مدیرعامل «خانه هنرمندان» در باره حراج هنری
آثار هنری باید وارد خانه مردم شود
کیمیا امینیان
شرق: «مجید سرسنگی» مدیرعامل خانه هنرمندان میگوید خانه هنرمندان با برگزاری نمایشگاههای سال یک و سال دو قصد دارد تا حراج بزرگ آثار هنری را در تهران و در سطح قابل توجهی برگزار کند. حراجی که به اعتقاد مدیرعامل خانه هنرمندان بهدنبال شکوفایی اقتصاد هنر از طریق کوتاهکردن واسطهها در هنر است.
خانه هنرمندان برای اولینبار برای فروش آثار هنری اقدام کرده است. در این مورد بفرمایید چطور شد این حراج آغاز شد و چه اهدافی دارد؟
دوسالونیم قبل که به خانه هنرمندان آمدم با بررسیهایی که در زمینه هنرهای تجسمی داشتیم متوجه شدیم با وجود بودن هفت گالری در خانه هنرمندان، متاسفانه بازدهی مثبتی نداریم. شیوه انتخاب کارها دو شکل داشت. یک شکل این بود که هنرمندان سیدی کارهایشان را میفرستادند و بعد از بازبینی آثارشان در نگارخانهها به نمایش درمیآمد. شیوه دوم به این صورت بود که با چند گالری قرارداد داشتیم که آنها نمایشگاه خودشان را برگزار میکردند و وقتی نمایشگاه تمام میشد و فروش خودشان را داشتند مابقی آثار را در خانه هنرمندان به نمایش میگذاشتند. نمایشگاه دست دوم از آنچه در گالریها ی تهران راه میافتد. ما در ابتدای فعالیت خودمان چند هدفگذاری در زمینه تجسمی داشتیم. تلاش کردیم که آثار دست اول را وارد خانه هنرمندان کنیم. از سوی دیگر سعی کردیم شیوه انتخاب آثار را تغییر دهیم و به جای اینکه منتظر باشیم هنرمندان آثارشان را بفرستند، خودمان آثارشان را انتخاب کنیم و از هنرمندان سرشناس دعوت کنیم تا به خانه هنرمندان بیایند. اصرار داشته و داریم در خانه هنرمندان آثار پیشکسوتان و جوانترها به نمایش گذاشته شود. بهصورت طبیعی کسانی هستند که در این حوزه شناخته شدهاند و میتوانند در هر گالریای که میخواهند آثارشان را در معرض دید بگذارند اما بعضی از هنرمندان جوان که شناخته شده نیستند این امکان را ندارند که در گالریهای خوب شرکت کنند. سعی کردیم در کنار پیشکسوتان بخشی از فضا را به جوانها اختصاص دهیم.
یکی از ماموریتهای خانه هنرمندان جدا از برگزاری نمایشگاهها، حمایت و اختصاص فضای این مکان به انجمنهای هنری است. در طرح تازه شما این ماموریت قرار داشت؟
قطعا. ما بخشی از فضای نمایشگاهی خانه هنرمندان در طول سال را به انجمنهای تجسمی مخصوصا انجمنهایی که عضو شورایعالی خانه هنرمندان هستند اختصاص دادهایم. یعنی در همین زمان که سعی کردیم بهصورت فعال نمایشگاه داشته باشیم و آثار خوبی اکران کنیم در عین حال به انجمنهای خودمان هم فضای مورد نظرشان را اختصاص دادیم. مثلا ما هر سال در حوزه هنرهای گرافیک دو، سه نمایشگاه بزرگ داریم مثل سرو نقرهای. در حوزه نقاشی هر سال، 10 روز بهصورت خاص انجمن نقاشان، آثارشان را به نمایش میگذارند. حتی انجمنهایی که عضو خانه هنرمندان نیستند اما بهصورت فعال در حوزه تجسمی فعالیت دارند مثل تصویر سال در برنامههای خانه هنرمندان حضور دارند.
خانه هنرمندان در گذشته بخشی از فضای خود را در اختیار برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار میداد که با راهاندازی مرکز فرهنگی صبا به نظر کمرنگ شده است.
چرا تقریبا با هر درخواستی که وزارت ارشاد برای برگزاری برنامه داشته همکاری کردهایم. با وجود اینکه این گله وجود دارد که در دو، سه سال گذشته وزارت ارشاد هیچ کمکی به ما نکرده است، در همه برنامههایشان همکاری داشتیم. مثلا هر سال در حوزه تئاتر جشنواره تئاتر فجر را برگزار میکنیم. دوسالانه بینالمللی کاریکاتور را هم در همین گالریها برگزار کردیم. خانه هنرمندان با تمام امکانات محدود و با وجود کمک نشدن مالی از سوی وزارت ارشاد هیچگاه همکاریاش را با وزارت ارشاد قطع نکرده است. تا به حال برنامهای را سراغ ندارم که وزارت ارشاد خواسته باشد برگزار کند و ما همکاری نکرده باشیم.
در مورد اهداف خانه هنرمندان صحبت کردید. درباره برنامههای تجسمی هم میگویید؟
یکی از رویکردهای جدی ما بحث ورود به اقتصاد هنر است. اینکه ما هفت گالری داریم و درست است که بخشی از آن معطوف به حمایت از هنرمندان جوان است و ما روی فروش آثار تکیه نمیکنیم و میخواهیم آثار ارایهشده و زمینه رشد این هنرمندان جوان فراهم شود اما یکی از محورهای ما در حوزه هنرهای تجسمی فروش آثار در گالریها بود که به هنرمندانی که آثارشان را در خانه هنرمندان ارایه میکنند کمک شود. خوشبختانه نسبت به چند سال قبل فروشمان خیلی بهتر شده است. نمیخواهم بگویم فروش خیلی زیادی داشتیم اما میشود گفت نسبت به زمانی که در طول سال هیچ فروشی نداشتیم الان بخشی از کارها به فروش میرسد و به حوزه اقتصاد هنر کمک میکند.
برگزاری نمایشگاه سال یک و دو و حراج هم در همین زمینه است؟
بله، نمایشگاه سال یک و سال دو زمینهای است که بتوانیم در سال آینده یک حراج بزرگ را برنامهریزی و برگزار کنیم. میخواستیم ببینیم در چه زمینههایی میشود بهتر کار کرد و با زمینه از پیشتعیین شده به سمت این حراج برویم. فکر کردیم این حراج باید یکسری ویژگیهایی داشته باشد. متاسفانه الان حراجها مخصوصا در خارج از کشور با شرایط بومی ما سازگار نیست و به یک اهرمی تبدیل شدهاند که سیاستهای تجسمی دیگران را به هنرمندان تجسمی کشور دیکته کنند. یعنی الان شیوه برگزاری حراجهای بزرگ دنیا به گونهای است که به هنرمند ما دیکته میشود که در چه ابعادی و در چه زمینهای کار کند که اثرش به فروش برسد. بحث ما این بود که اگر قرار است حراجی برگزار کنیم اولا باید بومی و منطبق بر ارزشهای فرهنگی خودمان باشد، دست هنرمندان در خلاقیت باز گذاشته شود و از همه مهمتر این حراج شامل آثاری باشد که با خلاقیت و ابداع هنرمند و بدون تحمیل سیاستهای دیگران خلق شده باشد، نه یک سیاست که روی هنرمند تاثیر بگذارد. بنابراین یکی، دو سال است که روی بحث حراج کار میکنیم. امیدواریم در سال آینده بتوانیم حراج قابل توجهی را برگزار کنیم و در این حراج هم میخواهیم کار هنرمند بدون واسطه به دست خریداران برسد. یکی از اشکالات که در این سالها در حوزه تجسمی وجود داشته دلالانی بوده که بین خریدار و هنرمند هستند و در این واسطهگری نوع و کیفیت آثار خلق شده متناسب با ارزشهای ما نیست و دوم اینکه بخش عمدهای از درآمد حاصل از این حراجها به واسطهها و برگزارکنندگان این حراجها میرسد و هنرمندان سهم اندکی دارند.
چطور میخواهید این فاصله را بردارید؟
برنامه ما این است که خانه هنرمندان فقط بستر را فراهم کند که هنرمندان خودشان آزادانه آثارشان را عرضه کنند و بخش عمدهای از درآمد حاصل از حراج به خود هنرمند برگردد. در شرایط فعلی چون این فاصله بین هنرمند و خریدار واقعی وجود دارد قیمتها بهصورت غیرطبیعی رشد کرده، مثلا یک تابلو که پنجمیلیونتومان ارزش دارد در حراج بالای 30میلیونتومان قیمتگذاری میشود.
احتمال دارد در این حراج هم یک واسطه کار را بهدست بگیرد.
بله ممکن است اما میتوانیم در بخش حضور آثار و قیمتگذاری پایه آثار نظارت داشته باشیم. الان قیمتهای آثار تجسمی در چند سال گذشته به دلیل حضور بعضی آثار در نمایشگاههای خارج از کشور بهطرز غیرمعقولی افزایش پیدا کرده و قیمتها غیرطبیعی است و به همین دلیل آثار تجسمی یک بازار شده که فقط واسطهگری دارد. یعنی یک واسطه اثری را میخرد که بتواند با فروش به نفر بعدی سود ببرد. ما بهدنبال این هستیم که هنر وارد خانوادههای ما شود و مردم در کنار سایر ملزومات از هنر هم استفاده کنند. الان فضای هنر وجود دارد و خریدوفروش انجام میشود اما چه تعداد از این آثار وارد خانههای مردم و ادارات میشود؟ تقریبا هیچ. در واقع این کار تبدیل به واسطهگری شده که قیمتها را بالا میبرد و یک عده منفعت مالی میبرند که این منفعت هم بیشتر از چیزی که به هنرمند برسد به واسطهها میرسد. حتی در حوزه ارتباط مستقیم هنرمند و مردم طرحی به نام بازارچه هنر داریم که امیدوارم بتوانیم بهزودی در باغ هنر برگزار کنیم که هنرمندان خودشان غرفههایی را داشته باشند که بدون واسطه آثارشان را به مردم عرضه کنند. طبیعتا این باعث میشود قیمتها پایین بیاید و مردم که مصرفکننده واقعی آثار هنری هستند بتوانند به این آثار دسترسی پیدا کنند. ما برگزاری حراج، برگزاری اکسپو و آکشنهای هنری را قبول داریم اما موردی که قبول نداریم این است که این اتفاقات صوری باشد یعنی فقط قیمتها بهصورت غیرمعقول بالا برود و مردم هم نتوانند از این آثار استفاده کنند. ما میخواهیم مصرفکننده اصلی مردم باشند و هنر بهعنوان یک مولفه اصلی به فضای خانواده راه پیدا کند ولی اینکه من نوعی، یکسری آثار را در یک حراج خریداری کرده و در جایی انبار کنم و بعد از مدتی با تبلیغات با قیمت بالاتری آنها را به نفر بعدی بفروشم و این پروسه همینطور ادامه پیدا کند، درست نیست. شاید در کوتاهمدت هنرمندان خوشحال باشند که قیمت کارهایشان بالارفته اما در درازمدت سیاستهای فرهنگی ما در حوزه هنرهای تجسمی دچار اعوجاج و سردرگمی میشود یعنی ما نمیتوانیم یک سیاست درست فرهنگی در حوزه تجسمی را بهکار بگیریم و هدف اصلی که هنر هنرمند به دست مخاطب اصلی برسد محقق نخواهد شد این نکته مهمی است که در حراجهای ما باید به جز بعد اقتصادی به بعد فرهنگی هم توجه شود.
چه تضمینی وجود دارد کسانی که آثار را میخرند همان مصرفکنندههای واقعی باشند یا کلکسیونرهایی باشند که به آثار هنری علاقهمندند؟ از کجا میدانید چه کسی واسطه است یا نه؟
اینکه کسی اثری را خریداری کرده و در حراج دیگر بفروشد فینفسه بد نیست و در همه جای دنیا انجام میشود اما ما میخواهیم یک پله فراتر رویم و در کنار این، مخاطبان اصلی که مردم هستند را به حوزه خریدوفروش آثار نزدیک کنیم. در حال حاضر مردم عادی ما در حراجها حضور ندارند و بیشتر کلکسیونرها و کسانی که میخواهند نفع مالی داشته باشند در حراجها شرکت میکنند. ما بهدنبال این هستیم که مردم عادی به این حراجها راه پیدا کنند. یعنی همانطور که مردم برای خرید لوازم خانگی خوب هزینه میکنند باید این تربیت فرهنگی به وجود بیاید که برای دیوارهای خودشان هم فکر کنند یعنی بدانند که یک نقاشی اصل میتواند در داخل منزلشان به آنها یکبار فرهنگی اضافه کند و فرزندانشان را از نظر بصری تربیت کند که آثار خوب ببینند بنابراین باید فرهنگسازی ما به این سمت باشد که مردم در حراجها حضور داشته باشند و حراج برایشان مساله شود یعنی بخواهند اثری را از آن حراج خریداری کنند که استفاده کنند نه اینکه صرفا از آن اثر بهعنوان کالایی برای سرمایهگذاری سود ببرند.
چند سال قبل طرحی در دولت بود که نیمدرصد از بودجه عمرانی نهادهای دولتی به خرید آثار هنری اختصاص داده شود. به جز یکی، دو بانک خصوصی کسی این کار را انجام نداد و حتی اکسپوی تهران را برگزار کردند. اما در حال حاضر 12سال است که این طرح مسکوت مانده است. برنامه ویژهای برای این کار دارید؟
فقط به خانه هنرمندان نمیشود و باید همه نهادهای فرهنگی کمک کنند. در آن دوره در ریاستجمهوری بودم و خود من بهعنوان نماینده فرهنگی معاون اول رییسجمهور تلاش کردم که سازمانها آثار هنری خریداری کنند که در دورهای هم موفق شدیم. در اکسپویی که وزارت ارشاد برگزار کرد ما پیشقدم شدیم و تعدادی تابلو برای نهاد ریاستجمهوری خریداری کردیم و بعضی از وزارتخانهها هم این کار را انجام دادند. اما متاسفانه چون این قانون خیلی مورد توجه مسوولان قرار نگرفت و درواقع این فرهنگ در آنها به وجود نیامده بود که معنی خریدن اثر هنری یعنی چه و شما با خریدن اثر هنری به فرهنگ کشور کمک میکنید، مسکوت ماند. به نظرم در درجه اول هیات دولت و مجلس شورای اسلامی باید این نکته را جدی بگیرند و سازمانهای دولتی را موظف کنند که این کار را انجام دهند.
طرحی در شهرداری به تصویب رسیده است که افرادی که برجهای بزرگ یا مجتمعهای مسکونی بزرگی میسازند باید درصدی از بودجه ساختوسازشان را به خرید آثار هنری اختصاص دهند و در آن مجموعه استفاده کنند.
این طرح در پارکها هم اجرا شد
بله این قضیه یک اهتمام از سوی مسوولان و سیاستگذاران نیاز دارد. خانه هنرمندان در موقعیتی نیست که سیاستگذار کلی فرهنگ کشور باشد. ما به سهم خودمان میتوانیم وقتی این سیاستگذاری انجام شد کمک کنیم. الان در خانه هنرمندان هر نمایشگاهی که برگزار میشود چند اثر را خریداری میکنیم. با وجود اینکه امکانات مالیمان کم است اما وظیفه خودمان میدانیم برای کمک به زندگی هنرمندان و کمک به اقتصاد هنر این کار را انجام دهیم. اگر این کار در همه سازمانها اتفاق بیفتد و همه سازمانهای دولتی و غیردولتی خود را موظف کنند که در سال بخشی از بودجهشان را صرف خرید آثار هنری کنند یکباره فضای مثبتی در اقتصاد هنر رخ میدهد و آن هنرمند لازم نیست برای اینکه اثرش را بفروشد وارد حراجی شود و با قیمتهای غیرواقعی اثرش را به فروش برساند. هنرمند وقتی ببیند بازار برای فروش آثارش وجود دارد قیمتها را پایینتر اعلام خواهد کرد تا در یک سیستم رقابتی بتواند آثار بیشتری بفروشد. نکته بعدی این است که ما باید به توانایی مردم در خرید آثار هنری توجه کنیم. وقتی یک مجسمه که قیمت واقعی سهمیلیونتومان دارد را 50میلیونتومان قیمتگذاری کنیم مخاطب عادی توانایی این خرید را ندارد. باید بین قدرت خرید مردم و قیمتگذاری توازن وجود داشته باشد. اگر میخواهیم کار به دست مردم برسد باید این کار انجام شود اما اگر میخواهیم کار به شیوه دلالبازی باشد همین شیوه را باید ادامه دهیم. طرح دیگری که در این زمینه در خانه هنرمندان داریم برگزاری نمایشگاه آثار هنری ارزانقیمت است. مثلا یک مجسمه توسط یک هنرمند ساخته و 20میلیونتومان قیمتگذاری میشود. قطعا مخاطب عادی نمیتواند این اثر را خریداری کند. ما در حال تنظیم قراردادی هستیم که هنرمند از نمونه آثارش 10 نمونه دیگر با امضای خود هنرمند ساخته شود و این اثر با ورژن دوم با قیمت پایینتری به فروش برسد یا یک تابلوی نقاشی کپی شود و البته امضای هنرمند را هم داشته باشد و بهجای قیمت بالا با قیمت پایینتر به فروش برسد. به نظر من باید شیوههایی را تجربه کنیم برای اینکه آثار هنری با زندگی مردم پیوند بخورند. اگر این اتفاق بیفتد هنرمندان دغدغه فروش آثارشان را نخواهند داشت.
خانه هنرمندان برای اولینبار برای فروش آثار هنری اقدام کرده است. در این مورد بفرمایید چطور شد این حراج آغاز شد و چه اهدافی دارد؟
دوسالونیم قبل که به خانه هنرمندان آمدم با بررسیهایی که در زمینه هنرهای تجسمی داشتیم متوجه شدیم با وجود بودن هفت گالری در خانه هنرمندان، متاسفانه بازدهی مثبتی نداریم. شیوه انتخاب کارها دو شکل داشت. یک شکل این بود که هنرمندان سیدی کارهایشان را میفرستادند و بعد از بازبینی آثارشان در نگارخانهها به نمایش درمیآمد. شیوه دوم به این صورت بود که با چند گالری قرارداد داشتیم که آنها نمایشگاه خودشان را برگزار میکردند و وقتی نمایشگاه تمام میشد و فروش خودشان را داشتند مابقی آثار را در خانه هنرمندان به نمایش میگذاشتند. نمایشگاه دست دوم از آنچه در گالریها ی تهران راه میافتد. ما در ابتدای فعالیت خودمان چند هدفگذاری در زمینه تجسمی داشتیم. تلاش کردیم که آثار دست اول را وارد خانه هنرمندان کنیم. از سوی دیگر سعی کردیم شیوه انتخاب آثار را تغییر دهیم و به جای اینکه منتظر باشیم هنرمندان آثارشان را بفرستند، خودمان آثارشان را انتخاب کنیم و از هنرمندان سرشناس دعوت کنیم تا به خانه هنرمندان بیایند. اصرار داشته و داریم در خانه هنرمندان آثار پیشکسوتان و جوانترها به نمایش گذاشته شود. بهصورت طبیعی کسانی هستند که در این حوزه شناخته شدهاند و میتوانند در هر گالریای که میخواهند آثارشان را در معرض دید بگذارند اما بعضی از هنرمندان جوان که شناخته شده نیستند این امکان را ندارند که در گالریهای خوب شرکت کنند. سعی کردیم در کنار پیشکسوتان بخشی از فضا را به جوانها اختصاص دهیم.
یکی از ماموریتهای خانه هنرمندان جدا از برگزاری نمایشگاهها، حمایت و اختصاص فضای این مکان به انجمنهای هنری است. در طرح تازه شما این ماموریت قرار داشت؟
قطعا. ما بخشی از فضای نمایشگاهی خانه هنرمندان در طول سال را به انجمنهای تجسمی مخصوصا انجمنهایی که عضو شورایعالی خانه هنرمندان هستند اختصاص دادهایم. یعنی در همین زمان که سعی کردیم بهصورت فعال نمایشگاه داشته باشیم و آثار خوبی اکران کنیم در عین حال به انجمنهای خودمان هم فضای مورد نظرشان را اختصاص دادیم. مثلا ما هر سال در حوزه هنرهای گرافیک دو، سه نمایشگاه بزرگ داریم مثل سرو نقرهای. در حوزه نقاشی هر سال، 10 روز بهصورت خاص انجمن نقاشان، آثارشان را به نمایش میگذارند. حتی انجمنهایی که عضو خانه هنرمندان نیستند اما بهصورت فعال در حوزه تجسمی فعالیت دارند مثل تصویر سال در برنامههای خانه هنرمندان حضور دارند.
خانه هنرمندان در گذشته بخشی از فضای خود را در اختیار برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار میداد که با راهاندازی مرکز فرهنگی صبا به نظر کمرنگ شده است.
چرا تقریبا با هر درخواستی که وزارت ارشاد برای برگزاری برنامه داشته همکاری کردهایم. با وجود اینکه این گله وجود دارد که در دو، سه سال گذشته وزارت ارشاد هیچ کمکی به ما نکرده است، در همه برنامههایشان همکاری داشتیم. مثلا هر سال در حوزه تئاتر جشنواره تئاتر فجر را برگزار میکنیم. دوسالانه بینالمللی کاریکاتور را هم در همین گالریها برگزار کردیم. خانه هنرمندان با تمام امکانات محدود و با وجود کمک نشدن مالی از سوی وزارت ارشاد هیچگاه همکاریاش را با وزارت ارشاد قطع نکرده است. تا به حال برنامهای را سراغ ندارم که وزارت ارشاد خواسته باشد برگزار کند و ما همکاری نکرده باشیم.
در مورد اهداف خانه هنرمندان صحبت کردید. درباره برنامههای تجسمی هم میگویید؟
یکی از رویکردهای جدی ما بحث ورود به اقتصاد هنر است. اینکه ما هفت گالری داریم و درست است که بخشی از آن معطوف به حمایت از هنرمندان جوان است و ما روی فروش آثار تکیه نمیکنیم و میخواهیم آثار ارایهشده و زمینه رشد این هنرمندان جوان فراهم شود اما یکی از محورهای ما در حوزه هنرهای تجسمی فروش آثار در گالریها بود که به هنرمندانی که آثارشان را در خانه هنرمندان ارایه میکنند کمک شود. خوشبختانه نسبت به چند سال قبل فروشمان خیلی بهتر شده است. نمیخواهم بگویم فروش خیلی زیادی داشتیم اما میشود گفت نسبت به زمانی که در طول سال هیچ فروشی نداشتیم الان بخشی از کارها به فروش میرسد و به حوزه اقتصاد هنر کمک میکند.
برگزاری نمایشگاه سال یک و دو و حراج هم در همین زمینه است؟
بله، نمایشگاه سال یک و سال دو زمینهای است که بتوانیم در سال آینده یک حراج بزرگ را برنامهریزی و برگزار کنیم. میخواستیم ببینیم در چه زمینههایی میشود بهتر کار کرد و با زمینه از پیشتعیین شده به سمت این حراج برویم. فکر کردیم این حراج باید یکسری ویژگیهایی داشته باشد. متاسفانه الان حراجها مخصوصا در خارج از کشور با شرایط بومی ما سازگار نیست و به یک اهرمی تبدیل شدهاند که سیاستهای تجسمی دیگران را به هنرمندان تجسمی کشور دیکته کنند. یعنی الان شیوه برگزاری حراجهای بزرگ دنیا به گونهای است که به هنرمند ما دیکته میشود که در چه ابعادی و در چه زمینهای کار کند که اثرش به فروش برسد. بحث ما این بود که اگر قرار است حراجی برگزار کنیم اولا باید بومی و منطبق بر ارزشهای فرهنگی خودمان باشد، دست هنرمندان در خلاقیت باز گذاشته شود و از همه مهمتر این حراج شامل آثاری باشد که با خلاقیت و ابداع هنرمند و بدون تحمیل سیاستهای دیگران خلق شده باشد، نه یک سیاست که روی هنرمند تاثیر بگذارد. بنابراین یکی، دو سال است که روی بحث حراج کار میکنیم. امیدواریم در سال آینده بتوانیم حراج قابل توجهی را برگزار کنیم و در این حراج هم میخواهیم کار هنرمند بدون واسطه به دست خریداران برسد. یکی از اشکالات که در این سالها در حوزه تجسمی وجود داشته دلالانی بوده که بین خریدار و هنرمند هستند و در این واسطهگری نوع و کیفیت آثار خلق شده متناسب با ارزشهای ما نیست و دوم اینکه بخش عمدهای از درآمد حاصل از این حراجها به واسطهها و برگزارکنندگان این حراجها میرسد و هنرمندان سهم اندکی دارند.
چطور میخواهید این فاصله را بردارید؟
برنامه ما این است که خانه هنرمندان فقط بستر را فراهم کند که هنرمندان خودشان آزادانه آثارشان را عرضه کنند و بخش عمدهای از درآمد حاصل از حراج به خود هنرمند برگردد. در شرایط فعلی چون این فاصله بین هنرمند و خریدار واقعی وجود دارد قیمتها بهصورت غیرطبیعی رشد کرده، مثلا یک تابلو که پنجمیلیونتومان ارزش دارد در حراج بالای 30میلیونتومان قیمتگذاری میشود.
احتمال دارد در این حراج هم یک واسطه کار را بهدست بگیرد.
بله ممکن است اما میتوانیم در بخش حضور آثار و قیمتگذاری پایه آثار نظارت داشته باشیم. الان قیمتهای آثار تجسمی در چند سال گذشته به دلیل حضور بعضی آثار در نمایشگاههای خارج از کشور بهطرز غیرمعقولی افزایش پیدا کرده و قیمتها غیرطبیعی است و به همین دلیل آثار تجسمی یک بازار شده که فقط واسطهگری دارد. یعنی یک واسطه اثری را میخرد که بتواند با فروش به نفر بعدی سود ببرد. ما بهدنبال این هستیم که هنر وارد خانوادههای ما شود و مردم در کنار سایر ملزومات از هنر هم استفاده کنند. الان فضای هنر وجود دارد و خریدوفروش انجام میشود اما چه تعداد از این آثار وارد خانههای مردم و ادارات میشود؟ تقریبا هیچ. در واقع این کار تبدیل به واسطهگری شده که قیمتها را بالا میبرد و یک عده منفعت مالی میبرند که این منفعت هم بیشتر از چیزی که به هنرمند برسد به واسطهها میرسد. حتی در حوزه ارتباط مستقیم هنرمند و مردم طرحی به نام بازارچه هنر داریم که امیدوارم بتوانیم بهزودی در باغ هنر برگزار کنیم که هنرمندان خودشان غرفههایی را داشته باشند که بدون واسطه آثارشان را به مردم عرضه کنند. طبیعتا این باعث میشود قیمتها پایین بیاید و مردم که مصرفکننده واقعی آثار هنری هستند بتوانند به این آثار دسترسی پیدا کنند. ما برگزاری حراج، برگزاری اکسپو و آکشنهای هنری را قبول داریم اما موردی که قبول نداریم این است که این اتفاقات صوری باشد یعنی فقط قیمتها بهصورت غیرمعقول بالا برود و مردم هم نتوانند از این آثار استفاده کنند. ما میخواهیم مصرفکننده اصلی مردم باشند و هنر بهعنوان یک مولفه اصلی به فضای خانواده راه پیدا کند ولی اینکه من نوعی، یکسری آثار را در یک حراج خریداری کرده و در جایی انبار کنم و بعد از مدتی با تبلیغات با قیمت بالاتری آنها را به نفر بعدی بفروشم و این پروسه همینطور ادامه پیدا کند، درست نیست. شاید در کوتاهمدت هنرمندان خوشحال باشند که قیمت کارهایشان بالارفته اما در درازمدت سیاستهای فرهنگی ما در حوزه هنرهای تجسمی دچار اعوجاج و سردرگمی میشود یعنی ما نمیتوانیم یک سیاست درست فرهنگی در حوزه تجسمی را بهکار بگیریم و هدف اصلی که هنر هنرمند به دست مخاطب اصلی برسد محقق نخواهد شد این نکته مهمی است که در حراجهای ما باید به جز بعد اقتصادی به بعد فرهنگی هم توجه شود.
چه تضمینی وجود دارد کسانی که آثار را میخرند همان مصرفکنندههای واقعی باشند یا کلکسیونرهایی باشند که به آثار هنری علاقهمندند؟ از کجا میدانید چه کسی واسطه است یا نه؟
اینکه کسی اثری را خریداری کرده و در حراج دیگر بفروشد فینفسه بد نیست و در همه جای دنیا انجام میشود اما ما میخواهیم یک پله فراتر رویم و در کنار این، مخاطبان اصلی که مردم هستند را به حوزه خریدوفروش آثار نزدیک کنیم. در حال حاضر مردم عادی ما در حراجها حضور ندارند و بیشتر کلکسیونرها و کسانی که میخواهند نفع مالی داشته باشند در حراجها شرکت میکنند. ما بهدنبال این هستیم که مردم عادی به این حراجها راه پیدا کنند. یعنی همانطور که مردم برای خرید لوازم خانگی خوب هزینه میکنند باید این تربیت فرهنگی به وجود بیاید که برای دیوارهای خودشان هم فکر کنند یعنی بدانند که یک نقاشی اصل میتواند در داخل منزلشان به آنها یکبار فرهنگی اضافه کند و فرزندانشان را از نظر بصری تربیت کند که آثار خوب ببینند بنابراین باید فرهنگسازی ما به این سمت باشد که مردم در حراجها حضور داشته باشند و حراج برایشان مساله شود یعنی بخواهند اثری را از آن حراج خریداری کنند که استفاده کنند نه اینکه صرفا از آن اثر بهعنوان کالایی برای سرمایهگذاری سود ببرند.
چند سال قبل طرحی در دولت بود که نیمدرصد از بودجه عمرانی نهادهای دولتی به خرید آثار هنری اختصاص داده شود. به جز یکی، دو بانک خصوصی کسی این کار را انجام نداد و حتی اکسپوی تهران را برگزار کردند. اما در حال حاضر 12سال است که این طرح مسکوت مانده است. برنامه ویژهای برای این کار دارید؟
فقط به خانه هنرمندان نمیشود و باید همه نهادهای فرهنگی کمک کنند. در آن دوره در ریاستجمهوری بودم و خود من بهعنوان نماینده فرهنگی معاون اول رییسجمهور تلاش کردم که سازمانها آثار هنری خریداری کنند که در دورهای هم موفق شدیم. در اکسپویی که وزارت ارشاد برگزار کرد ما پیشقدم شدیم و تعدادی تابلو برای نهاد ریاستجمهوری خریداری کردیم و بعضی از وزارتخانهها هم این کار را انجام دادند. اما متاسفانه چون این قانون خیلی مورد توجه مسوولان قرار نگرفت و درواقع این فرهنگ در آنها به وجود نیامده بود که معنی خریدن اثر هنری یعنی چه و شما با خریدن اثر هنری به فرهنگ کشور کمک میکنید، مسکوت ماند. به نظرم در درجه اول هیات دولت و مجلس شورای اسلامی باید این نکته را جدی بگیرند و سازمانهای دولتی را موظف کنند که این کار را انجام دهند.
طرحی در شهرداری به تصویب رسیده است که افرادی که برجهای بزرگ یا مجتمعهای مسکونی بزرگی میسازند باید درصدی از بودجه ساختوسازشان را به خرید آثار هنری اختصاص دهند و در آن مجموعه استفاده کنند.
این طرح در پارکها هم اجرا شد
بله این قضیه یک اهتمام از سوی مسوولان و سیاستگذاران نیاز دارد. خانه هنرمندان در موقعیتی نیست که سیاستگذار کلی فرهنگ کشور باشد. ما به سهم خودمان میتوانیم وقتی این سیاستگذاری انجام شد کمک کنیم. الان در خانه هنرمندان هر نمایشگاهی که برگزار میشود چند اثر را خریداری میکنیم. با وجود اینکه امکانات مالیمان کم است اما وظیفه خودمان میدانیم برای کمک به زندگی هنرمندان و کمک به اقتصاد هنر این کار را انجام دهیم. اگر این کار در همه سازمانها اتفاق بیفتد و همه سازمانهای دولتی و غیردولتی خود را موظف کنند که در سال بخشی از بودجهشان را صرف خرید آثار هنری کنند یکباره فضای مثبتی در اقتصاد هنر رخ میدهد و آن هنرمند لازم نیست برای اینکه اثرش را بفروشد وارد حراجی شود و با قیمتهای غیرواقعی اثرش را به فروش برساند. هنرمند وقتی ببیند بازار برای فروش آثارش وجود دارد قیمتها را پایینتر اعلام خواهد کرد تا در یک سیستم رقابتی بتواند آثار بیشتری بفروشد. نکته بعدی این است که ما باید به توانایی مردم در خرید آثار هنری توجه کنیم. وقتی یک مجسمه که قیمت واقعی سهمیلیونتومان دارد را 50میلیونتومان قیمتگذاری کنیم مخاطب عادی توانایی این خرید را ندارد. باید بین قدرت خرید مردم و قیمتگذاری توازن وجود داشته باشد. اگر میخواهیم کار به دست مردم برسد باید این کار انجام شود اما اگر میخواهیم کار به شیوه دلالبازی باشد همین شیوه را باید ادامه دهیم. طرح دیگری که در این زمینه در خانه هنرمندان داریم برگزاری نمایشگاه آثار هنری ارزانقیمت است. مثلا یک مجسمه توسط یک هنرمند ساخته و 20میلیونتومان قیمتگذاری میشود. قطعا مخاطب عادی نمیتواند این اثر را خریداری کند. ما در حال تنظیم قراردادی هستیم که هنرمند از نمونه آثارش 10 نمونه دیگر با امضای خود هنرمند ساخته شود و این اثر با ورژن دوم با قیمت پایینتری به فروش برسد یا یک تابلوی نقاشی کپی شود و البته امضای هنرمند را هم داشته باشد و بهجای قیمت بالا با قیمت پایینتر به فروش برسد. به نظر من باید شیوههایی را تجربه کنیم برای اینکه آثار هنری با زندگی مردم پیوند بخورند. اگر این اتفاق بیفتد هنرمندان دغدغه فروش آثارشان را نخواهند داشت.
شرق: «مجید سرسنگی» مدیرعامل خانه هنرمندان میگوید خانه هنرمندان با برگزاری نمایشگاههای سال یک و سال دو قصد دارد تا حراج بزرگ آثار هنری را در تهران و در سطح قابل توجهی برگزار کند. حراجی که به اعتقاد مدیرعامل خانه هنرمندان بهدنبال شکوفایی اقتصاد هنر از طریق کوتاهکردن واسطهها در هنر است.
خانه هنرمندان برای اولینبار برای فروش آثار هنری اقدام کرده است. در این مورد بفرمایید چطور شد این حراج آغاز شد و چه اهدافی دارد؟
دوسالونیم قبل که به خانه هنرمندان آمدم با بررسیهایی که در زمینه هنرهای تجسمی داشتیم متوجه شدیم با وجود بودن هفت گالری در خانه هنرمندان، متاسفانه بازدهی مثبتی نداریم. شیوه انتخاب کارها دو شکل داشت. یک شکل این بود که هنرمندان سیدی کارهایشان را میفرستادند و بعد از بازبینی آثارشان در نگارخانهها به نمایش درمیآمد. شیوه دوم به این صورت بود که با چند گالری قرارداد داشتیم که آنها نمایشگاه خودشان را برگزار میکردند و وقتی نمایشگاه تمام میشد و فروش خودشان را داشتند مابقی آثار را در خانه هنرمندان به نمایش میگذاشتند. نمایشگاه دست دوم از آنچه در گالریها ی تهران راه میافتد. ما در ابتدای فعالیت خودمان چند هدفگذاری در زمینه تجسمی داشتیم. تلاش کردیم که آثار دست اول را وارد خانه هنرمندان کنیم. از سوی دیگر سعی کردیم شیوه انتخاب آثار را تغییر دهیم و به جای اینکه منتظر باشیم هنرمندان آثارشان را بفرستند، خودمان آثارشان را انتخاب کنیم و از هنرمندان سرشناس دعوت کنیم تا به خانه هنرمندان بیایند. اصرار داشته و داریم در خانه هنرمندان آثار پیشکسوتان و جوانترها به نمایش گذاشته شود. بهصورت طبیعی کسانی هستند که در این حوزه شناخته شدهاند و میتوانند در هر گالریای که میخواهند آثارشان را در معرض دید بگذارند اما بعضی از هنرمندان جوان که شناخته شده نیستند این امکان را ندارند که در گالریهای خوب شرکت کنند. سعی کردیم در کنار پیشکسوتان بخشی از فضا را به جوانها اختصاص دهیم.
یکی از ماموریتهای خانه هنرمندان جدا از برگزاری نمایشگاهها، حمایت و اختصاص فضای این مکان به انجمنهای هنری است. در طرح تازه شما این ماموریت قرار داشت؟
قطعا. ما بخشی از فضای نمایشگاهی خانه هنرمندان در طول سال را به انجمنهای تجسمی مخصوصا انجمنهایی که عضو شورایعالی خانه هنرمندان هستند اختصاص دادهایم. یعنی در همین زمان که سعی کردیم بهصورت فعال نمایشگاه داشته باشیم و آثار خوبی اکران کنیم در عین حال به انجمنهای خودمان هم فضای مورد نظرشان را اختصاص دادیم. مثلا ما هر سال در حوزه هنرهای گرافیک دو، سه نمایشگاه بزرگ داریم مثل سرو نقرهای. در حوزه نقاشی هر سال، 10 روز بهصورت خاص انجمن نقاشان، آثارشان را به نمایش میگذارند. حتی انجمنهایی که عضو خانه هنرمندان نیستند اما بهصورت فعال در حوزه تجسمی فعالیت دارند مثل تصویر سال در برنامههای خانه هنرمندان حضور دارند.
خانه هنرمندان در گذشته بخشی از فضای خود را در اختیار برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار میداد که با راهاندازی مرکز فرهنگی صبا به نظر کمرنگ شده است.
چرا تقریبا با هر درخواستی که وزارت ارشاد برای برگزاری برنامه داشته همکاری کردهایم. با وجود اینکه این گله وجود دارد که در دو، سه سال گذشته وزارت ارشاد هیچ کمکی به ما نکرده است، در همه برنامههایشان همکاری داشتیم. مثلا هر سال در حوزه تئاتر جشنواره تئاتر فجر را برگزار میکنیم. دوسالانه بینالمللی کاریکاتور را هم در همین گالریها برگزار کردیم. خانه هنرمندان با تمام امکانات محدود و با وجود کمک نشدن مالی از سوی وزارت ارشاد هیچگاه همکاریاش را با وزارت ارشاد قطع نکرده است. تا به حال برنامهای را سراغ ندارم که وزارت ارشاد خواسته باشد برگزار کند و ما همکاری نکرده باشیم.
در مورد اهداف خانه هنرمندان صحبت کردید. درباره برنامههای تجسمی هم میگویید؟
یکی از رویکردهای جدی ما بحث ورود به اقتصاد هنر است. اینکه ما هفت گالری داریم و درست است که بخشی از آن معطوف به حمایت از هنرمندان جوان است و ما روی فروش آثار تکیه نمیکنیم و میخواهیم آثار ارایهشده و زمینه رشد این هنرمندان جوان فراهم شود اما یکی از محورهای ما در حوزه هنرهای تجسمی فروش آثار در گالریها بود که به هنرمندانی که آثارشان را در خانه هنرمندان ارایه میکنند کمک شود. خوشبختانه نسبت به چند سال قبل فروشمان خیلی بهتر شده است. نمیخواهم بگویم فروش خیلی زیادی داشتیم اما میشود گفت نسبت به زمانی که در طول سال هیچ فروشی نداشتیم الان بخشی از کارها به فروش میرسد و به حوزه اقتصاد هنر کمک میکند.
برگزاری نمایشگاه سال یک و دو و حراج هم در همین زمینه است؟
بله، نمایشگاه سال یک و سال دو زمینهای است که بتوانیم در سال آینده یک حراج بزرگ را برنامهریزی و برگزار کنیم. میخواستیم ببینیم در چه زمینههایی میشود بهتر کار کرد و با زمینه از پیشتعیین شده به سمت این حراج برویم. فکر کردیم این حراج باید یکسری ویژگیهایی داشته باشد. متاسفانه الان حراجها مخصوصا در خارج از کشور با شرایط بومی ما سازگار نیست و به یک اهرمی تبدیل شدهاند که سیاستهای تجسمی دیگران را به هنرمندان تجسمی کشور دیکته کنند. یعنی الان شیوه برگزاری حراجهای بزرگ دنیا به گونهای است که به هنرمند ما دیکته میشود که در چه ابعادی و در چه زمینهای کار کند که اثرش به فروش برسد. بحث ما این بود که اگر قرار است حراجی برگزار کنیم اولا باید بومی و منطبق بر ارزشهای فرهنگی خودمان باشد، دست هنرمندان در خلاقیت باز گذاشته شود و از همه مهمتر این حراج شامل آثاری باشد که با خلاقیت و ابداع هنرمند و بدون تحمیل سیاستهای دیگران خلق شده باشد، نه یک سیاست که روی هنرمند تاثیر بگذارد. بنابراین یکی، دو سال است که روی بحث حراج کار میکنیم. امیدواریم در سال آینده بتوانیم حراج قابل توجهی را برگزار کنیم و در این حراج هم میخواهیم کار هنرمند بدون واسطه به دست خریداران برسد. یکی از اشکالات که در این سالها در حوزه تجسمی وجود داشته دلالانی بوده که بین خریدار و هنرمند هستند و در این واسطهگری نوع و کیفیت آثار خلق شده متناسب با ارزشهای ما نیست و دوم اینکه بخش عمدهای از درآمد حاصل از این حراجها به واسطهها و برگزارکنندگان این حراجها میرسد و هنرمندان سهم اندکی دارند.
چطور میخواهید این فاصله را بردارید؟
برنامه ما این است که خانه هنرمندان فقط بستر را فراهم کند که هنرمندان خودشان آزادانه آثارشان را عرضه کنند و بخش عمدهای از درآمد حاصل از حراج به خود هنرمند برگردد. در شرایط فعلی چون این فاصله بین هنرمند و خریدار واقعی وجود دارد قیمتها بهصورت غیرطبیعی رشد کرده، مثلا یک تابلو که پنجمیلیونتومان ارزش دارد در حراج بالای 30میلیونتومان قیمتگذاری میشود.
احتمال دارد در این حراج هم یک واسطه کار را بهدست بگیرد.
بله ممکن است اما میتوانیم در بخش حضور آثار و قیمتگذاری پایه آثار نظارت داشته باشیم. الان قیمتهای آثار تجسمی در چند سال گذشته به دلیل حضور بعضی آثار در نمایشگاههای خارج از کشور بهطرز غیرمعقولی افزایش پیدا کرده و قیمتها غیرطبیعی است و به همین دلیل آثار تجسمی یک بازار شده که فقط واسطهگری دارد. یعنی یک واسطه اثری را میخرد که بتواند با فروش به نفر بعدی سود ببرد. ما بهدنبال این هستیم که هنر وارد خانوادههای ما شود و مردم در کنار سایر ملزومات از هنر هم استفاده کنند. الان فضای هنر وجود دارد و خریدوفروش انجام میشود اما چه تعداد از این آثار وارد خانههای مردم و ادارات میشود؟ تقریبا هیچ. در واقع این کار تبدیل به واسطهگری شده که قیمتها را بالا میبرد و یک عده منفعت مالی میبرند که این منفعت هم بیشتر از چیزی که به هنرمند برسد به واسطهها میرسد. حتی در حوزه ارتباط مستقیم هنرمند و مردم طرحی به نام بازارچه هنر داریم که امیدوارم بتوانیم بهزودی در باغ هنر برگزار کنیم که هنرمندان خودشان غرفههایی را داشته باشند که بدون واسطه آثارشان را به مردم عرضه کنند. طبیعتا این باعث میشود قیمتها پایین بیاید و مردم که مصرفکننده واقعی آثار هنری هستند بتوانند به این آثار دسترسی پیدا کنند. ما برگزاری حراج، برگزاری اکسپو و آکشنهای هنری را قبول داریم اما موردی که قبول نداریم این است که این اتفاقات صوری باشد یعنی فقط قیمتها بهصورت غیرمعقول بالا برود و مردم هم نتوانند از این آثار استفاده کنند. ما میخواهیم مصرفکننده اصلی مردم باشند و هنر بهعنوان یک مولفه اصلی به فضای خانواده راه پیدا کند ولی اینکه من نوعی، یکسری آثار را در یک حراج خریداری کرده و در جایی انبار کنم و بعد از مدتی با تبلیغات با قیمت بالاتری آنها را به نفر بعدی بفروشم و این پروسه همینطور ادامه پیدا کند، درست نیست. شاید در کوتاهمدت هنرمندان خوشحال باشند که قیمت کارهایشان بالارفته اما در درازمدت سیاستهای فرهنگی ما در حوزه هنرهای تجسمی دچار اعوجاج و سردرگمی میشود یعنی ما نمیتوانیم یک سیاست درست فرهنگی در حوزه تجسمی را بهکار بگیریم و هدف اصلی که هنر هنرمند به دست مخاطب اصلی برسد محقق نخواهد شد این نکته مهمی است که در حراجهای ما باید به جز بعد اقتصادی به بعد فرهنگی هم توجه شود.
چه تضمینی وجود دارد کسانی که آثار را میخرند همان مصرفکنندههای واقعی باشند یا کلکسیونرهایی باشند که به آثار هنری علاقهمندند؟ از کجا میدانید چه کسی واسطه است یا نه؟
اینکه کسی اثری را خریداری کرده و در حراج دیگر بفروشد فینفسه بد نیست و در همه جای دنیا انجام میشود اما ما میخواهیم یک پله فراتر رویم و در کنار این، مخاطبان اصلی که مردم هستند را به حوزه خریدوفروش آثار نزدیک کنیم. در حال حاضر مردم عادی ما در حراجها حضور ندارند و بیشتر کلکسیونرها و کسانی که میخواهند نفع مالی داشته باشند در حراجها شرکت میکنند. ما بهدنبال این هستیم که مردم عادی به این حراجها راه پیدا کنند. یعنی همانطور که مردم برای خرید لوازم خانگی خوب هزینه میکنند باید این تربیت فرهنگی به وجود بیاید که برای دیوارهای خودشان هم فکر کنند یعنی بدانند که یک نقاشی اصل میتواند در داخل منزلشان به آنها یکبار فرهنگی اضافه کند و فرزندانشان را از نظر بصری تربیت کند که آثار خوب ببینند بنابراین باید فرهنگسازی ما به این سمت باشد که مردم در حراجها حضور داشته باشند و حراج برایشان مساله شود یعنی بخواهند اثری را از آن حراج خریداری کنند که استفاده کنند نه اینکه صرفا از آن اثر بهعنوان کالایی برای سرمایهگذاری سود ببرند.
چند سال قبل طرحی در دولت بود که نیمدرصد از بودجه عمرانی نهادهای دولتی به خرید آثار هنری اختصاص داده شود. به جز یکی، دو بانک خصوصی کسی این کار را انجام نداد و حتی اکسپوی تهران را برگزار کردند. اما در حال حاضر 12سال است که این طرح مسکوت مانده است. برنامه ویژهای برای این کار دارید؟
فقط به خانه هنرمندان نمیشود و باید همه نهادهای فرهنگی کمک کنند. در آن دوره در ریاستجمهوری بودم و خود من بهعنوان نماینده فرهنگی معاون اول رییسجمهور تلاش کردم که سازمانها آثار هنری خریداری کنند که در دورهای هم موفق شدیم. در اکسپویی که وزارت ارشاد برگزار کرد ما پیشقدم شدیم و تعدادی تابلو برای نهاد ریاستجمهوری خریداری کردیم و بعضی از وزارتخانهها هم این کار را انجام دادند. اما متاسفانه چون این قانون خیلی مورد توجه مسوولان قرار نگرفت و درواقع این فرهنگ در آنها به وجود نیامده بود که معنی خریدن اثر هنری یعنی چه و شما با خریدن اثر هنری به فرهنگ کشور کمک میکنید، مسکوت ماند. به نظرم در درجه اول هیات دولت و مجلس شورای اسلامی باید این نکته را جدی بگیرند و سازمانهای دولتی را موظف کنند که این کار را انجام دهند.
طرحی در شهرداری به تصویب رسیده است که افرادی که برجهای بزرگ یا مجتمعهای مسکونی بزرگی میسازند باید درصدی از بودجه ساختوسازشان را به خرید آثار هنری اختصاص دهند و در آن مجموعه استفاده کنند.
این طرح در پارکها هم اجرا شد
بله این قضیه یک اهتمام از سوی مسوولان و سیاستگذاران نیاز دارد. خانه هنرمندان در موقعیتی نیست که سیاستگذار کلی فرهنگ کشور باشد. ما به سهم خودمان میتوانیم وقتی این سیاستگذاری انجام شد کمک کنیم. الان در خانه هنرمندان هر نمایشگاهی که برگزار میشود چند اثر را خریداری میکنیم. با وجود اینکه امکانات مالیمان کم است اما وظیفه خودمان میدانیم برای کمک به زندگی هنرمندان و کمک به اقتصاد هنر این کار را انجام دهیم. اگر این کار در همه سازمانها اتفاق بیفتد و همه سازمانهای دولتی و غیردولتی خود را موظف کنند که در سال بخشی از بودجهشان را صرف خرید آثار هنری کنند یکباره فضای مثبتی در اقتصاد هنر رخ میدهد و آن هنرمند لازم نیست برای اینکه اثرش را بفروشد وارد حراجی شود و با قیمتهای غیرواقعی اثرش را به فروش برساند. هنرمند وقتی ببیند بازار برای فروش آثارش وجود دارد قیمتها را پایینتر اعلام خواهد کرد تا در یک سیستم رقابتی بتواند آثار بیشتری بفروشد. نکته بعدی این است که ما باید به توانایی مردم در خرید آثار هنری توجه کنیم. وقتی یک مجسمه که قیمت واقعی سهمیلیونتومان دارد را 50میلیونتومان قیمتگذاری کنیم مخاطب عادی توانایی این خرید را ندارد. باید بین قدرت خرید مردم و قیمتگذاری توازن وجود داشته باشد. اگر میخواهیم کار به دست مردم برسد باید این کار انجام شود اما اگر میخواهیم کار به شیوه دلالبازی باشد همین شیوه را باید ادامه دهیم. طرح دیگری که در این زمینه در خانه هنرمندان داریم برگزاری نمایشگاه آثار هنری ارزانقیمت است. مثلا یک مجسمه توسط یک هنرمند ساخته و 20میلیونتومان قیمتگذاری میشود. قطعا مخاطب عادی نمیتواند این اثر را خریداری کند. ما در حال تنظیم قراردادی هستیم که هنرمند از نمونه آثارش 10 نمونه دیگر با امضای خود هنرمند ساخته شود و این اثر با ورژن دوم با قیمت پایینتری به فروش برسد یا یک تابلوی نقاشی کپی شود و البته امضای هنرمند را هم داشته باشد و بهجای قیمت بالا با قیمت پایینتر به فروش برسد. به نظر من باید شیوههایی را تجربه کنیم برای اینکه آثار هنری با زندگی مردم پیوند بخورند. اگر این اتفاق بیفتد هنرمندان دغدغه فروش آثارشان را نخواهند داشت.
خانه هنرمندان برای اولینبار برای فروش آثار هنری اقدام کرده است. در این مورد بفرمایید چطور شد این حراج آغاز شد و چه اهدافی دارد؟
دوسالونیم قبل که به خانه هنرمندان آمدم با بررسیهایی که در زمینه هنرهای تجسمی داشتیم متوجه شدیم با وجود بودن هفت گالری در خانه هنرمندان، متاسفانه بازدهی مثبتی نداریم. شیوه انتخاب کارها دو شکل داشت. یک شکل این بود که هنرمندان سیدی کارهایشان را میفرستادند و بعد از بازبینی آثارشان در نگارخانهها به نمایش درمیآمد. شیوه دوم به این صورت بود که با چند گالری قرارداد داشتیم که آنها نمایشگاه خودشان را برگزار میکردند و وقتی نمایشگاه تمام میشد و فروش خودشان را داشتند مابقی آثار را در خانه هنرمندان به نمایش میگذاشتند. نمایشگاه دست دوم از آنچه در گالریها ی تهران راه میافتد. ما در ابتدای فعالیت خودمان چند هدفگذاری در زمینه تجسمی داشتیم. تلاش کردیم که آثار دست اول را وارد خانه هنرمندان کنیم. از سوی دیگر سعی کردیم شیوه انتخاب آثار را تغییر دهیم و به جای اینکه منتظر باشیم هنرمندان آثارشان را بفرستند، خودمان آثارشان را انتخاب کنیم و از هنرمندان سرشناس دعوت کنیم تا به خانه هنرمندان بیایند. اصرار داشته و داریم در خانه هنرمندان آثار پیشکسوتان و جوانترها به نمایش گذاشته شود. بهصورت طبیعی کسانی هستند که در این حوزه شناخته شدهاند و میتوانند در هر گالریای که میخواهند آثارشان را در معرض دید بگذارند اما بعضی از هنرمندان جوان که شناخته شده نیستند این امکان را ندارند که در گالریهای خوب شرکت کنند. سعی کردیم در کنار پیشکسوتان بخشی از فضا را به جوانها اختصاص دهیم.
یکی از ماموریتهای خانه هنرمندان جدا از برگزاری نمایشگاهها، حمایت و اختصاص فضای این مکان به انجمنهای هنری است. در طرح تازه شما این ماموریت قرار داشت؟
قطعا. ما بخشی از فضای نمایشگاهی خانه هنرمندان در طول سال را به انجمنهای تجسمی مخصوصا انجمنهایی که عضو شورایعالی خانه هنرمندان هستند اختصاص دادهایم. یعنی در همین زمان که سعی کردیم بهصورت فعال نمایشگاه داشته باشیم و آثار خوبی اکران کنیم در عین حال به انجمنهای خودمان هم فضای مورد نظرشان را اختصاص دادیم. مثلا ما هر سال در حوزه هنرهای گرافیک دو، سه نمایشگاه بزرگ داریم مثل سرو نقرهای. در حوزه نقاشی هر سال، 10 روز بهصورت خاص انجمن نقاشان، آثارشان را به نمایش میگذارند. حتی انجمنهایی که عضو خانه هنرمندان نیستند اما بهصورت فعال در حوزه تجسمی فعالیت دارند مثل تصویر سال در برنامههای خانه هنرمندان حضور دارند.
خانه هنرمندان در گذشته بخشی از فضای خود را در اختیار برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار میداد که با راهاندازی مرکز فرهنگی صبا به نظر کمرنگ شده است.
چرا تقریبا با هر درخواستی که وزارت ارشاد برای برگزاری برنامه داشته همکاری کردهایم. با وجود اینکه این گله وجود دارد که در دو، سه سال گذشته وزارت ارشاد هیچ کمکی به ما نکرده است، در همه برنامههایشان همکاری داشتیم. مثلا هر سال در حوزه تئاتر جشنواره تئاتر فجر را برگزار میکنیم. دوسالانه بینالمللی کاریکاتور را هم در همین گالریها برگزار کردیم. خانه هنرمندان با تمام امکانات محدود و با وجود کمک نشدن مالی از سوی وزارت ارشاد هیچگاه همکاریاش را با وزارت ارشاد قطع نکرده است. تا به حال برنامهای را سراغ ندارم که وزارت ارشاد خواسته باشد برگزار کند و ما همکاری نکرده باشیم.
در مورد اهداف خانه هنرمندان صحبت کردید. درباره برنامههای تجسمی هم میگویید؟
یکی از رویکردهای جدی ما بحث ورود به اقتصاد هنر است. اینکه ما هفت گالری داریم و درست است که بخشی از آن معطوف به حمایت از هنرمندان جوان است و ما روی فروش آثار تکیه نمیکنیم و میخواهیم آثار ارایهشده و زمینه رشد این هنرمندان جوان فراهم شود اما یکی از محورهای ما در حوزه هنرهای تجسمی فروش آثار در گالریها بود که به هنرمندانی که آثارشان را در خانه هنرمندان ارایه میکنند کمک شود. خوشبختانه نسبت به چند سال قبل فروشمان خیلی بهتر شده است. نمیخواهم بگویم فروش خیلی زیادی داشتیم اما میشود گفت نسبت به زمانی که در طول سال هیچ فروشی نداشتیم الان بخشی از کارها به فروش میرسد و به حوزه اقتصاد هنر کمک میکند.
برگزاری نمایشگاه سال یک و دو و حراج هم در همین زمینه است؟
بله، نمایشگاه سال یک و سال دو زمینهای است که بتوانیم در سال آینده یک حراج بزرگ را برنامهریزی و برگزار کنیم. میخواستیم ببینیم در چه زمینههایی میشود بهتر کار کرد و با زمینه از پیشتعیین شده به سمت این حراج برویم. فکر کردیم این حراج باید یکسری ویژگیهایی داشته باشد. متاسفانه الان حراجها مخصوصا در خارج از کشور با شرایط بومی ما سازگار نیست و به یک اهرمی تبدیل شدهاند که سیاستهای تجسمی دیگران را به هنرمندان تجسمی کشور دیکته کنند. یعنی الان شیوه برگزاری حراجهای بزرگ دنیا به گونهای است که به هنرمند ما دیکته میشود که در چه ابعادی و در چه زمینهای کار کند که اثرش به فروش برسد. بحث ما این بود که اگر قرار است حراجی برگزار کنیم اولا باید بومی و منطبق بر ارزشهای فرهنگی خودمان باشد، دست هنرمندان در خلاقیت باز گذاشته شود و از همه مهمتر این حراج شامل آثاری باشد که با خلاقیت و ابداع هنرمند و بدون تحمیل سیاستهای دیگران خلق شده باشد، نه یک سیاست که روی هنرمند تاثیر بگذارد. بنابراین یکی، دو سال است که روی بحث حراج کار میکنیم. امیدواریم در سال آینده بتوانیم حراج قابل توجهی را برگزار کنیم و در این حراج هم میخواهیم کار هنرمند بدون واسطه به دست خریداران برسد. یکی از اشکالات که در این سالها در حوزه تجسمی وجود داشته دلالانی بوده که بین خریدار و هنرمند هستند و در این واسطهگری نوع و کیفیت آثار خلق شده متناسب با ارزشهای ما نیست و دوم اینکه بخش عمدهای از درآمد حاصل از این حراجها به واسطهها و برگزارکنندگان این حراجها میرسد و هنرمندان سهم اندکی دارند.
چطور میخواهید این فاصله را بردارید؟
برنامه ما این است که خانه هنرمندان فقط بستر را فراهم کند که هنرمندان خودشان آزادانه آثارشان را عرضه کنند و بخش عمدهای از درآمد حاصل از حراج به خود هنرمند برگردد. در شرایط فعلی چون این فاصله بین هنرمند و خریدار واقعی وجود دارد قیمتها بهصورت غیرطبیعی رشد کرده، مثلا یک تابلو که پنجمیلیونتومان ارزش دارد در حراج بالای 30میلیونتومان قیمتگذاری میشود.
احتمال دارد در این حراج هم یک واسطه کار را بهدست بگیرد.
بله ممکن است اما میتوانیم در بخش حضور آثار و قیمتگذاری پایه آثار نظارت داشته باشیم. الان قیمتهای آثار تجسمی در چند سال گذشته به دلیل حضور بعضی آثار در نمایشگاههای خارج از کشور بهطرز غیرمعقولی افزایش پیدا کرده و قیمتها غیرطبیعی است و به همین دلیل آثار تجسمی یک بازار شده که فقط واسطهگری دارد. یعنی یک واسطه اثری را میخرد که بتواند با فروش به نفر بعدی سود ببرد. ما بهدنبال این هستیم که هنر وارد خانوادههای ما شود و مردم در کنار سایر ملزومات از هنر هم استفاده کنند. الان فضای هنر وجود دارد و خریدوفروش انجام میشود اما چه تعداد از این آثار وارد خانههای مردم و ادارات میشود؟ تقریبا هیچ. در واقع این کار تبدیل به واسطهگری شده که قیمتها را بالا میبرد و یک عده منفعت مالی میبرند که این منفعت هم بیشتر از چیزی که به هنرمند برسد به واسطهها میرسد. حتی در حوزه ارتباط مستقیم هنرمند و مردم طرحی به نام بازارچه هنر داریم که امیدوارم بتوانیم بهزودی در باغ هنر برگزار کنیم که هنرمندان خودشان غرفههایی را داشته باشند که بدون واسطه آثارشان را به مردم عرضه کنند. طبیعتا این باعث میشود قیمتها پایین بیاید و مردم که مصرفکننده واقعی آثار هنری هستند بتوانند به این آثار دسترسی پیدا کنند. ما برگزاری حراج، برگزاری اکسپو و آکشنهای هنری را قبول داریم اما موردی که قبول نداریم این است که این اتفاقات صوری باشد یعنی فقط قیمتها بهصورت غیرمعقول بالا برود و مردم هم نتوانند از این آثار استفاده کنند. ما میخواهیم مصرفکننده اصلی مردم باشند و هنر بهعنوان یک مولفه اصلی به فضای خانواده راه پیدا کند ولی اینکه من نوعی، یکسری آثار را در یک حراج خریداری کرده و در جایی انبار کنم و بعد از مدتی با تبلیغات با قیمت بالاتری آنها را به نفر بعدی بفروشم و این پروسه همینطور ادامه پیدا کند، درست نیست. شاید در کوتاهمدت هنرمندان خوشحال باشند که قیمت کارهایشان بالارفته اما در درازمدت سیاستهای فرهنگی ما در حوزه هنرهای تجسمی دچار اعوجاج و سردرگمی میشود یعنی ما نمیتوانیم یک سیاست درست فرهنگی در حوزه تجسمی را بهکار بگیریم و هدف اصلی که هنر هنرمند به دست مخاطب اصلی برسد محقق نخواهد شد این نکته مهمی است که در حراجهای ما باید به جز بعد اقتصادی به بعد فرهنگی هم توجه شود.
چه تضمینی وجود دارد کسانی که آثار را میخرند همان مصرفکنندههای واقعی باشند یا کلکسیونرهایی باشند که به آثار هنری علاقهمندند؟ از کجا میدانید چه کسی واسطه است یا نه؟
اینکه کسی اثری را خریداری کرده و در حراج دیگر بفروشد فینفسه بد نیست و در همه جای دنیا انجام میشود اما ما میخواهیم یک پله فراتر رویم و در کنار این، مخاطبان اصلی که مردم هستند را به حوزه خریدوفروش آثار نزدیک کنیم. در حال حاضر مردم عادی ما در حراجها حضور ندارند و بیشتر کلکسیونرها و کسانی که میخواهند نفع مالی داشته باشند در حراجها شرکت میکنند. ما بهدنبال این هستیم که مردم عادی به این حراجها راه پیدا کنند. یعنی همانطور که مردم برای خرید لوازم خانگی خوب هزینه میکنند باید این تربیت فرهنگی به وجود بیاید که برای دیوارهای خودشان هم فکر کنند یعنی بدانند که یک نقاشی اصل میتواند در داخل منزلشان به آنها یکبار فرهنگی اضافه کند و فرزندانشان را از نظر بصری تربیت کند که آثار خوب ببینند بنابراین باید فرهنگسازی ما به این سمت باشد که مردم در حراجها حضور داشته باشند و حراج برایشان مساله شود یعنی بخواهند اثری را از آن حراج خریداری کنند که استفاده کنند نه اینکه صرفا از آن اثر بهعنوان کالایی برای سرمایهگذاری سود ببرند.
چند سال قبل طرحی در دولت بود که نیمدرصد از بودجه عمرانی نهادهای دولتی به خرید آثار هنری اختصاص داده شود. به جز یکی، دو بانک خصوصی کسی این کار را انجام نداد و حتی اکسپوی تهران را برگزار کردند. اما در حال حاضر 12سال است که این طرح مسکوت مانده است. برنامه ویژهای برای این کار دارید؟
فقط به خانه هنرمندان نمیشود و باید همه نهادهای فرهنگی کمک کنند. در آن دوره در ریاستجمهوری بودم و خود من بهعنوان نماینده فرهنگی معاون اول رییسجمهور تلاش کردم که سازمانها آثار هنری خریداری کنند که در دورهای هم موفق شدیم. در اکسپویی که وزارت ارشاد برگزار کرد ما پیشقدم شدیم و تعدادی تابلو برای نهاد ریاستجمهوری خریداری کردیم و بعضی از وزارتخانهها هم این کار را انجام دادند. اما متاسفانه چون این قانون خیلی مورد توجه مسوولان قرار نگرفت و درواقع این فرهنگ در آنها به وجود نیامده بود که معنی خریدن اثر هنری یعنی چه و شما با خریدن اثر هنری به فرهنگ کشور کمک میکنید، مسکوت ماند. به نظرم در درجه اول هیات دولت و مجلس شورای اسلامی باید این نکته را جدی بگیرند و سازمانهای دولتی را موظف کنند که این کار را انجام دهند.
طرحی در شهرداری به تصویب رسیده است که افرادی که برجهای بزرگ یا مجتمعهای مسکونی بزرگی میسازند باید درصدی از بودجه ساختوسازشان را به خرید آثار هنری اختصاص دهند و در آن مجموعه استفاده کنند.
این طرح در پارکها هم اجرا شد
بله این قضیه یک اهتمام از سوی مسوولان و سیاستگذاران نیاز دارد. خانه هنرمندان در موقعیتی نیست که سیاستگذار کلی فرهنگ کشور باشد. ما به سهم خودمان میتوانیم وقتی این سیاستگذاری انجام شد کمک کنیم. الان در خانه هنرمندان هر نمایشگاهی که برگزار میشود چند اثر را خریداری میکنیم. با وجود اینکه امکانات مالیمان کم است اما وظیفه خودمان میدانیم برای کمک به زندگی هنرمندان و کمک به اقتصاد هنر این کار را انجام دهیم. اگر این کار در همه سازمانها اتفاق بیفتد و همه سازمانهای دولتی و غیردولتی خود را موظف کنند که در سال بخشی از بودجهشان را صرف خرید آثار هنری کنند یکباره فضای مثبتی در اقتصاد هنر رخ میدهد و آن هنرمند لازم نیست برای اینکه اثرش را بفروشد وارد حراجی شود و با قیمتهای غیرواقعی اثرش را به فروش برساند. هنرمند وقتی ببیند بازار برای فروش آثارش وجود دارد قیمتها را پایینتر اعلام خواهد کرد تا در یک سیستم رقابتی بتواند آثار بیشتری بفروشد. نکته بعدی این است که ما باید به توانایی مردم در خرید آثار هنری توجه کنیم. وقتی یک مجسمه که قیمت واقعی سهمیلیونتومان دارد را 50میلیونتومان قیمتگذاری کنیم مخاطب عادی توانایی این خرید را ندارد. باید بین قدرت خرید مردم و قیمتگذاری توازن وجود داشته باشد. اگر میخواهیم کار به دست مردم برسد باید این کار انجام شود اما اگر میخواهیم کار به شیوه دلالبازی باشد همین شیوه را باید ادامه دهیم. طرح دیگری که در این زمینه در خانه هنرمندان داریم برگزاری نمایشگاه آثار هنری ارزانقیمت است. مثلا یک مجسمه توسط یک هنرمند ساخته و 20میلیونتومان قیمتگذاری میشود. قطعا مخاطب عادی نمیتواند این اثر را خریداری کند. ما در حال تنظیم قراردادی هستیم که هنرمند از نمونه آثارش 10 نمونه دیگر با امضای خود هنرمند ساخته شود و این اثر با ورژن دوم با قیمت پایینتری به فروش برسد یا یک تابلوی نقاشی کپی شود و البته امضای هنرمند را هم داشته باشد و بهجای قیمت بالا با قیمت پایینتر به فروش برسد. به نظر من باید شیوههایی را تجربه کنیم برای اینکه آثار هنری با زندگی مردم پیوند بخورند. اگر این اتفاق بیفتد هنرمندان دغدغه فروش آثارشان را نخواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.