکم مقابل او می‌نشیند و مقابل صراحت و قاطعیت گلستان جا نمی‌زند و جواب هم اگر نمی‌گیرد نقد خود را مطرح می‌کند و بعضی پرسش‌های اساسی را نه فقط برای طرف گفت‌وگو که برای خوانندگان آثار گلستان نیز پدید می‌آورد. به هر پرسشی قرار نیست همان‌جا و در وقت پاسخی داده شود. گاه نفس طرح پرسش مهم است و پرسش‌های بی‌جواب‌مانده می‌توانند نقطه شروع منتقد و پرسشگر بعدی باشند، اگر مقصود از طرح پرسش واقعا کشف و شناخت باشد نه صرفا شلوغ‌کردن و هیاهو به‌راه‌انداختن برای کسب شهرت از قبل مصاحبه با آدمی سرشناس.
مسئله هاشمی‌نژاد قصه‌نویسی گلستان است و در این گفت‌وگو تصویری نسبتا روشن از شیوه قصه‌نویسی گلستان، ویژگی قصه‌های او و هدفش از قصه‌نویسی و همچنین جهان‌بینی و طرز نگاهش به محیط و آدم‌ها و تاریخ و ادبیات و هنر زمانه‌اش پیش‌روی ماست.
با رجوع به این گفت‌وگو کلیدواژه‌ای می‌یابیم که دانستنش برای درک قصه‌های گلستان الزامی است؛ گلستان در گفت‌وگو با هاشمی‌نژاد در صحبت از قصه‌نویسی مدام «ساختن» را معادل نوشتن به‌ کار می‌برد و این به‌هیچ‌وجه اتفاقی نیست. گلستان به صورت آگاهانه به قصه‌نویسی به‌عنوان جزئی از تحولات تاریخی و سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و ... نگاه می‌کند که او خود هم‌زمان با آنها زاده شده و زیسته است. فعل قصه‌نویسی به مثابه بناکردن یک ساختمان، چیزی که در کار نخستین نویسندگان ایرانی پیش از گلستان ایده‌اش هم اگر بوده تمام‌وکمال محقق نشده، گویی شکلی است از نظم جدید هندسی‌دادن به نثر، شبیه همان نظم هندسی تازه که شهر و نهادهای مدرن را می‌خواهد در ایران بسازد. این شاید نقطه تلاقی «ساختن» قصه با مدرنیزاسیون است اگرچه قصه گلستان به واسطه قصه‌بودنش و نقادانه‌بودنش از این فراتر می‌رود و موانع را نیز، هم موانعی که از درون و از جانب خود دست‌اندرکاران مدرنیزاسیون بر سیر پیشرفت اعمال می‌شود و نمی‌گذارد این پیشرفت با همه وجوهش بروز و ظهور پیدا کند و هم موانعی که از بیرون سر راه آن قرار می‌گیرد، می‌بیند و نشان می‌دهد. اما آن‌چه او را به‌هرحال از دیگر نویسندگان پیش از او و هم‌دوره او و حتی شاید بعضی نویسندگان بعد از او متمایز می‌کند همان تلقی «ساختن» از نوشتن است. این تمایز را البته به‌عنوان یک تفاوت مطرح می‌کنم نه برتری‌دادن آن به رویکردهای دیگر در قصه‌نویسی. در کار گلستان به واسطه همین اهمیت «ساختن» نوعی اندیشیدگی و طراحی با ذوق و قریحه می‌آمیزد و این دو در بهترین آثار گلستان در نهایت تعادل و تناسب با یکدیگرند که چنین اگر نبود حاصل کار او چیزی بود شبیه داستان‌هایی که امروزه صرفا به زور آموزه‌های فنی و کارگاهی نوشته می‌شوند.
در مورد گلستان اما، آنجا که با اوج قصه‌نویسی او مواجهیم، می‌بینیم که اندیشه و قریحه در تناسبی عالی با یکدیگر ترکیب شده‌اند و پایه‌هایی محکم برای ساختمانی که او بنا کرده ساخته‌اند. یکی از دغدغه‌های هاشمی‌نژاد ارزیابی همین استحکام است و ارزیابی اینکه در کدام کارهای گلستان پیوند اجزا محکم‌تر است. در این بحث البته اختلافاتی هم میان دیدگاه او و دیدگاه گلستان هست که به آنها می‌توان و باید جداگانه پرداخت چراکه گره‌هایی فنی در این نقاط اختلاف هست که برای تحلیل قصه‌های گلستان گشودنشان ضروری است. عجالتا برگردیم به همان کلیدواژه «ساختن» در گفته‌های او که نشان می‌دهد توجهش به فرم و تکنیک و ساختمان قصه صرفا تفننی در تکنیک نبوده است. با دقت به زمینه شکل‌گیری قصه‌های گلستان و تصویری که او خود از مواجهه‌اش با تحولات زمانه‌اش و طرز نگاه به این تحولات ترسیم می‌کند و همچنین با دقت به شیوه حضور و کار گلستان در زمانه‌اش، می‌بینیم که پیوند او با تحولات زمانه‌اش بیشتر پیوندی ایجابی بوده است. هندسه آثار او سخت مرتبط و منطبق است با هندسه جدید زندگی و روابط و مکان‌های شهری که در آن روزگار تازه پا گرفته و در حال گسترش و قوام‌یافتگی و تثبیت است. نقدی اگر هست به موانع شکل‌گیری و گسترش این هندسه است یا به شیوه‌های غلط شکل‌دادن به آن. گلستان معتقد به «ساختن» است به‌جای آنکه به قول مختاری بعد از کودتا به «گریه سیاسی» رو بیاورد.
او معتقد است که این هم به‌هرحال خواهد گذشت و پیشرفت یک امر ناگزیر است که باید در رقم‌زدن آن دخیل شد. تحول و البته واکنش‌های مختلف به آن از سوی آدمِ قرارگرفته در موقعیت تحول، اساس کار اوست. او نه تعاریف و معیارهای رسمی ساختن و پیشرفت را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد و نه نقدهای منتقدان را صرفا به این دلیل که سیستمی را که او هم به آن نقد دارد نقد می‌کنند.
گلستان در حین مصاحبه با هاشمی‌نژاد، آن‌طور که در مقدمه «گفته‌ها» نوشته است، بی‌سروصدا در حال ساختن فیلم «اسرار گنج دره جنی» نیز بوده که نقدی است بر تلقی سطحی رژیم پهلوی از پیشرفت و ساختن. موانع پیشرفت را هم در داخل خود آن سیستم مدعی حرکت به‌سوی تمدن بزرگ می‌یابد و نشان می‌دهد و هم در میان گروهی از روشنفکران منتقد آن سیستم. او عقب‌ماندگی‌ها را در هر دو سرِ ماجرا می‌بیند. بی‌دلیل نیست که سرانجام نه سیستم وقت می‌گذارد که او کارش را پیش ببرد و نه روشنفکران منتقد آن سیستم دست از تخطئه و متهم‌کردنش به همسویی با آن سیستم برمی‌دارند. تراژدی گلستان را باید به‌عنوان بخشی از تراژدی مدرنیته در ایران خواند و فهمید. بعضی ستایش‌های امروزی از او نیز که به‌واقع پوششی است برای زدن بخشی دیگر از جریان روشنفکری جزئی از این تراژدی می‌تواند باشد. برای درک آثار گلستان فارغ از آن دسته از حواشی که راه به جایی نمی‌برند، رجوع به گفت‌وگوی قاسم هاشمی‌نژاد با او ضروری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.