دوزیستان سیاسی یا فرصتطلبان در مدار فرصت
پروین گنجی. دانشجوی دکترای جامعهشناسی
جامعه ايراني سالهاست که عناصر ضدفرهنگي را مانند تيرهاي زهرآگين عقلگريز و توسعهستيز بر پيکر خويش تحمل ميکند. بعضی از اين تيرها که همچنان آتش بر خرمن فرهنگ ايرانزمين میزند «رياکاري»، «فرصتطلبي» و «تملقگويي» است. انسان فرصتطلب فرزند حوادث است. آنها با نسيمي به راست کج ميشوند و با بادي به سمت چپ ميافتند و اگر وضع حاکم و موجود را مانند گردبادي ببينند، به دور خود ميچرخند. اين نان به نرخ روز خورها، نفع خود را بر هر عقيده و اصولي ترجيح ميدهند؛ زيرا نه عقيده محکمي دارند و نه ارادهاي که بر سر آن عقيده محکم بايستند و فقط منافع کوتاهمدت خود را ميبينند. به قول جلال آلاحمد «وقتي ديوار باغ فرو ميريزد، سروکله ميوهچينها پيدا ميشود». اینگونهاند این جماعت که زمان پیروزی میآیند و سهم میطلبند. در تاریخ مطالعه میکنیم که «ميرزا علياصغرخان اتابک» با سه پادشاه قاجار در قبل و بعد از انقلاب مشروطيت کار کرد و در نزد هر سه صدراعظم بود. وقتي ناصرالدين شاه در حرم حضرت عبدالعظيم ترور شد، جنازهاش را با نمايش اينکه هنوز زنده است، در درشکه گذاشت و به کاخ سلطنتي برد و اولين کارش اين بود که اين شعر را براي مظفرالدين شاهي که سالها منتظر جلوس بر تخت پادشاهي بود، فرستاد: چرا خون نگريم؟ چرا خوش نخندم؟/ که دريا فرو رفت و گوهر برآمد. از نمونههای دیگر مرد هزارچهره یا مرد شگفتانگیز سیاست ایران، مظفر بقایی است. او فردی بود كه در مقاطع گوناگون تاريخي و بسته به موقعيت از ابزارهاي لازم براي پيشبرد اهداف سياسي خود بهره ميگرفت. نميتوان هيچ اصل ثابتي را در فعاليتهاي او مفروض گرفت و مدعي شد او در مقطعي خاص به فلان اصل ثابت باور داشته است. بااینحال در شکست دولت مصدق تا زمینهسازی ارتباط با دولت آمریکا، از نمایندگی مردم کرمان در مجلس تا استادی دانشگاه تهران و... در این کشور نقش بازی کرد و از این باب افراد در تاریخ پرفرازونشیب ایران بسیارند. در سپهر سياست ايراني از گذشته تا به حال به دليل نبود توسعه سياسي و نبود مرز روشن ميان جريانات سياسي، با تغيير دولتها موجي از خواستهها و مطالبات فضاي سياسي کشور را در بر ميگيرد که همگي با تابلوي خدمت به مردم به ميدان ميآيند. در اين شلوغکاري سياسي، بازار لابيگريها گرمتر از پيش ميشود تا فرصتطلبان سیاسی را بر منصب بنشانند. درحالیکه افراد شایسته و بالیاقت از هر جناح و طیفی هیچگاه حاضر نیستند برای رسیدن به جایگاه خاصی مسائل اخلاقی را زیر پا گذارند؛ فرصتطلبان با شامه تیز خود فرصتها را درمییابند، همه امکانات و رانتها را به کار میگیرند و به هر قیمتی سعی در تصاحب منصب و تداوم مقام خود دارند. اینچنین است که وقتي سازوکار انتخاب مديران براساس شايستهسالاري و به دور از هر رابطهاي انجام گيرد، خروجي عملکردها، خدمت صادقانه خواهد بود؛ اما اگر شيوه رسيدن به قدرت خارج از چارچوب اخلاقي و صحيح آن صورت گيرد، يقينا نتيجه هم مانند مقدمه خراب از کار درخواهد آمد. خرده نگیرید. من از قله قاف سخن نمیگویم و مهمتر اینکه قصد تخریب جناح و طیف خاصی را ندارم. روی سخن من احوالات برخی از آدمیان همین مرزوبوم است؛ از گذشته دور تاکنون. در اینگونه جوامع دوزیستان سیاسی نخبگان عرصه بازی سیاست میشوند و آنان به جای تلاش برای رفع مشکلات مردم، با قدمهای لرزان و چشمان نگران به فکر تثبیت خود هستند. اما مگر نه هر دردی، درمانی دارد و این وضعیت بغرنج نیز باید درمان شود. قدم اول درمان، پذیرش این موضوع است که فاصله بینفرهنگی که نهادینه شده، تا تحول آن به فرهنگ عقلایی، یک فرایند است و نیاز به زمان دارد و البته برنامهای هدفمند. در یک الگوی مدیریتی صحیح و با بهرسمیتشناختن احزاب دارای شناسنامه مشخص، میتوان جلوی فرصتطلبی را گرفت یا حتی آن را وارونه کرد. در یک مدیریت تعریفشده و نظاممند نهتنها افراد نمیتوانند بهزور خود را غالب کنند؛ بلکه این خود نهاد است که با نقشه راهی شفاف، راه را برای بهکارگیری نیروهای تازهنفس، خلاق و دارای صلاحیت از هر طیف فکری باز میکند و راه را بر فرصتطلبان میبندد.
جامعه ايراني سالهاست که عناصر ضدفرهنگي را مانند تيرهاي زهرآگين عقلگريز و توسعهستيز بر پيکر خويش تحمل ميکند. بعضی از اين تيرها که همچنان آتش بر خرمن فرهنگ ايرانزمين میزند «رياکاري»، «فرصتطلبي» و «تملقگويي» است. انسان فرصتطلب فرزند حوادث است. آنها با نسيمي به راست کج ميشوند و با بادي به سمت چپ ميافتند و اگر وضع حاکم و موجود را مانند گردبادي ببينند، به دور خود ميچرخند. اين نان به نرخ روز خورها، نفع خود را بر هر عقيده و اصولي ترجيح ميدهند؛ زيرا نه عقيده محکمي دارند و نه ارادهاي که بر سر آن عقيده محکم بايستند و فقط منافع کوتاهمدت خود را ميبينند. به قول جلال آلاحمد «وقتي ديوار باغ فرو ميريزد، سروکله ميوهچينها پيدا ميشود». اینگونهاند این جماعت که زمان پیروزی میآیند و سهم میطلبند. در تاریخ مطالعه میکنیم که «ميرزا علياصغرخان اتابک» با سه پادشاه قاجار در قبل و بعد از انقلاب مشروطيت کار کرد و در نزد هر سه صدراعظم بود. وقتي ناصرالدين شاه در حرم حضرت عبدالعظيم ترور شد، جنازهاش را با نمايش اينکه هنوز زنده است، در درشکه گذاشت و به کاخ سلطنتي برد و اولين کارش اين بود که اين شعر را براي مظفرالدين شاهي که سالها منتظر جلوس بر تخت پادشاهي بود، فرستاد: چرا خون نگريم؟ چرا خوش نخندم؟/ که دريا فرو رفت و گوهر برآمد. از نمونههای دیگر مرد هزارچهره یا مرد شگفتانگیز سیاست ایران، مظفر بقایی است. او فردی بود كه در مقاطع گوناگون تاريخي و بسته به موقعيت از ابزارهاي لازم براي پيشبرد اهداف سياسي خود بهره ميگرفت. نميتوان هيچ اصل ثابتي را در فعاليتهاي او مفروض گرفت و مدعي شد او در مقطعي خاص به فلان اصل ثابت باور داشته است. بااینحال در شکست دولت مصدق تا زمینهسازی ارتباط با دولت آمریکا، از نمایندگی مردم کرمان در مجلس تا استادی دانشگاه تهران و... در این کشور نقش بازی کرد و از این باب افراد در تاریخ پرفرازونشیب ایران بسیارند. در سپهر سياست ايراني از گذشته تا به حال به دليل نبود توسعه سياسي و نبود مرز روشن ميان جريانات سياسي، با تغيير دولتها موجي از خواستهها و مطالبات فضاي سياسي کشور را در بر ميگيرد که همگي با تابلوي خدمت به مردم به ميدان ميآيند. در اين شلوغکاري سياسي، بازار لابيگريها گرمتر از پيش ميشود تا فرصتطلبان سیاسی را بر منصب بنشانند. درحالیکه افراد شایسته و بالیاقت از هر جناح و طیفی هیچگاه حاضر نیستند برای رسیدن به جایگاه خاصی مسائل اخلاقی را زیر پا گذارند؛ فرصتطلبان با شامه تیز خود فرصتها را درمییابند، همه امکانات و رانتها را به کار میگیرند و به هر قیمتی سعی در تصاحب منصب و تداوم مقام خود دارند. اینچنین است که وقتي سازوکار انتخاب مديران براساس شايستهسالاري و به دور از هر رابطهاي انجام گيرد، خروجي عملکردها، خدمت صادقانه خواهد بود؛ اما اگر شيوه رسيدن به قدرت خارج از چارچوب اخلاقي و صحيح آن صورت گيرد، يقينا نتيجه هم مانند مقدمه خراب از کار درخواهد آمد. خرده نگیرید. من از قله قاف سخن نمیگویم و مهمتر اینکه قصد تخریب جناح و طیف خاصی را ندارم. روی سخن من احوالات برخی از آدمیان همین مرزوبوم است؛ از گذشته دور تاکنون. در اینگونه جوامع دوزیستان سیاسی نخبگان عرصه بازی سیاست میشوند و آنان به جای تلاش برای رفع مشکلات مردم، با قدمهای لرزان و چشمان نگران به فکر تثبیت خود هستند. اما مگر نه هر دردی، درمانی دارد و این وضعیت بغرنج نیز باید درمان شود. قدم اول درمان، پذیرش این موضوع است که فاصله بینفرهنگی که نهادینه شده، تا تحول آن به فرهنگ عقلایی، یک فرایند است و نیاز به زمان دارد و البته برنامهای هدفمند. در یک الگوی مدیریتی صحیح و با بهرسمیتشناختن احزاب دارای شناسنامه مشخص، میتوان جلوی فرصتطلبی را گرفت یا حتی آن را وارونه کرد. در یک مدیریت تعریفشده و نظاممند نهتنها افراد نمیتوانند بهزور خود را غالب کنند؛ بلکه این خود نهاد است که با نقشه راهی شفاف، راه را برای بهکارگیری نیروهای تازهنفس، خلاق و دارای صلاحیت از هر طیف فکری باز میکند و راه را بر فرصتطلبان میبندد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.