|

درباره‌ تئاتر «پپ»

پدر، چرا رهایم نمی‌کنی؟

کسری بردبارمقدم. منتقد

سقوط اقتدار قدیمی پدر، به‌جای آنکه آزادی را به ارمغان آورد، با شکل تازه‌ای بازگشته است. شبح پدر اقتدارگرا محو نشده است و همچنان بر هستی فرد سایه می‌اندازد‌. او هنوز هم خشن است: «مهم نیست چه احساسی داری، مهم نیست چی دوست داری، فقط وظیفه‌ات رو انجام بده» و حتی خشن‌تر نیز شده است: «عزیزم، می‌دونم که اگر این کار رو انجام بدی، ازش لذت خواهی برد. ما به تو به‌خاطر انجام این کار بزرگ و زیبا، افتخار خواهیم کرد. شک نکن که تو مایه‌ سربلندی ما خواهی شد، اما بازم نباید فراموش کنی که حق انتخاب با توئه». که پدر در خطابه آخر، نه‌تنها به پسر می‌گوید چه باید بکند، بلکه اصل میل انجام آن را نیز برای او ایجاد می‌کند. منتقدان پدران اقتدارگرا، سال‌هاست که در تلاشند تا بر پتانسیل براندازنده‌ حاشیه‌هایی که اقتدار او را تضعیف می‌کند، بر پتانسیل‌های رهایی‌بخشی که از چنگ پدر می‌گریزد، تأکید کنند. تلاش می‌کنند تا از ابژه‌ شبح‌مانندی که مانع سرمستی پسر می‌شود، از زیر نگاه خیره‌ پدری که زندگی پسر را تحت کنترل و نظارت گرفته است، رها شوند. تئاتر «پپ» که ترکیب دو حرف اول پدر و پسر است، این پرسش را مطرح می‌کند که «آیا پدر و پسر، می‌توانند به وحدت برسند؟» اسماعیل کمالی‌دهقان، کارگردان این کار، در رویکردی خلاقانه، یک پدر و پسر واقعی را روی صحنه آورده تا در مقابل مخاطبان، با هم به گفت‌وگو بپردازند و روی موضوعاتی دست بگذارند که در اغلب خانواده‌ها، امکان بیان آن (حداقل تا این حد گستاخانه) وجود ندارد. کار با گیردادن یکی از طرفین به دیگری شروع می‌شود و تا انتها با توفانی از شکایات، اتهامات و اعترافات به جلو حرکت می‌کند. متکی بر متنی از پیش تعیین‌شده نیست و از ابتدا تا انتها، روی همین خصلت رخدادمحور خود سوار شده است. ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که پدر و پسر در این کار، نه‌تنها به اجراگری نقش خود، بلکه در یک فرایند جابه‌جایی، به اجراگری نقش طرف مقابل نیز می‌پردازند و خلاصه در بخش‌هایی از اجرا ما با نوعی آینه‌گری روبه‌رو هستیم. این جنس از تئاتر، متکی است به نمونه‌هایی غربی که ایده‌ «تئاتر فاقد ادبیات» را پیشنهاد می‌کنند؛ گونه‌هایی معترض که نه‌تنها نمایش‌نامه‌نویس را از میان برمی‌دارند، بلکه هم‌زمان کمر می‌بندند به قتل کارگردان در مفهوم عامیانه آن، بازیگر در معنای مرسوم آن و از همه مهم‌تر مخاطب معمول آن. بنابراین «پپ» را می‌توان اجرائی آمیخته با خشونت و بی‌رحمی دانست که از آرتو و میراث افرادی مانند او، بهره برده است و روی خط دیالکتیک تناقض و ناممکن‌بودن فهم دیگری در حرکت است. یک اجرای قابل‌تأمل، به معنای دقیق کلمه؛ اجرائی که در تلاش است تا به حد یک اجرای آنارشی و سرکش برسد. «پپ» در سه قسمت عمده؛ یعنی قسمت متن، کارگردان و بازیگر توانسته این آنارشی و وقاحت را تا حدی پیاده کند، اما در بخش مخاطب از این کار بازمانده است. ایراد کار در جایی است که برخلاف وضعیت بحرانی موجود میان پدر و پسر، مخاطب با خاطری آسوده روی صندلی رها شده است. حتی بیش از اندازه آسوده؛ وقتی که اول کار کارگردان را دیده که روی صحنه آمده و اشاره کرده که مخاطب در طول این تئاتر می‌تواند با تلفن همراه صحبت کند، عکس‌ بگیرد، هر زمان که خواست سالن را ترک کند و خلاصه تا حد ممکن راحت باشد. بنابراین این مغایرت میان وضعیت مخاطب/ اجراگر، تا حدی مانع از ایجاد احساس نامطلوب در مخاطب شده و نهایتا از اثرپذیری کار کاسته است. مورد بعدی را می‌توان در آنچه تحت عنوان «بازنمایی» شناخته شده است، مطرح کرد: «پپ» در میان بازنمایی و عدم‌ بازنمایی قرار گرفته است و نمی‌تواند تکلیف مخاطب را روشن کند. تا زمانی که فرایند جابه‌جایی اتفاق نمی‌افتد، سیاست اجرا مشخص و قابل باور است، اما پس از فرایند جابه‌جایی، باورپذیری پیشین اجرا تا حدی تضعیف می‌شود. نباید فراموش کرد که میان اجراگری نقش اجتماعی با بازیگری نقش اجتماعی تفاوت عمیقی وجود دارد و این اجرا، با ایده‌ای که دارد، نمی‌تواند این دو رویکرد اجرائی را با هم ترکیب کند. مورد آخر نیز در بحث پیشبرد صحنه توسط پدر و پسر است که البته تا حدی می‌تواند نسبی باشد، چراکه همان‌طور که اشاره شد، اجرا رخدادمحور است و تابع یک متن ثابت و تماما از پیش نوشته‌شده نیست. در شبی که اجرا را دیدم، در بعضی‌ از صحنه‌ها شاهد این بودم که تلاش‌های پدر و پسر برای بحرانی‌کردن وضعیت روی صحنه، به نتیجه نمی‌رسد و گزاره‌: «هیاهوی بسیار برای هیچ» را به ذهن متبادر می‌کند. شاید اگر کارگردان سیاست قبلی خود را ادامه داده بود و برای هر پدر و پسر، بین یک تا نهایتا پنج اجرا در نظر می‌گرفت و کسی را به‌عنوان اجراگرِ ثابت قرار نمی‌داد، می‌توانست موفقیت بیشتری را کسب کند.

در پایان، باید به این نکته اشاره کرد که با تمام این مباحث، رویکرد کلی اسماعیل کمالی‌دهقان در این کار امیدبخش است. او در پروبلماتیزه‌کردن رابطه میان پدر و پسر تا حد زیادی موفق عمل کرده است و نهایتا توانسته یک تئاتر دغدغه‌مند را با ایده‌ای خلاقانه، روی صحنه بیاورد.

سقوط اقتدار قدیمی پدر، به‌جای آنکه آزادی را به ارمغان آورد، با شکل تازه‌ای بازگشته است. شبح پدر اقتدارگرا محو نشده است و همچنان بر هستی فرد سایه می‌اندازد‌. او هنوز هم خشن است: «مهم نیست چه احساسی داری، مهم نیست چی دوست داری، فقط وظیفه‌ات رو انجام بده» و حتی خشن‌تر نیز شده است: «عزیزم، می‌دونم که اگر این کار رو انجام بدی، ازش لذت خواهی برد. ما به تو به‌خاطر انجام این کار بزرگ و زیبا، افتخار خواهیم کرد. شک نکن که تو مایه‌ سربلندی ما خواهی شد، اما بازم نباید فراموش کنی که حق انتخاب با توئه». که پدر در خطابه آخر، نه‌تنها به پسر می‌گوید چه باید بکند، بلکه اصل میل انجام آن را نیز برای او ایجاد می‌کند. منتقدان پدران اقتدارگرا، سال‌هاست که در تلاشند تا بر پتانسیل براندازنده‌ حاشیه‌هایی که اقتدار او را تضعیف می‌کند، بر پتانسیل‌های رهایی‌بخشی که از چنگ پدر می‌گریزد، تأکید کنند. تلاش می‌کنند تا از ابژه‌ شبح‌مانندی که مانع سرمستی پسر می‌شود، از زیر نگاه خیره‌ پدری که زندگی پسر را تحت کنترل و نظارت گرفته است، رها شوند. تئاتر «پپ» که ترکیب دو حرف اول پدر و پسر است، این پرسش را مطرح می‌کند که «آیا پدر و پسر، می‌توانند به وحدت برسند؟» اسماعیل کمالی‌دهقان، کارگردان این کار، در رویکردی خلاقانه، یک پدر و پسر واقعی را روی صحنه آورده تا در مقابل مخاطبان، با هم به گفت‌وگو بپردازند و روی موضوعاتی دست بگذارند که در اغلب خانواده‌ها، امکان بیان آن (حداقل تا این حد گستاخانه) وجود ندارد. کار با گیردادن یکی از طرفین به دیگری شروع می‌شود و تا انتها با توفانی از شکایات، اتهامات و اعترافات به جلو حرکت می‌کند. متکی بر متنی از پیش تعیین‌شده نیست و از ابتدا تا انتها، روی همین خصلت رخدادمحور خود سوار شده است. ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که پدر و پسر در این کار، نه‌تنها به اجراگری نقش خود، بلکه در یک فرایند جابه‌جایی، به اجراگری نقش طرف مقابل نیز می‌پردازند و خلاصه در بخش‌هایی از اجرا ما با نوعی آینه‌گری روبه‌رو هستیم. این جنس از تئاتر، متکی است به نمونه‌هایی غربی که ایده‌ «تئاتر فاقد ادبیات» را پیشنهاد می‌کنند؛ گونه‌هایی معترض که نه‌تنها نمایش‌نامه‌نویس را از میان برمی‌دارند، بلکه هم‌زمان کمر می‌بندند به قتل کارگردان در مفهوم عامیانه آن، بازیگر در معنای مرسوم آن و از همه مهم‌تر مخاطب معمول آن. بنابراین «پپ» را می‌توان اجرائی آمیخته با خشونت و بی‌رحمی دانست که از آرتو و میراث افرادی مانند او، بهره برده است و روی خط دیالکتیک تناقض و ناممکن‌بودن فهم دیگری در حرکت است. یک اجرای قابل‌تأمل، به معنای دقیق کلمه؛ اجرائی که در تلاش است تا به حد یک اجرای آنارشی و سرکش برسد. «پپ» در سه قسمت عمده؛ یعنی قسمت متن، کارگردان و بازیگر توانسته این آنارشی و وقاحت را تا حدی پیاده کند، اما در بخش مخاطب از این کار بازمانده است. ایراد کار در جایی است که برخلاف وضعیت بحرانی موجود میان پدر و پسر، مخاطب با خاطری آسوده روی صندلی رها شده است. حتی بیش از اندازه آسوده؛ وقتی که اول کار کارگردان را دیده که روی صحنه آمده و اشاره کرده که مخاطب در طول این تئاتر می‌تواند با تلفن همراه صحبت کند، عکس‌ بگیرد، هر زمان که خواست سالن را ترک کند و خلاصه تا حد ممکن راحت باشد. بنابراین این مغایرت میان وضعیت مخاطب/ اجراگر، تا حدی مانع از ایجاد احساس نامطلوب در مخاطب شده و نهایتا از اثرپذیری کار کاسته است. مورد بعدی را می‌توان در آنچه تحت عنوان «بازنمایی» شناخته شده است، مطرح کرد: «پپ» در میان بازنمایی و عدم‌ بازنمایی قرار گرفته است و نمی‌تواند تکلیف مخاطب را روشن کند. تا زمانی که فرایند جابه‌جایی اتفاق نمی‌افتد، سیاست اجرا مشخص و قابل باور است، اما پس از فرایند جابه‌جایی، باورپذیری پیشین اجرا تا حدی تضعیف می‌شود. نباید فراموش کرد که میان اجراگری نقش اجتماعی با بازیگری نقش اجتماعی تفاوت عمیقی وجود دارد و این اجرا، با ایده‌ای که دارد، نمی‌تواند این دو رویکرد اجرائی را با هم ترکیب کند. مورد آخر نیز در بحث پیشبرد صحنه توسط پدر و پسر است که البته تا حدی می‌تواند نسبی باشد، چراکه همان‌طور که اشاره شد، اجرا رخدادمحور است و تابع یک متن ثابت و تماما از پیش نوشته‌شده نیست. در شبی که اجرا را دیدم، در بعضی‌ از صحنه‌ها شاهد این بودم که تلاش‌های پدر و پسر برای بحرانی‌کردن وضعیت روی صحنه، به نتیجه نمی‌رسد و گزاره‌: «هیاهوی بسیار برای هیچ» را به ذهن متبادر می‌کند. شاید اگر کارگردان سیاست قبلی خود را ادامه داده بود و برای هر پدر و پسر، بین یک تا نهایتا پنج اجرا در نظر می‌گرفت و کسی را به‌عنوان اجراگرِ ثابت قرار نمی‌داد، می‌توانست موفقیت بیشتری را کسب کند.

در پایان، باید به این نکته اشاره کرد که با تمام این مباحث، رویکرد کلی اسماعیل کمالی‌دهقان در این کار امیدبخش است. او در پروبلماتیزه‌کردن رابطه میان پدر و پسر تا حد زیادی موفق عمل کرده است و نهایتا توانسته یک تئاتر دغدغه‌مند را با ایده‌ای خلاقانه، روی صحنه بیاورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.