|

اضطراب: محرک فرایندهای دفاعی

اضطراب از جمله احساس‌هایی است که همه تجربه می‌کنند، برخی کمتر و برخی بیشتر. معمولا منشأ اضطراب‌ها ناشناخته‌اند. گاه حتی فرد نمی‌داند دقیقا چرا مضطرب است. این حس با عدم اطمینان، درماندگی و برانگیختگی فیزیولوژی همراه است. افراد معمولا می‌کوشند به صورت ناخودآگاه در برابر رویدادهای اضطراب‌آور از خود محافظت کنند. برای این کار دست‌به‌دامن سازوکارهای دفاعی می‌شوند که شیوه‌هایی هستند برای حفاظت از فرد در برابر آسیب‌های روانی و اضطراب‌های ناشی از افکار یا احساسات غیرقابل‌قبول. درواقع ما از سازوکارهای دفاعی برای محافظت از خودمان در برابر اضطراب یا احساس گناه استفاده می‌کنیم. اولین‌بار زیگموند فروید در سال 1894 به این اقدامات دفاعی پرداخت. او معتقد بود سازوکارهای دفاعی افکار متعارض یا ناخوشایند را از حوزه خودآگاه بیرون می‌کنند و از این طریق اضطراب فرد را کاهش می‌دهند. او نشان می‌دهد افرادی که از این سازوکارها استفاده می‌کنند، می‌توانند با اضطراب مقابله کنند. بعدها دخترش، آنا فروید، این بحث‌ها را در کتاب «من و سازوکارهای دفاعی» بسط داد. او کوشید در این کتاب نظریه دفاع پدرش را نظام‌مند و علمی کند. او در کتاب حاضر به شیوه‌ها و وسایلی می‌پردازد که «من» یا همان «اگو» به وسیله آنها رنج و اضطراب را دفع می‌کند و کنترلش را بر رفتار، احساسات و انگیزش‌های غریزی اعمال می‌دارد. درواقع آنا فروید نشان داد اضطراب است که فرایندهای دفاعی را به جریان می‌اندازد. این کتاب را محمد علی‌خواه به همت نشر مرکز ترجمه و منتشر کرده است. در نظر آنا فروید 10 سازوکار متمایز دفاعی وجود دارد: بازگشت، واپس‌زدن یا انکار، واکنش‌سازی، منزوی‌‌‌کردن، خنثی‌سازی، فرافکنی، درون‌فکنی، واگشت علیه خویشتن فرد، وارونه‌سازی و والایش یا جابه‌جاکردن اهداف غریزی. این سازوکارها ممکن است سواسوا یا با هم عمل کنند. سازوکارهای مختلف با انواع اضطراب‌ها و بر اساس سایر عناصر موجود در شخصیت به کار می‌افتند. او در فصول مختلف این کتاب می‌کوشد سازوکارهای دفاعی گوناگون را برحسب حالات اضطراب اختصاصی که آنها را فعال می‌کنند دسته‌بندی کرده و گفته‌هایش را با شماری از نمونه‌های درمانگاهی به تصویر بکشد. البته آنا فروید نسبت به ابهام در مورد رابطه تاریخی میان تجارب نوعی موجود در تکامل فرد و تولید شیوه‌های دفاعی خاص اذعان دارد. مع‌الوصف، او به خوبی نشان می‌دهد که با این اقدامات دفاعی چه اتفاقی می‌افتد: «واپس‌زدن» شر مشتقات غریزی را کم می‌کند، درست همان‌طور که محرک‌های خارجی به وسیله «انکار» از میان برداشته می‌شوند. واکنش‌سازی «من» را در برابر بازگشت تکانه‌های واپس‌زده ایمن می‌کند. حال آنکه خیال‌بافی‌هایی که در «آن‌ها وضعیت واقعی وارونه می‌شود» انکار را در برابر تهدیدات خارجی حمایت می‌کند. مهار تکانه‌های غریزی برابر است با محدودیت‌هایی که به «من» تحمیل شده تا از رنج ناشی از منابع بیرونی دوری گزیند. عقلانی‌ساختن فرایندهای غریزی به‌عنوان یک احتیاط و پیشگیری در برابر خطرات درونی، مشابه هوشیاری دائمی «من» نسبت به خطرات بیرونی است. آنا فروید بر این باور است که تمام اقدامات دفاعی دیگر، همچون «واگشت علیه خویشتن خود» که موجب دگرگونی در فرایندهای غریزی می‌شوند با آن تلاش‌های «من» که می‌کوشد با دخالت فعال برای تغییر شرایط دنیای اطرافش، با خطرات غریزی مقابله کند، قرینه‌اند. آنا فروید با مقایسه این فرایندهای موازی این پرسش را مطرح می‌کند: «من» شکل سازوکارهای دفاعی‌اش را از کجا استخراج می‌کند؟ آیا مبارزه با نیروهای بیرونی بر اساس کشمکش با غرایز الگوبرداری می‌شوند؟ یا قضیه برعکس است: اقدامات دفاعی که در مبارزه بیرونی اتخاذ می‌شوند الگوی اولیه سازوکارهای دفاعی گوناگون هستند؟ آنا تصمیم‌گیری درباره این دو گزینه را کار آسانی نمی‌داند چون «من» خردسالی، هجوم تحرکات غریزی و تحریکات بیرونی را هم‌زمان تجربه می‌کند. اگر بخواهد موجودیتش را حفظ کند باید هم‌زمان از خود در برابر هر دوی آنها دفاع کند. ازاین‌رو، در مبارزه با انواع گوناگون تحریکاتی که مجبور است بر آنها غلبه کند احتمالا سلاح‌هایش را با آن نیاز خاص سازگار کرده، گاه در برابر خطر درونی و گاه در برابر خطر بیرونی خود را مسلح می‌کند. در نظر آنا فروید وجود علائم عصبی و اضطراب‌های ناشی از افکار یا احساسات غیرقابل‌قبول نشانگر این است که «من» مغلوب شده و هر بازگشت تکانه‌های غریزی، همراه با دستاوردش یعنی شکل‌گیری توافق، نشان می‌دهد که یک برنامه دفاعی عقیم‌ مانده و «من» متحمل یک شکست شده است.
اما وقتی اقدامات دفاعی «من» هدفشان را عملی می‌کنند، یعنی وقتی آن را قادر می‌سازند پیدایش اضطراب و رنج را محدود ساخته و در نتیجه غرایزی را تغییر شکل دهد که حتی در شرایط دشوار نیز یک اقدام ارضایی را برای خود محفوظ می‌دارند و از این طریق هماهنگ‌ترین روابط را میان «او» یا همان «اید» و «من برتر» یا همان سوپر ایگو و نیروهای جهان برقرار سازد، «من» پیروز است.

اضطراب از جمله احساس‌هایی است که همه تجربه می‌کنند، برخی کمتر و برخی بیشتر. معمولا منشأ اضطراب‌ها ناشناخته‌اند. گاه حتی فرد نمی‌داند دقیقا چرا مضطرب است. این حس با عدم اطمینان، درماندگی و برانگیختگی فیزیولوژی همراه است. افراد معمولا می‌کوشند به صورت ناخودآگاه در برابر رویدادهای اضطراب‌آور از خود محافظت کنند. برای این کار دست‌به‌دامن سازوکارهای دفاعی می‌شوند که شیوه‌هایی هستند برای حفاظت از فرد در برابر آسیب‌های روانی و اضطراب‌های ناشی از افکار یا احساسات غیرقابل‌قبول. درواقع ما از سازوکارهای دفاعی برای محافظت از خودمان در برابر اضطراب یا احساس گناه استفاده می‌کنیم. اولین‌بار زیگموند فروید در سال 1894 به این اقدامات دفاعی پرداخت. او معتقد بود سازوکارهای دفاعی افکار متعارض یا ناخوشایند را از حوزه خودآگاه بیرون می‌کنند و از این طریق اضطراب فرد را کاهش می‌دهند. او نشان می‌دهد افرادی که از این سازوکارها استفاده می‌کنند، می‌توانند با اضطراب مقابله کنند. بعدها دخترش، آنا فروید، این بحث‌ها را در کتاب «من و سازوکارهای دفاعی» بسط داد. او کوشید در این کتاب نظریه دفاع پدرش را نظام‌مند و علمی کند. او در کتاب حاضر به شیوه‌ها و وسایلی می‌پردازد که «من» یا همان «اگو» به وسیله آنها رنج و اضطراب را دفع می‌کند و کنترلش را بر رفتار، احساسات و انگیزش‌های غریزی اعمال می‌دارد. درواقع آنا فروید نشان داد اضطراب است که فرایندهای دفاعی را به جریان می‌اندازد. این کتاب را محمد علی‌خواه به همت نشر مرکز ترجمه و منتشر کرده است. در نظر آنا فروید 10 سازوکار متمایز دفاعی وجود دارد: بازگشت، واپس‌زدن یا انکار، واکنش‌سازی، منزوی‌‌‌کردن، خنثی‌سازی، فرافکنی، درون‌فکنی، واگشت علیه خویشتن فرد، وارونه‌سازی و والایش یا جابه‌جاکردن اهداف غریزی. این سازوکارها ممکن است سواسوا یا با هم عمل کنند. سازوکارهای مختلف با انواع اضطراب‌ها و بر اساس سایر عناصر موجود در شخصیت به کار می‌افتند. او در فصول مختلف این کتاب می‌کوشد سازوکارهای دفاعی گوناگون را برحسب حالات اضطراب اختصاصی که آنها را فعال می‌کنند دسته‌بندی کرده و گفته‌هایش را با شماری از نمونه‌های درمانگاهی به تصویر بکشد. البته آنا فروید نسبت به ابهام در مورد رابطه تاریخی میان تجارب نوعی موجود در تکامل فرد و تولید شیوه‌های دفاعی خاص اذعان دارد. مع‌الوصف، او به خوبی نشان می‌دهد که با این اقدامات دفاعی چه اتفاقی می‌افتد: «واپس‌زدن» شر مشتقات غریزی را کم می‌کند، درست همان‌طور که محرک‌های خارجی به وسیله «انکار» از میان برداشته می‌شوند. واکنش‌سازی «من» را در برابر بازگشت تکانه‌های واپس‌زده ایمن می‌کند. حال آنکه خیال‌بافی‌هایی که در «آن‌ها وضعیت واقعی وارونه می‌شود» انکار را در برابر تهدیدات خارجی حمایت می‌کند. مهار تکانه‌های غریزی برابر است با محدودیت‌هایی که به «من» تحمیل شده تا از رنج ناشی از منابع بیرونی دوری گزیند. عقلانی‌ساختن فرایندهای غریزی به‌عنوان یک احتیاط و پیشگیری در برابر خطرات درونی، مشابه هوشیاری دائمی «من» نسبت به خطرات بیرونی است. آنا فروید بر این باور است که تمام اقدامات دفاعی دیگر، همچون «واگشت علیه خویشتن خود» که موجب دگرگونی در فرایندهای غریزی می‌شوند با آن تلاش‌های «من» که می‌کوشد با دخالت فعال برای تغییر شرایط دنیای اطرافش، با خطرات غریزی مقابله کند، قرینه‌اند. آنا فروید با مقایسه این فرایندهای موازی این پرسش را مطرح می‌کند: «من» شکل سازوکارهای دفاعی‌اش را از کجا استخراج می‌کند؟ آیا مبارزه با نیروهای بیرونی بر اساس کشمکش با غرایز الگوبرداری می‌شوند؟ یا قضیه برعکس است: اقدامات دفاعی که در مبارزه بیرونی اتخاذ می‌شوند الگوی اولیه سازوکارهای دفاعی گوناگون هستند؟ آنا تصمیم‌گیری درباره این دو گزینه را کار آسانی نمی‌داند چون «من» خردسالی، هجوم تحرکات غریزی و تحریکات بیرونی را هم‌زمان تجربه می‌کند. اگر بخواهد موجودیتش را حفظ کند باید هم‌زمان از خود در برابر هر دوی آنها دفاع کند. ازاین‌رو، در مبارزه با انواع گوناگون تحریکاتی که مجبور است بر آنها غلبه کند احتمالا سلاح‌هایش را با آن نیاز خاص سازگار کرده، گاه در برابر خطر درونی و گاه در برابر خطر بیرونی خود را مسلح می‌کند. در نظر آنا فروید وجود علائم عصبی و اضطراب‌های ناشی از افکار یا احساسات غیرقابل‌قبول نشانگر این است که «من» مغلوب شده و هر بازگشت تکانه‌های غریزی، همراه با دستاوردش یعنی شکل‌گیری توافق، نشان می‌دهد که یک برنامه دفاعی عقیم‌ مانده و «من» متحمل یک شکست شده است.
اما وقتی اقدامات دفاعی «من» هدفشان را عملی می‌کنند، یعنی وقتی آن را قادر می‌سازند پیدایش اضطراب و رنج را محدود ساخته و در نتیجه غرایزی را تغییر شکل دهد که حتی در شرایط دشوار نیز یک اقدام ارضایی را برای خود محفوظ می‌دارند و از این طریق هماهنگ‌ترین روابط را میان «او» یا همان «اید» و «من برتر» یا همان سوپر ایگو و نیروهای جهان برقرار سازد، «من» پیروز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.