|

نقد نمايش «وقتي کبوترها ناپديد شدند» به کارگردانی هستی حسینی

چالش دامنه‌دار فرايند تبديل نمايش‌نامه به اجرا

گروه هنر: نشست نقد و بررسي نمايش «وقتي کبوترها ناپديد شدند» با حضور رفيق نصرتي مدرس دانشگاه، محمدحسن خدايي منتقد و بهار ناجي دانشجوي دوره دکتراي جامعه‌شناسي در «کافه بام» تئاتر مستقل تهران برگزار شد. رفيق نصرتي در ابتداي جلسه ضمن درخواست از حاضران براي مشارکت در طول بحث، هدف از برگزاري نشست را برقراري ديالوگ بين منتقدان و گروه اجرائي، ايجاد ديالکتيک و فهم تازه از مسائل عنوان کرد. اين مدرس دانشگاه سپس پيشنهاد داد کارگردان ابتدا شمايي کلي از دلايل انتخاب متن را توضيح دهد. هستي حسيني پيوند نمايش‌نامه سفي اکسانن با جامعه کنوني ايران را يکي از دلايل اصلي انتخاب عنوان کرد و گفت: «با اينکه محل وقوع اتفاق‌ها از منظر تاريخي و جغرافيايي بسيار از ايران دور به نظر مي‌رسيد ولي مناسبات اجتماعي حاکم بر شخصيت‌ها اتفاقا بسيار به اوضاع امروز ما نزديک بود. اينکه انسان‌ها در شرايط ناخواسته‌اي که بر آنها حاکم مي‌شود واکنش‌هاي مشابهي نشان مي‌‎دهند و تاريخ مدام در حال تکرار است، دغدغه اصلي‌ انتخاب متن بود». مصطفا کوشکي، عضو گروه کارگرداني نمايش «وقتي کبوترها ناپديد شدند» نيز در تکميل اظهارات حسيني بيان کرد: «حدود دوسالي از انتشار متن مي‌گذرد و زماني که محسن ابوالحسني نمايش‌نامه را ترجمه کرد هستي حسيني اولين شخصي بود که براي اجرا و توليد کار با او صحبت شد. بر همين اساس يک‌سال‌ونيم پيش نمايش‌نامه را خوانش کرديم تا ببينيم بازخورد چيست، با اينکه امکان داشت زمان کار حوصله‌سربر باشد ولي مي‌خواستيم بدانيم آيا مخاطب درگير مي‌شود يا نه که در نهايت پنج دور تمديد جلسات نمايش‌نامه‌خواني نشان داد تماشاگر علاقه‌مند است». رفيق نصرتي پس از توضيحات ابتدايي گروه کارگرداني به حاضران توضيح داد که در اجراي مورد نظر «عملا با يک بازنويسي» مواجه هستند طوري‌که به گفته او «پيشاپيش بايد گفت نسبت اجرا با متن در عينيت کلام و پيرنگ نسبت چندان وفادارانه‌اي نيست». محمدحسن خدايي نيز اظهارات خود را با اشاره به نسبت متن و اجرا آغاز کرد. او گفت: «با رفيق نصرتي موافقم که اجرا چندان نسبتي با متن برقرار نمي‌کند. يعني نمايش‌نامه دو فضا را بازنمايي مي‌کند، اول رابطه استوني با حمله فاشيست‌هاي آلماني و پيوستارش با اتحاد جماهير شوروي. در اين مرحله تقريبا مي‌توان گفت نمايش‌نامه سويه‌هاي تاريخي و ديالکتيکي بين شخصيت‌ها مناسبات پروبلماتيزه ميان مردم استوني و نيروي قاهر را به شکل درخشاني تعين مي‌بخشد ولي در اجرا اينها مغفول واقع مي‌شوند و تاريخ‌زدايي صورت مي‌گيرد. از طرفي معتقدم اجرا خودش را تا حدي به سوي هم‌نشيني با شيوه توليد در ايران پيش مي‌برد. به اين معني که مي‌گويد چون نمي‌شود نمايش دوساعت‌و 40 دقيقه‌اي اجرا کرد، پس به سوي خلاصه‌سازي و کاهش زمان پيش مي‌رويم. در اين حذف و اضافه اتفاقا قسمت‌هاي بسيار مهمي کنار گذاشته شده است، مانند جايي که «ادگار» روايت خيلي ابژکتيو از دوستان و آشنايانش در منطقه تالين ارائه مي‌دهد. اينجاست که وقتي متن را مي‌خوانيم متوجه مي‌شويم اتفاقا ادگار انسان باهوش و به شدت برخوردار از استعداد ذاتي است، اما مثل شخصيت‌هاي رمان رابرت والزر همواره درجه دو مي‌ماند و نمي‌تواند به رئيس تبديل شود. به همين دليل هم روحيه ابن‌الوقتي دارد و همواره خودش را با هر نيروي سياسي حاکمي هماهنگ مي‌کند. اينجا پيشنهاد اجرا به بازيگر نقش ادگار (مهدي کوشکي) براي فاصله‌گذاري اتفاقا فاصله معمول ما با شخصيت را از بين برده است. وقتي اين فاصله که به شکل تعمدي از سوي نويسنده در متن وجود دارد، مخدوش مي‌شود مناسبات دروني متن را هم با خدشه مواجه مي‌کند چون ما با شخصيتي مواجه هستيم که عمدتا فاصله خود را با جمع حفظ کرده و وقتي شما اين فاصله‌گذاري مضاعف را انجام مي‌دهيد بار زيادي از مناسبات متن روي دوش يک فرد قرار مي‌گيرد. به نظرم اگر فاصله مناسبات اجرا با شخصيت حفظ مي‌شد وجوه اخلاقي فرد بهتر قابل مشاهده بود. اين رويکرد سياست اجرائي را سهل‌الوصول مي‌کند و در نهايت به شوخي با شعار «اميد» رئيس‌جمهور وقت مي‌رسد. نکته ديگر خدشه‌دارشدن تفاوت ميان فضاي کمونيسم واقعا موجود در شوروي و اوضاع دهشتناک دوران سيطره فاشيسم در نمايش است که کار را به سوي تاريخ‌زدايي پيش مي‌برد». بهار ناجي،‌ دانشجوي دوره دکتراي رشته جامعه‌شناسي نيز در ادامه نشست به اظهار نظر پرداخت و گفت: «وقتي نمايش‌نامه را خواندم با خودم فکر مي‌کردم متني که اين اندازه براي اجرا گرفت و گير مميزي خواهد داشت، چطور موفق مي‌شود راه خود را به صحنه باز کند. به هرحال کارگردان خلاقيت‌هايي به خرج داده و موفق شده نمايش را به اجرا برساند اما چيزي که مي‌خواهم بگويم از بعد جامعه‌شناسي تئاتر است. در اين مورد فکر مي‌کنم نمايش‌نامه به شدت روي مسئله دروغ تمرکز دارد، نويسنده در مقدمه هم بيان مي‌کند پدر و مادرها در جوامع غیردموکرات مدام با اين پرسش مواجه‌اند که راستش را بگوييم يا دروغش را؟ اگر درباره هويت استونيايي حقيقت را به فرزندان بگوييم وقتي با هويت بزرگ‌تر يعني شوروي مواجه مي‌شوند اوضاع بحراني خواهد شد. پس متن و اجرا از اين منظر مسئله‌ دروغ در جوامع بسته را بيان مي‌کند». رفيق نصرتي صحبت خود را با تأكيد بر اينکه نمايش‌نامه کيفيت چندان مناسبي ندارد، ادامه داد: «با توجه به اينکه انتشارات بيدگل همواره آثار خوبي منتشر کرده؛ اما استثنائا معتقدم اين نمايش‌نامه اصلا نمایش‌نامه خوبي نيست. مترجم در مقدمه مي‌گويد ما مي‌خواستيم سراغ کشورهاي ناشناخته‌تر هم برويم، من فکر مي‌کنم اين اتفاق خوبي است؛ ولي اتفاقا آن کشورها ادبيات نمايشي نحيفي هم دارند. درباره «وقتي کبوترها ناپديد شدند» بخش زيادي از فهم نمايش‌نامه منوط به مقدمه‌ نويسنده است و پيش‌داستان متن که در يک درام قرص و محکم به واسطه خود متن به خواننده منتقل مي‌شود، اينجا به واسطه توصيف و توضيح فضاي سياسي-اجتماعي منتقل مي‌شود. انگار اين متن مي‌توانست يک رمان 900‌صفحه‌اي باشد که وقتي به درام تبديل شد، ديگر توان انتقال تمام مفاهيم را ندارد؛ پس با استخوان پيرنگ مواجه هستيم و ديگر امکان بُعد‌دادن به تيپ‌ها وجود ندارد. مثلا آيا ما دقيقا با لحظه شکستن «يوديت» مواجه مي‌شويم؟ نکته جالب اين است که وقتي نمايش‌نامه را مي‌خوانيد، با يک متن کلاسيک روايي مواجه هستيد؛ ولي هرچه پيش مي‌رويم، متوجه نمي‌شويم قصه چه کسي در حال روايت است. به زبان ساده تکليف نويسنده با خودش روشن نيست، در نتيجه وقتي به اجرا هم مي‌رسيم، با همين فقدان زاويه ديد مواجه هستيم؛ به‌طوري‌که وجود يک راوي روي صحنه نيز دردي را دوا نمي‌کند».

گروه هنر: نشست نقد و بررسي نمايش «وقتي کبوترها ناپديد شدند» با حضور رفيق نصرتي مدرس دانشگاه، محمدحسن خدايي منتقد و بهار ناجي دانشجوي دوره دکتراي جامعه‌شناسي در «کافه بام» تئاتر مستقل تهران برگزار شد. رفيق نصرتي در ابتداي جلسه ضمن درخواست از حاضران براي مشارکت در طول بحث، هدف از برگزاري نشست را برقراري ديالوگ بين منتقدان و گروه اجرائي، ايجاد ديالکتيک و فهم تازه از مسائل عنوان کرد. اين مدرس دانشگاه سپس پيشنهاد داد کارگردان ابتدا شمايي کلي از دلايل انتخاب متن را توضيح دهد. هستي حسيني پيوند نمايش‌نامه سفي اکسانن با جامعه کنوني ايران را يکي از دلايل اصلي انتخاب عنوان کرد و گفت: «با اينکه محل وقوع اتفاق‌ها از منظر تاريخي و جغرافيايي بسيار از ايران دور به نظر مي‌رسيد ولي مناسبات اجتماعي حاکم بر شخصيت‌ها اتفاقا بسيار به اوضاع امروز ما نزديک بود. اينکه انسان‌ها در شرايط ناخواسته‌اي که بر آنها حاکم مي‌شود واکنش‌هاي مشابهي نشان مي‌‎دهند و تاريخ مدام در حال تکرار است، دغدغه اصلي‌ انتخاب متن بود». مصطفا کوشکي، عضو گروه کارگرداني نمايش «وقتي کبوترها ناپديد شدند» نيز در تکميل اظهارات حسيني بيان کرد: «حدود دوسالي از انتشار متن مي‌گذرد و زماني که محسن ابوالحسني نمايش‌نامه را ترجمه کرد هستي حسيني اولين شخصي بود که براي اجرا و توليد کار با او صحبت شد. بر همين اساس يک‌سال‌ونيم پيش نمايش‌نامه را خوانش کرديم تا ببينيم بازخورد چيست، با اينکه امکان داشت زمان کار حوصله‌سربر باشد ولي مي‌خواستيم بدانيم آيا مخاطب درگير مي‌شود يا نه که در نهايت پنج دور تمديد جلسات نمايش‌نامه‌خواني نشان داد تماشاگر علاقه‌مند است». رفيق نصرتي پس از توضيحات ابتدايي گروه کارگرداني به حاضران توضيح داد که در اجراي مورد نظر «عملا با يک بازنويسي» مواجه هستند طوري‌که به گفته او «پيشاپيش بايد گفت نسبت اجرا با متن در عينيت کلام و پيرنگ نسبت چندان وفادارانه‌اي نيست». محمدحسن خدايي نيز اظهارات خود را با اشاره به نسبت متن و اجرا آغاز کرد. او گفت: «با رفيق نصرتي موافقم که اجرا چندان نسبتي با متن برقرار نمي‌کند. يعني نمايش‌نامه دو فضا را بازنمايي مي‌کند، اول رابطه استوني با حمله فاشيست‌هاي آلماني و پيوستارش با اتحاد جماهير شوروي. در اين مرحله تقريبا مي‌توان گفت نمايش‌نامه سويه‌هاي تاريخي و ديالکتيکي بين شخصيت‌ها مناسبات پروبلماتيزه ميان مردم استوني و نيروي قاهر را به شکل درخشاني تعين مي‌بخشد ولي در اجرا اينها مغفول واقع مي‌شوند و تاريخ‌زدايي صورت مي‌گيرد. از طرفي معتقدم اجرا خودش را تا حدي به سوي هم‌نشيني با شيوه توليد در ايران پيش مي‌برد. به اين معني که مي‌گويد چون نمي‌شود نمايش دوساعت‌و 40 دقيقه‌اي اجرا کرد، پس به سوي خلاصه‌سازي و کاهش زمان پيش مي‌رويم. در اين حذف و اضافه اتفاقا قسمت‌هاي بسيار مهمي کنار گذاشته شده است، مانند جايي که «ادگار» روايت خيلي ابژکتيو از دوستان و آشنايانش در منطقه تالين ارائه مي‌دهد. اينجاست که وقتي متن را مي‌خوانيم متوجه مي‌شويم اتفاقا ادگار انسان باهوش و به شدت برخوردار از استعداد ذاتي است، اما مثل شخصيت‌هاي رمان رابرت والزر همواره درجه دو مي‌ماند و نمي‌تواند به رئيس تبديل شود. به همين دليل هم روحيه ابن‌الوقتي دارد و همواره خودش را با هر نيروي سياسي حاکمي هماهنگ مي‌کند. اينجا پيشنهاد اجرا به بازيگر نقش ادگار (مهدي کوشکي) براي فاصله‌گذاري اتفاقا فاصله معمول ما با شخصيت را از بين برده است. وقتي اين فاصله که به شکل تعمدي از سوي نويسنده در متن وجود دارد، مخدوش مي‌شود مناسبات دروني متن را هم با خدشه مواجه مي‌کند چون ما با شخصيتي مواجه هستيم که عمدتا فاصله خود را با جمع حفظ کرده و وقتي شما اين فاصله‌گذاري مضاعف را انجام مي‌دهيد بار زيادي از مناسبات متن روي دوش يک فرد قرار مي‌گيرد. به نظرم اگر فاصله مناسبات اجرا با شخصيت حفظ مي‌شد وجوه اخلاقي فرد بهتر قابل مشاهده بود. اين رويکرد سياست اجرائي را سهل‌الوصول مي‌کند و در نهايت به شوخي با شعار «اميد» رئيس‌جمهور وقت مي‌رسد. نکته ديگر خدشه‌دارشدن تفاوت ميان فضاي کمونيسم واقعا موجود در شوروي و اوضاع دهشتناک دوران سيطره فاشيسم در نمايش است که کار را به سوي تاريخ‌زدايي پيش مي‌برد». بهار ناجي،‌ دانشجوي دوره دکتراي رشته جامعه‌شناسي نيز در ادامه نشست به اظهار نظر پرداخت و گفت: «وقتي نمايش‌نامه را خواندم با خودم فکر مي‌کردم متني که اين اندازه براي اجرا گرفت و گير مميزي خواهد داشت، چطور موفق مي‌شود راه خود را به صحنه باز کند. به هرحال کارگردان خلاقيت‌هايي به خرج داده و موفق شده نمايش را به اجرا برساند اما چيزي که مي‌خواهم بگويم از بعد جامعه‌شناسي تئاتر است. در اين مورد فکر مي‌کنم نمايش‌نامه به شدت روي مسئله دروغ تمرکز دارد، نويسنده در مقدمه هم بيان مي‌کند پدر و مادرها در جوامع غیردموکرات مدام با اين پرسش مواجه‌اند که راستش را بگوييم يا دروغش را؟ اگر درباره هويت استونيايي حقيقت را به فرزندان بگوييم وقتي با هويت بزرگ‌تر يعني شوروي مواجه مي‌شوند اوضاع بحراني خواهد شد. پس متن و اجرا از اين منظر مسئله‌ دروغ در جوامع بسته را بيان مي‌کند». رفيق نصرتي صحبت خود را با تأكيد بر اينکه نمايش‌نامه کيفيت چندان مناسبي ندارد، ادامه داد: «با توجه به اينکه انتشارات بيدگل همواره آثار خوبي منتشر کرده؛ اما استثنائا معتقدم اين نمايش‌نامه اصلا نمایش‌نامه خوبي نيست. مترجم در مقدمه مي‌گويد ما مي‌خواستيم سراغ کشورهاي ناشناخته‌تر هم برويم، من فکر مي‌کنم اين اتفاق خوبي است؛ ولي اتفاقا آن کشورها ادبيات نمايشي نحيفي هم دارند. درباره «وقتي کبوترها ناپديد شدند» بخش زيادي از فهم نمايش‌نامه منوط به مقدمه‌ نويسنده است و پيش‌داستان متن که در يک درام قرص و محکم به واسطه خود متن به خواننده منتقل مي‌شود، اينجا به واسطه توصيف و توضيح فضاي سياسي-اجتماعي منتقل مي‌شود. انگار اين متن مي‌توانست يک رمان 900‌صفحه‌اي باشد که وقتي به درام تبديل شد، ديگر توان انتقال تمام مفاهيم را ندارد؛ پس با استخوان پيرنگ مواجه هستيم و ديگر امکان بُعد‌دادن به تيپ‌ها وجود ندارد. مثلا آيا ما دقيقا با لحظه شکستن «يوديت» مواجه مي‌شويم؟ نکته جالب اين است که وقتي نمايش‌نامه را مي‌خوانيد، با يک متن کلاسيک روايي مواجه هستيد؛ ولي هرچه پيش مي‌رويم، متوجه نمي‌شويم قصه چه کسي در حال روايت است. به زبان ساده تکليف نويسنده با خودش روشن نيست، در نتيجه وقتي به اجرا هم مي‌رسيم، با همين فقدان زاويه ديد مواجه هستيم؛ به‌طوري‌که وجود يک راوي روي صحنه نيز دردي را دوا نمي‌کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.