منظومههاي فكري بنيامين
سوزان سونتاگ والتر بنیامین را «واپسین اندیشهگر» و هانا آرنت او را یکی از بزرگترین ناقدان هنری سده بیستم ميدانست. تئودور آدورنو نیز کار بینامین را چنین ستوده است: «راز روش نبوغآمیز او کشف ناسازگاریها بود. او در دل هر متن عناصر ناهمخوان با یکدیگر را مییافت.» همچنین برتولت برشت مرگ او را بزرگترین ضایعه جبرانناپذیری دانسته که نازیسم بر پیکر فرهنگ آلمان وارد کرد. ارنست بلوخ او را فیلسوف بیهمتای روزگار ما خواند و هربرت مارکوزه نوشت بدون توجه به آثار او نمیتوان بحران فکری روزگار معاصر را شناخت. آثار بنيامين گستره دانش و هنر زمانه ما را از فلسفه، تاریخنگاری، جامعهشناسی و تأویل اندیشه دینی تا نقد ادبی، سیاست، نقاشی، عکاسی و سینما دربر میگیرد. او به معنای دقیق واژه نخستین تاریخنگار عقاید بود و راه را برای کالبدشکافی تاریخ فرهنگی اندیشه گشود.
مخاطبان فلسفه در ايران اولين بار به واسطه كتاب «نشانهای برای رهایی» با آراي اين متفكر ماركسيست آلماني آشنا شدند. اين كتاب گزیدهای از مقالات والتر بنیامین در زمینه هنر است که از سوی بابک احمدی در نشر تندر در ۱۳۶۶ به چاپ رسید. بهتازگی ويراست جديدي از اين كتاب منتشر شده است. زبان اصلی این مقالهها آلمانی است و این کتاب از ترجمه انگلیسی مقالهها برگردانده شده و با نسخه اصلی آلمانی مقابله شده است. به گفته احمدی، در ویراست جدید همه مقالات از سوی ویراستاری آشنا به زبان آلمانی واژه به واژه با متن اصلی آلمانی مطابقت داده شده، خطاها تصحیح و زمان افعال دقیق و گاه معادلهایی تازه پیشنهاد شدهاند. در این ویراست به جای مقدمه طولانی و ۸۰ صفحهای در شرح زندگی، آثار، روش کار و اندیشههای اساسی بنیامین، گاهشماری از زندگی و آثار او استوار به منابع معتبری آورده شده است.
مقالات کتاب حاضر بهترتیب عبارتاند از: «تصویر پروست» (1929)، «ابله اثر داستایفسکی» (1921)، «فرانتس کافکا» (1934)، «سوررئالیسم، واپسین عکس فوری روشنفکران اروپایی» (1929)، «روایتگر: تأملهایی در کار نیکلای لسکوف» (1936) و «اثر هنری در دوران بازتولیدپذیری ماشینی آن» (1936). مقاله «تصویر پروست» در سال ۱۹۲۹ در چند شماره یک مجله نوشته شد و بنیامین متن نهاییاش را در سال ۱۹۳۴ نوشت. «ابله اثر داستایفسکی» در سال ۱۹۱۷ نوشته و در سال ۱۹۲۱ منتشر شد. مقاله «فرانتس کافکا» در سال ۱۹۳۴ منتشر شد. سه مقاله بعدی کتاب هم بهترتیب در سالهای ۱۹۲۹، ۱۹۳۶ و ۱۹۳۶ منتشر شدند. تلاش بنیامین در این مجموعه مقالات معطوف به خلق یک زیباشناسی جدید است که به نگرش خاص او به مفهوم نقد گره خورده است. او علاوه بر وجه جامعهشناختی نقدش از آثار کافکا، پروست، سوررئالیسم و... میکوشد عناصر اسطورهای این آثار را نیز کشف کند تا آنها را به تاریخ تبدیل کند.
بنیامین در مقاله «اثر هنری در دوران بازتولیدپذیری ماشینی آن» میان اثر هنری در مقام ابژهای که ارزش آیینی دارد و حاصل یک جایگاه زمانی و مکانی خاص است و اثر هنری بهعنوان محصول یا کاری تولیدشده به شیوه ماشینی یا مکانیکی که آن ارزش را ندارد تفاوت قائل است. او در این مقاله به تلاش مارکس در تحلیل شیوه تولید سرمایهداری اشاره میکند که چنان نوشته شده و سامان یافته بود که ارزشی پیشگویانه داشت چون این شیوه تولید در زمان مارکس در دوران آغازین حیات خود بود. «مارکس به مناسبات بنیانی تولید سرمایهداری بازگشت و با تحلیل آنها نشان داد که در آینده میتوان چه انتظاری از سرمایهداری داشت». بنا بر تفسیر بنیامین «مارکس نتیجه گرفت که نهتنها میتوان انتظار استثمار بسیار فزاینده پرولتاریا بل انتظار ایجاد شرایطی را داشت که در نهایت نابودی سرمایهداری را میسر خواهند ساخت».
در مقاله «سوررئالیسم، واپسین عکس فوری روشنفکران اروپایی» بنيامين تأکید ميكند که بعد از باکونین در اروپا هیچ مفهوم بنیادی از آزادی دیگر وجود نداشته اما معتقد است سوررئالیستها به چنین مفهومی دست یافتهاند: «سوررئالیستها نخستین کسانی بودند که به آرمان و ایدئال آزادیخواهانه، اخلاقی، انسانگرایانه و متحجرانه آزادی فیصله دادند، چون برای آنها مسجل شد که از آن آزادی که بر روی زمین تنها با بیشترین و سختترین ازخودگذشتگیها قابل دستیابی است، بهصورت نامحدود و بدون حسابگری مصلحتگرایانه باید لذت برد، تا زمانی که ادامه دارد». این نکته به آنها اثبات کرد که نبرد برای آزادسازی بشریت در سادهترین شکل انقلابی آن تنها موضوعی است که خدمتکردن به آن باارزش است. با اینحال، بنیامین میپرسد آیا آنها موفق شدند این تجربه از آزادی را با سایر تجربههای انقلابی پیوند دهند؟ بنیامین نیروهای سرمستی را برای انقلاب همان چیزی میداند که سوررئالیسم در همه آثار و اقدامات خود بر آن متمرکز بوده است.
سوزان سونتاگ والتر بنیامین را «واپسین اندیشهگر» و هانا آرنت او را یکی از بزرگترین ناقدان هنری سده بیستم ميدانست. تئودور آدورنو نیز کار بینامین را چنین ستوده است: «راز روش نبوغآمیز او کشف ناسازگاریها بود. او در دل هر متن عناصر ناهمخوان با یکدیگر را مییافت.» همچنین برتولت برشت مرگ او را بزرگترین ضایعه جبرانناپذیری دانسته که نازیسم بر پیکر فرهنگ آلمان وارد کرد. ارنست بلوخ او را فیلسوف بیهمتای روزگار ما خواند و هربرت مارکوزه نوشت بدون توجه به آثار او نمیتوان بحران فکری روزگار معاصر را شناخت. آثار بنيامين گستره دانش و هنر زمانه ما را از فلسفه، تاریخنگاری، جامعهشناسی و تأویل اندیشه دینی تا نقد ادبی، سیاست، نقاشی، عکاسی و سینما دربر میگیرد. او به معنای دقیق واژه نخستین تاریخنگار عقاید بود و راه را برای کالبدشکافی تاریخ فرهنگی اندیشه گشود.
مخاطبان فلسفه در ايران اولين بار به واسطه كتاب «نشانهای برای رهایی» با آراي اين متفكر ماركسيست آلماني آشنا شدند. اين كتاب گزیدهای از مقالات والتر بنیامین در زمینه هنر است که از سوی بابک احمدی در نشر تندر در ۱۳۶۶ به چاپ رسید. بهتازگی ويراست جديدي از اين كتاب منتشر شده است. زبان اصلی این مقالهها آلمانی است و این کتاب از ترجمه انگلیسی مقالهها برگردانده شده و با نسخه اصلی آلمانی مقابله شده است. به گفته احمدی، در ویراست جدید همه مقالات از سوی ویراستاری آشنا به زبان آلمانی واژه به واژه با متن اصلی آلمانی مطابقت داده شده، خطاها تصحیح و زمان افعال دقیق و گاه معادلهایی تازه پیشنهاد شدهاند. در این ویراست به جای مقدمه طولانی و ۸۰ صفحهای در شرح زندگی، آثار، روش کار و اندیشههای اساسی بنیامین، گاهشماری از زندگی و آثار او استوار به منابع معتبری آورده شده است.
مقالات کتاب حاضر بهترتیب عبارتاند از: «تصویر پروست» (1929)، «ابله اثر داستایفسکی» (1921)، «فرانتس کافکا» (1934)، «سوررئالیسم، واپسین عکس فوری روشنفکران اروپایی» (1929)، «روایتگر: تأملهایی در کار نیکلای لسکوف» (1936) و «اثر هنری در دوران بازتولیدپذیری ماشینی آن» (1936). مقاله «تصویر پروست» در سال ۱۹۲۹ در چند شماره یک مجله نوشته شد و بنیامین متن نهاییاش را در سال ۱۹۳۴ نوشت. «ابله اثر داستایفسکی» در سال ۱۹۱۷ نوشته و در سال ۱۹۲۱ منتشر شد. مقاله «فرانتس کافکا» در سال ۱۹۳۴ منتشر شد. سه مقاله بعدی کتاب هم بهترتیب در سالهای ۱۹۲۹، ۱۹۳۶ و ۱۹۳۶ منتشر شدند. تلاش بنیامین در این مجموعه مقالات معطوف به خلق یک زیباشناسی جدید است که به نگرش خاص او به مفهوم نقد گره خورده است. او علاوه بر وجه جامعهشناختی نقدش از آثار کافکا، پروست، سوررئالیسم و... میکوشد عناصر اسطورهای این آثار را نیز کشف کند تا آنها را به تاریخ تبدیل کند.
بنیامین در مقاله «اثر هنری در دوران بازتولیدپذیری ماشینی آن» میان اثر هنری در مقام ابژهای که ارزش آیینی دارد و حاصل یک جایگاه زمانی و مکانی خاص است و اثر هنری بهعنوان محصول یا کاری تولیدشده به شیوه ماشینی یا مکانیکی که آن ارزش را ندارد تفاوت قائل است. او در این مقاله به تلاش مارکس در تحلیل شیوه تولید سرمایهداری اشاره میکند که چنان نوشته شده و سامان یافته بود که ارزشی پیشگویانه داشت چون این شیوه تولید در زمان مارکس در دوران آغازین حیات خود بود. «مارکس به مناسبات بنیانی تولید سرمایهداری بازگشت و با تحلیل آنها نشان داد که در آینده میتوان چه انتظاری از سرمایهداری داشت». بنا بر تفسیر بنیامین «مارکس نتیجه گرفت که نهتنها میتوان انتظار استثمار بسیار فزاینده پرولتاریا بل انتظار ایجاد شرایطی را داشت که در نهایت نابودی سرمایهداری را میسر خواهند ساخت».
در مقاله «سوررئالیسم، واپسین عکس فوری روشنفکران اروپایی» بنيامين تأکید ميكند که بعد از باکونین در اروپا هیچ مفهوم بنیادی از آزادی دیگر وجود نداشته اما معتقد است سوررئالیستها به چنین مفهومی دست یافتهاند: «سوررئالیستها نخستین کسانی بودند که به آرمان و ایدئال آزادیخواهانه، اخلاقی، انسانگرایانه و متحجرانه آزادی فیصله دادند، چون برای آنها مسجل شد که از آن آزادی که بر روی زمین تنها با بیشترین و سختترین ازخودگذشتگیها قابل دستیابی است، بهصورت نامحدود و بدون حسابگری مصلحتگرایانه باید لذت برد، تا زمانی که ادامه دارد». این نکته به آنها اثبات کرد که نبرد برای آزادسازی بشریت در سادهترین شکل انقلابی آن تنها موضوعی است که خدمتکردن به آن باارزش است. با اینحال، بنیامین میپرسد آیا آنها موفق شدند این تجربه از آزادی را با سایر تجربههای انقلابی پیوند دهند؟ بنیامین نیروهای سرمستی را برای انقلاب همان چیزی میداند که سوررئالیسم در همه آثار و اقدامات خود بر آن متمرکز بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.