|

پارادوکس‌های زبان

اردشیر رستمی

زبان از ابزارهای مهم و حامل فرهنگ و نگرش اقوام است و پاسدار تاریخ هر تمدنی و با آن می‌توان به جهان و اجتماع تنوع بخشید و آن را از یک‌نواختی خارج کرد. مرگ زبان پایان بسیاری از چیزهاست؛ قصه‌ها، نمایش‌ها، آیین‌ها، شعرها، باورها، نیایش‌‌ها، تعلیم‌و‌تربیت، گذشته و آینده که این اتفاق به‌سرعت در حال پیشروی است. دلایل بسیاری برای از‌بین‌رفتن زبان وجود دارد، عمده‌ترین آنها نازایی و نازیبایی و عقب‌ماندگی از شتاب زیستی است، ولی مهم‌ترین آن، تولید‌نکردن دانش است. تولید‌کنندگان علم نام کلمه خود را به ابزارها و امکان‌های بهره‌مند از آن می‌دهند که کاربران باید با آن آشنا باشند که بتوانند بهره‌مند شوند. مؤسسات واژه‌گزینی معادل مانند فرهنگستان‌ها در هر کشور و به هر نامی که باشند، کاری از دستشان ساخته نیست، آنها فقط کمی شتاب این جریان طبیعی و بحق را کُند می‌کنند و چون دریافت دقیقی از علت تولد و تعیین کلمه به نیازها ندارند، از فهم و دلیل تبلور آنها نیز دور بوده و به‌جز استثنائاتی اصطلاحات به دور از منطق و زیبایی‌شناسی خلق می‌کنند که بیشتر مضحکه مردم می‌شوند که نمونه‌هایش را در لطیفه‌های رایج در کشورمان مشاهده می‌کنیم.

زبان از ابزارهای آسان‌سازی زندگی و دست‌یابی به تمایلات است، نه سخت‌کردن آن، برای همین در فرهنگ‌هایی که حتی تهدید خارجی هم نمی‌شوند، خود‌بخود و در طول زمان وارثان آنها را تغییر می‌دهند مانند تمام زبان‌ها و این نگرانی بی‌دلیل حکیم فردوسی، بیش و پیش از همه رخ داده است، آنجا که می‌گوید:
ز ایران و از ترک و از تازیان/ نژادی پدید آید اندر میان/ نه دهقان نه ترک و نه تازی بود/ سخن‌ها به کردار بازی بود
حکیم فردوسی شاید به این توجه می‌کرد که انسان نباید دنبال زبان راه بیفتد که اگر این‌گونه می‌بود ما به دوران بسیار پیش از او باز می‌گشتیم. زبان‌ها با هم مراوده دارند، از همدیگر می‌آموزند و زیباتر و کاربردی‌تر می‌شوند.
آینده آدمی به سوی یک فرهنگ پیش می‌رود؛ فرهنگی که در آن تاریخ و تولیدات علمی‌اش در هر منطقه‌ای از جهان سهم خود را خواهد داشت؛ برای مثال، کلمه پارتیزان که از پارت‌های جنگجو گرفته شده بود و برای توصیف رزم‌هایشان به آن استناد می‌کردند، این واژه پس از صدها سال هنوز هم زنده است. ده‌ها نمونه از این کلمات در زبان انگلیسی وجود دارد ولی این اتفاق متعلق به گذشته است و ما امروز سهم چندانی از علم و ترویج کلمه برای مکالمه جهانیان دیگر نداریم چون در قطار تمدنی معاصر، مسافرانی بیش نیستیم. مانند بسیاری از کشورها و این باعث تأسف و ناراحتی است ولی واقعیت‌گریزی به اندازه توهم‌باوری خطرناک است. برای سهیم‌بودن در آینده، هر کس در هر رشته‌ای باید بهترین آن باشد تا شاید بتواند تأثیری بر آن داشته باشد. متأسفانه امروزه به‌جز خشونت و ترور و بنیادگرایی واژه‌هایی از شرق به غرب انتقال نمی‌یابد، اما از سوی دیگر، اگر به موضوع بحثمان نگاه کنیم زبان عامل دوری انسان‌ها هم هست. صحبت در این باره کمی جنبه احساسی به خود می‌گیرد، ولی به گمان من مهم است. کلمات گاهی برای اعلان وضعیت به کار می‌روند و این نشان از بی‌خبری از هم دارد. ناظم حکمت در شعری می‌گوید:
جدایی یعنی اینکه من حال تو را از زبان خودت بشنوم/ جدایی یعنی اینکه من ضربان قلبت را از گذاشتن دستم بر روی نبضت بفهم/ جدایی یعنی اینکه با تو باشم با من باشی ولی با هم نباشیم/ جدایی پلی است میان ما حتی زمانی که با هم زانو به زانو نشسته باشیم
یا رامیز روشن، شاعر جمهوری آذربایجان که می‌گوید:
شاید من گرگ بودم در نخستین روزهای دنیا/ زمانی که زبان در کار نبود/ زمان زیبایی هر چیز در دنیا بود/ مورچه و فیلش بی‌نام/ بوته و خارش بی‌نام/ زمان شنای پرندگان زمان پرواز ماهیان بود/ نیاز به زبان نبود/ هر چیز که بود زیبا بود/ در زیباترین روزهای دنیا/ گرگ هم زیبا بود
یا حضرت مولانا که می‌فرماید:
ای‌بسا هندو و ترک هم‌زبان/ ای‌بسا دو ترک چون بیگانگان/ پس زبان همدلی خود دیگر است/ همدلی از هم‌زبانی بهتر است
در میان مکالمات روزمره نیز می‌بینیم که زبان دیگر کارکرد چندانی ندارد. حرف‌های پر‌تکرار، کلمات همسو با پاسخ‌های مشابه برای سپری‌کردن لحظات بی‌دلیل، احوال‌پرسی‌های بی‌معنا و تکراری با پاسخ‌های یکسان همه عدم از درک و دوری از هم دارند. آینده آدمی قابل تصور و تصویر نیست، ولی آنچه به نظر می‌آید پالوده‌پالوده و خلاصه‌شدن همه‌چیز از مؤلفه‌های آن است. زبان به سمت کدها و نشانه‌ها می‌رود، زیرا مسائل بشری مسائل دیگری فارغ از امروز و زیبایی‌شناسی‌های آن و ارزش‌های آن خواهد بود. گریزی هم از آن نیست، اگر هوشمند باشیم به نقش‌داشتن در آن بیشتر فکر می‌کنیم تا مانع‌تراشیدن.

زبان از ابزارهای مهم و حامل فرهنگ و نگرش اقوام است و پاسدار تاریخ هر تمدنی و با آن می‌توان به جهان و اجتماع تنوع بخشید و آن را از یک‌نواختی خارج کرد. مرگ زبان پایان بسیاری از چیزهاست؛ قصه‌ها، نمایش‌ها، آیین‌ها، شعرها، باورها، نیایش‌‌ها، تعلیم‌و‌تربیت، گذشته و آینده که این اتفاق به‌سرعت در حال پیشروی است. دلایل بسیاری برای از‌بین‌رفتن زبان وجود دارد، عمده‌ترین آنها نازایی و نازیبایی و عقب‌ماندگی از شتاب زیستی است، ولی مهم‌ترین آن، تولید‌نکردن دانش است. تولید‌کنندگان علم نام کلمه خود را به ابزارها و امکان‌های بهره‌مند از آن می‌دهند که کاربران باید با آن آشنا باشند که بتوانند بهره‌مند شوند. مؤسسات واژه‌گزینی معادل مانند فرهنگستان‌ها در هر کشور و به هر نامی که باشند، کاری از دستشان ساخته نیست، آنها فقط کمی شتاب این جریان طبیعی و بحق را کُند می‌کنند و چون دریافت دقیقی از علت تولد و تعیین کلمه به نیازها ندارند، از فهم و دلیل تبلور آنها نیز دور بوده و به‌جز استثنائاتی اصطلاحات به دور از منطق و زیبایی‌شناسی خلق می‌کنند که بیشتر مضحکه مردم می‌شوند که نمونه‌هایش را در لطیفه‌های رایج در کشورمان مشاهده می‌کنیم.

زبان از ابزارهای آسان‌سازی زندگی و دست‌یابی به تمایلات است، نه سخت‌کردن آن، برای همین در فرهنگ‌هایی که حتی تهدید خارجی هم نمی‌شوند، خود‌بخود و در طول زمان وارثان آنها را تغییر می‌دهند مانند تمام زبان‌ها و این نگرانی بی‌دلیل حکیم فردوسی، بیش و پیش از همه رخ داده است، آنجا که می‌گوید:
ز ایران و از ترک و از تازیان/ نژادی پدید آید اندر میان/ نه دهقان نه ترک و نه تازی بود/ سخن‌ها به کردار بازی بود
حکیم فردوسی شاید به این توجه می‌کرد که انسان نباید دنبال زبان راه بیفتد که اگر این‌گونه می‌بود ما به دوران بسیار پیش از او باز می‌گشتیم. زبان‌ها با هم مراوده دارند، از همدیگر می‌آموزند و زیباتر و کاربردی‌تر می‌شوند.
آینده آدمی به سوی یک فرهنگ پیش می‌رود؛ فرهنگی که در آن تاریخ و تولیدات علمی‌اش در هر منطقه‌ای از جهان سهم خود را خواهد داشت؛ برای مثال، کلمه پارتیزان که از پارت‌های جنگجو گرفته شده بود و برای توصیف رزم‌هایشان به آن استناد می‌کردند، این واژه پس از صدها سال هنوز هم زنده است. ده‌ها نمونه از این کلمات در زبان انگلیسی وجود دارد ولی این اتفاق متعلق به گذشته است و ما امروز سهم چندانی از علم و ترویج کلمه برای مکالمه جهانیان دیگر نداریم چون در قطار تمدنی معاصر، مسافرانی بیش نیستیم. مانند بسیاری از کشورها و این باعث تأسف و ناراحتی است ولی واقعیت‌گریزی به اندازه توهم‌باوری خطرناک است. برای سهیم‌بودن در آینده، هر کس در هر رشته‌ای باید بهترین آن باشد تا شاید بتواند تأثیری بر آن داشته باشد. متأسفانه امروزه به‌جز خشونت و ترور و بنیادگرایی واژه‌هایی از شرق به غرب انتقال نمی‌یابد، اما از سوی دیگر، اگر به موضوع بحثمان نگاه کنیم زبان عامل دوری انسان‌ها هم هست. صحبت در این باره کمی جنبه احساسی به خود می‌گیرد، ولی به گمان من مهم است. کلمات گاهی برای اعلان وضعیت به کار می‌روند و این نشان از بی‌خبری از هم دارد. ناظم حکمت در شعری می‌گوید:
جدایی یعنی اینکه من حال تو را از زبان خودت بشنوم/ جدایی یعنی اینکه من ضربان قلبت را از گذاشتن دستم بر روی نبضت بفهم/ جدایی یعنی اینکه با تو باشم با من باشی ولی با هم نباشیم/ جدایی پلی است میان ما حتی زمانی که با هم زانو به زانو نشسته باشیم
یا رامیز روشن، شاعر جمهوری آذربایجان که می‌گوید:
شاید من گرگ بودم در نخستین روزهای دنیا/ زمانی که زبان در کار نبود/ زمان زیبایی هر چیز در دنیا بود/ مورچه و فیلش بی‌نام/ بوته و خارش بی‌نام/ زمان شنای پرندگان زمان پرواز ماهیان بود/ نیاز به زبان نبود/ هر چیز که بود زیبا بود/ در زیباترین روزهای دنیا/ گرگ هم زیبا بود
یا حضرت مولانا که می‌فرماید:
ای‌بسا هندو و ترک هم‌زبان/ ای‌بسا دو ترک چون بیگانگان/ پس زبان همدلی خود دیگر است/ همدلی از هم‌زبانی بهتر است
در میان مکالمات روزمره نیز می‌بینیم که زبان دیگر کارکرد چندانی ندارد. حرف‌های پر‌تکرار، کلمات همسو با پاسخ‌های مشابه برای سپری‌کردن لحظات بی‌دلیل، احوال‌پرسی‌های بی‌معنا و تکراری با پاسخ‌های یکسان همه عدم از درک و دوری از هم دارند. آینده آدمی قابل تصور و تصویر نیست، ولی آنچه به نظر می‌آید پالوده‌پالوده و خلاصه‌شدن همه‌چیز از مؤلفه‌های آن است. زبان به سمت کدها و نشانه‌ها می‌رود، زیرا مسائل بشری مسائل دیگری فارغ از امروز و زیبایی‌شناسی‌های آن و ارزش‌های آن خواهد بود. گریزی هم از آن نیست، اگر هوشمند باشیم به نقش‌داشتن در آن بیشتر فکر می‌کنیم تا مانع‌تراشیدن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.