|

شاه‌کشي در شاهنامه (3)

مهدي افشار . پژوهشگر

کشته‌شدن به دستور فرزند دردناک‌ترين شيوه هلاکت است. در تاريخ ايران و شايد جهان جريان معکوس را ديده‌ايم، در اسطوره‌هاي خودمان در همين شاهنامه عزيز مي‌خوانيم که چگونه رستم، فرزند خويش را به پهلو دريد و چگونه گشتاسب اسفنديار را به کام مرگ فرستاد اما لااقل در اين حماسه عظيم ملي چه در دوره اسطوره‌‌اي و چه در عصر پهلواني و چه در روزگار تاريخي، جز روايت مرگ خسرو پرويز به فرمان فرزندش، شيرويه، غمنامه ديگري را سراغ نداريم. خسروپرويز پس از گريختن از بهرام چوبينه و ماجراهاي پرشگفتي که از اين تعقيب و گريز پديد آمد، براي ياري‌جويي روانه روم، کهن‌دشمن خود شد. و اين آيين مردانگي است که چون دشمن از تو پناه جويد، او را پناه دهي و پرويز از امپراتور تازه مسيحي‌شده روم ياري جست و سپاه ياري‌بخش خواست و قيصر اگرچه در آغاز به جهت خصومت‌هاي ديرينه از پذيرفتن خسرو امتناع ورزيد، اما پس از مشورت با خردمندان و صاحبان انديشه خسرو را به احترام پذيرفت. چو آمد بر آن شارستان، شهريار/ سوار آمد از قيصر نامدار/ که چيزي کزين مرز بايد بخواه/ مدار آرزو را ز شاهان نگاه/ که هرچند اين پادشاهي مراست/ تو را با تن خويش داريم راست/ همه روم يکسر تو را کهترند/ اگرچند گردنکش و مهترند/ تو را تا نسازم سليح و سپاه/ نجويم خور و خواب و آرامگاه

و قيصر براي آنکه حسن روابط ايران و روم را در آينده تضمين و تثبيت کند، به خسرو پيام فرستاد که اکنون روزگار کهن و قتل ايرج به دست سلم و تور، به فراموشي سپرده شده. برآنم که رشته‌هاي دوستي بين دو کشور را استوارتر کنم تا زين پس ايران و روم يک کشور شوند و مرزي بين آنان وجود نداشته باشد و به‌منظور دوام بخشيدن به اين پيوند، دختري در پس پرده دارم که بسيار خردورز است و اگر او را به آيين و دين ما به همسري برگزيني، فرزندي از اين پيوند پديد آيد که از دو سوي نشان شهرياري دارد.
پس پرده ما يکي دختر است / که از مهتران بر خرد بهتر است/ بخواهيد بر پاکي دين ما/ چنان چون بود رسم و آيين ما/ از آشوب و از جنگ روي زمين/ بياسايد و راه جويد به دين
خسرو چون پيام را دريافت، به سپاهيان خود گفت آينده‌اي روشن انتظار ايران را مي‌کشد و با قبول پيشنهاد قيصر، آرامش بين دو کشور برقرار خواهد شد.

آن‌گاه مراسم خواستاري توسط خراد برزين، مرد انديشه‌ساز خسرو برگزار شد و مريم، دخت قيصر در سراپرده خسرو جاي گرفت. در پي آن قيصر سپاهي عظيم به فرماندهي نياتوس را در اختيار خسرو قرار داد و چون نبردي خونين بين سپاه رومي به حمايت از خسرو ايراني از يک‌سو و سپاه ايراني به حمايت از بهرام چوبينه از ديگرسوي درگرفت، بسيار از سپاهيان کشته شدند و چون خسرو به انبوه کشتگان رومي نگريست، دانست در نبردي ديگر از روميان کسي باقي نخواهد ‌ماند؛ پس شباهنگام مناديان بانگ برآوردند که از سپاه ايراني بهرام چوبينه هرکه به سپاه خسرو بازگردد، مورد حمايت و لطف خسرو قرار مي‌گيرد و از گناه، پاک نگريسته مي‌شود. و چون روشناي روز دميدن گرفت از ايرانيان در اردوي بهرام جز اندکي به جاي نمانده بود و هنگامي که بهرام خود را در تنگنا ديد، به همراهانش گفت اکنون زمان گريختن از ميدان نبرد فرارسيده است. و به ناگزير به خاقان چين پيوست به اميد بازگشت به قدرت. خسرو به تيسفون بازگشت و بر اورنگ شهرياري تکيه زد و مريم را نزد خود گرامي داشت و مريم پسري آورد شيرويه نام که وقتي شانزده‌ساله شد، به قامت از سي‌سالگان برتر بود و خسرو او را به فرزانگان سپرد؛ به اميد آنکه فرزانگي آموزد. اما شيرويه با خرد بيگانه بود و آموزگاران نوميد از فرزانگي او، دست از آموزشش شستند و خسرو به ناگزير شيرويه را در کاخ خودش در حصر نگاه داشت. اما خسرو پس از سال‌های درازي که آفرين مردم را پشتوانه شهرياري خود داشت، طريق جمشيد، نياک دور خويش را برگزيد که فره ايزدي از دست بداد و به خواري بمُرد و بزرگان کشور رنجيده‌خاطر به قيصر روم نامه نوشتند که تو فريادرس و خويش ما باش که شهريار بي‌خويشي مي‌کند و قيصر سپاه به مرزهاي ايران کشاند و خسرو آن خطر بزرگ را کوچک شمرد و به نيرنگ دست يازيد؛ بدين‌گونه که در نامه‌اي به ظاهر خطاب به گراز، سلسله‌جنبان توطئه نوشت: «چه نيکو عمل کردي و قيصر را به دام افکندي تا کار روميان را يکسره کنيم». و به عمد پيک خود را در بند روميان افکند و نامه به قيصر رسيد و روميان پنداشتند که گراز آنان را به قتلگاه کشانده است و بيم‌زده به روم بازگشتند.از ديگر سو خسرو از طريق زادفرخ براي گراز پيام فرستاد که بر بدانديشي‌هاي او آگاه است، سپاهي را که در اختيار دارد و سوداي آن داشتند به روميان بپيوندند به تيسفون بازگرداند. سپاه گراز وحشت‌زده از مجازات، از بازگشت به تيسفون سر باز زدند و زادفرخ که در دل کين خسرو را مي‌پروراند سپاه وحشت‌زده گراز را به شورش فراخواند با اين توجيه که روشناي ستاره بخت خسرو به خاموشي گراييده است:شما را چرا بيم باشد ز شاه/ به گيتي پراگنده دارد سپاه/ بزرگي نبينم به درگاه او/ که روشن کند اختر و ماه او/ شما خوار داريد گفتار من/ مترسيد يک سر ز آزار من و سپاه گراز از اين سخن پشتگرم شد و در خارج از تيسفون بماند و خسرو ندانست که همه فتنه‌ها از زادفرخ است و آن فتنه‌گر خود مي‌دانست چون قصه فتنه‌گري‌هايش فاش شود، کيفري تلخ انتظارش را مي‌کشد، به همين روي فروکشيدن خسرو را از اورنگ شهرياري در انديشه پرورد و به ياري گراز و سپاه او تصميم گرفت شيرويه را که اکنون در حصر خانگي بود، به جاي پدر بنشاند و چون شيرويه از پيوستن به زادفرخ امتناع کرد، به او گفت که خسرو شانزده پسر دارد و اگر تو جانشيني پدر را نپذيري، تعداد شاهزادگان به پانزده مي‌رسد که اين تهديد سخت شيرويه را به وحشت افکند. شبانگاهان که پاسبانان در هر پاس نام خسرو را به عنوان شهريار فرياد مي‌کردند، اين‌بار نام قباد را آواز دادند. شيرين که در کنار خسرو خفته بود، آواز پاسبانان بشنيد و سخت نگران شد و خسرو را بيدار کرد. خسرو نگران به شيرين گفت: «نام واقعي اين بدگوهر، قباد است نه شيرويه و بهتر اين است که در سياهي شب راه چين در پيش گيرم و خود را به فغفور رسانم و با سپاهي به ايران بازگردم». اما اين امر دشوار به نظر مي‌رسيد و خسرو خود را در باغ پنهان کرد و چون سپاهيان شورشي زادفرخ در جست‌وجوي خسرو برآمدند، او را در کاخ نيافتند و جست‌وجوها بي‌ثمر ماند و خسرو تا نيم روز در باغ بماند و چون گرسنگي بر او غالب آمد، يکي از باغبانان را فراخواند و رشته‌اي زرين از کمربند خود جدا کرده، به باغبان داد تا ناني تهيه کند و همان رشته زر، خسرو را به دام افکند که صيدها به طمع دانه به دام ‌افتند.چو آن گوهران زادفرخ بديد/ سوي شهرياري نو اندر کشيد/ به شيروي بنمود زان سان گوهر/ بريده يکي شاخ زرين کمر/ چنين گفت شيروي با باغبان/ که گر زين خداوند گوهرنشان/ نگويي هم اکنون ببُرّم سرت/ همان را که او باشد از گوهرت و بدين‌گونه خسرو گرفتار و در خانه‌اي در تيسفون به حصر افکنده شد و آن روز که قباد (شيرويه) تاج بر سر نهاد، روز دي از ماه آذر بود و خسرو سي‌و‌هشتمين سال شهرياري را پشت سر گذارده بود. اما شيرويه را دل آن نبود که پدر را به دست جلاد بسپارد و آنان که بر خسرو کينه ورزيده بودند، بيم آن داشتند که مهر فرزندي بر خبث ذاتي شيرويه غلبه کند و خسرو را بر اورنگ شهرياري بازگرداند و آن‌گاه است که خسرو دست به انتقام تحقيرها و کينه‌ورزي‌ها بگشايد و شيرويه خود دل‌نگران رفتار خويش با پدر بود.هر آن‌کس که بد کرد با شهريار/ شب و روز ترسان بُد از روزگار/ چو شيروي ترسنده و خام بود/ همان تخت پيش اندرش دام بودو سرانجام شيرويه را برانگيختند و زادفرخ ناسزامردي را يافت که وجودش همه نفرت و نفرين بود:دو چشمش کبود و دو رخساره زرد/ تني خشک و پرموي و رخ لاژورد/ بلرزيد خسرو چو او را بديد/ سرشکش ز مژگان به رخ برکشيد و خسرو از آن ناسزامرد جوياي نامش شد و او خود را مهرهرمزد خواند و خسرو در پاسخ گفت مي‌دانم که زمان من به سر رسيده است:
چنين گفت خسرو که آمد زمان/ به دست فرومايه بدگمان

کشته‌شدن به دستور فرزند دردناک‌ترين شيوه هلاکت است. در تاريخ ايران و شايد جهان جريان معکوس را ديده‌ايم، در اسطوره‌هاي خودمان در همين شاهنامه عزيز مي‌خوانيم که چگونه رستم، فرزند خويش را به پهلو دريد و چگونه گشتاسب اسفنديار را به کام مرگ فرستاد اما لااقل در اين حماسه عظيم ملي چه در دوره اسطوره‌‌اي و چه در عصر پهلواني و چه در روزگار تاريخي، جز روايت مرگ خسرو پرويز به فرمان فرزندش، شيرويه، غمنامه ديگري را سراغ نداريم. خسروپرويز پس از گريختن از بهرام چوبينه و ماجراهاي پرشگفتي که از اين تعقيب و گريز پديد آمد، براي ياري‌جويي روانه روم، کهن‌دشمن خود شد. و اين آيين مردانگي است که چون دشمن از تو پناه جويد، او را پناه دهي و پرويز از امپراتور تازه مسيحي‌شده روم ياري جست و سپاه ياري‌بخش خواست و قيصر اگرچه در آغاز به جهت خصومت‌هاي ديرينه از پذيرفتن خسرو امتناع ورزيد، اما پس از مشورت با خردمندان و صاحبان انديشه خسرو را به احترام پذيرفت. چو آمد بر آن شارستان، شهريار/ سوار آمد از قيصر نامدار/ که چيزي کزين مرز بايد بخواه/ مدار آرزو را ز شاهان نگاه/ که هرچند اين پادشاهي مراست/ تو را با تن خويش داريم راست/ همه روم يکسر تو را کهترند/ اگرچند گردنکش و مهترند/ تو را تا نسازم سليح و سپاه/ نجويم خور و خواب و آرامگاه

و قيصر براي آنکه حسن روابط ايران و روم را در آينده تضمين و تثبيت کند، به خسرو پيام فرستاد که اکنون روزگار کهن و قتل ايرج به دست سلم و تور، به فراموشي سپرده شده. برآنم که رشته‌هاي دوستي بين دو کشور را استوارتر کنم تا زين پس ايران و روم يک کشور شوند و مرزي بين آنان وجود نداشته باشد و به‌منظور دوام بخشيدن به اين پيوند، دختري در پس پرده دارم که بسيار خردورز است و اگر او را به آيين و دين ما به همسري برگزيني، فرزندي از اين پيوند پديد آيد که از دو سوي نشان شهرياري دارد.
پس پرده ما يکي دختر است / که از مهتران بر خرد بهتر است/ بخواهيد بر پاکي دين ما/ چنان چون بود رسم و آيين ما/ از آشوب و از جنگ روي زمين/ بياسايد و راه جويد به دين
خسرو چون پيام را دريافت، به سپاهيان خود گفت آينده‌اي روشن انتظار ايران را مي‌کشد و با قبول پيشنهاد قيصر، آرامش بين دو کشور برقرار خواهد شد.

آن‌گاه مراسم خواستاري توسط خراد برزين، مرد انديشه‌ساز خسرو برگزار شد و مريم، دخت قيصر در سراپرده خسرو جاي گرفت. در پي آن قيصر سپاهي عظيم به فرماندهي نياتوس را در اختيار خسرو قرار داد و چون نبردي خونين بين سپاه رومي به حمايت از خسرو ايراني از يک‌سو و سپاه ايراني به حمايت از بهرام چوبينه از ديگرسوي درگرفت، بسيار از سپاهيان کشته شدند و چون خسرو به انبوه کشتگان رومي نگريست، دانست در نبردي ديگر از روميان کسي باقي نخواهد ‌ماند؛ پس شباهنگام مناديان بانگ برآوردند که از سپاه ايراني بهرام چوبينه هرکه به سپاه خسرو بازگردد، مورد حمايت و لطف خسرو قرار مي‌گيرد و از گناه، پاک نگريسته مي‌شود. و چون روشناي روز دميدن گرفت از ايرانيان در اردوي بهرام جز اندکي به جاي نمانده بود و هنگامي که بهرام خود را در تنگنا ديد، به همراهانش گفت اکنون زمان گريختن از ميدان نبرد فرارسيده است. و به ناگزير به خاقان چين پيوست به اميد بازگشت به قدرت. خسرو به تيسفون بازگشت و بر اورنگ شهرياري تکيه زد و مريم را نزد خود گرامي داشت و مريم پسري آورد شيرويه نام که وقتي شانزده‌ساله شد، به قامت از سي‌سالگان برتر بود و خسرو او را به فرزانگان سپرد؛ به اميد آنکه فرزانگي آموزد. اما شيرويه با خرد بيگانه بود و آموزگاران نوميد از فرزانگي او، دست از آموزشش شستند و خسرو به ناگزير شيرويه را در کاخ خودش در حصر نگاه داشت. اما خسرو پس از سال‌های درازي که آفرين مردم را پشتوانه شهرياري خود داشت، طريق جمشيد، نياک دور خويش را برگزيد که فره ايزدي از دست بداد و به خواري بمُرد و بزرگان کشور رنجيده‌خاطر به قيصر روم نامه نوشتند که تو فريادرس و خويش ما باش که شهريار بي‌خويشي مي‌کند و قيصر سپاه به مرزهاي ايران کشاند و خسرو آن خطر بزرگ را کوچک شمرد و به نيرنگ دست يازيد؛ بدين‌گونه که در نامه‌اي به ظاهر خطاب به گراز، سلسله‌جنبان توطئه نوشت: «چه نيکو عمل کردي و قيصر را به دام افکندي تا کار روميان را يکسره کنيم». و به عمد پيک خود را در بند روميان افکند و نامه به قيصر رسيد و روميان پنداشتند که گراز آنان را به قتلگاه کشانده است و بيم‌زده به روم بازگشتند.از ديگر سو خسرو از طريق زادفرخ براي گراز پيام فرستاد که بر بدانديشي‌هاي او آگاه است، سپاهي را که در اختيار دارد و سوداي آن داشتند به روميان بپيوندند به تيسفون بازگرداند. سپاه گراز وحشت‌زده از مجازات، از بازگشت به تيسفون سر باز زدند و زادفرخ که در دل کين خسرو را مي‌پروراند سپاه وحشت‌زده گراز را به شورش فراخواند با اين توجيه که روشناي ستاره بخت خسرو به خاموشي گراييده است:شما را چرا بيم باشد ز شاه/ به گيتي پراگنده دارد سپاه/ بزرگي نبينم به درگاه او/ که روشن کند اختر و ماه او/ شما خوار داريد گفتار من/ مترسيد يک سر ز آزار من و سپاه گراز از اين سخن پشتگرم شد و در خارج از تيسفون بماند و خسرو ندانست که همه فتنه‌ها از زادفرخ است و آن فتنه‌گر خود مي‌دانست چون قصه فتنه‌گري‌هايش فاش شود، کيفري تلخ انتظارش را مي‌کشد، به همين روي فروکشيدن خسرو را از اورنگ شهرياري در انديشه پرورد و به ياري گراز و سپاه او تصميم گرفت شيرويه را که اکنون در حصر خانگي بود، به جاي پدر بنشاند و چون شيرويه از پيوستن به زادفرخ امتناع کرد، به او گفت که خسرو شانزده پسر دارد و اگر تو جانشيني پدر را نپذيري، تعداد شاهزادگان به پانزده مي‌رسد که اين تهديد سخت شيرويه را به وحشت افکند. شبانگاهان که پاسبانان در هر پاس نام خسرو را به عنوان شهريار فرياد مي‌کردند، اين‌بار نام قباد را آواز دادند. شيرين که در کنار خسرو خفته بود، آواز پاسبانان بشنيد و سخت نگران شد و خسرو را بيدار کرد. خسرو نگران به شيرين گفت: «نام واقعي اين بدگوهر، قباد است نه شيرويه و بهتر اين است که در سياهي شب راه چين در پيش گيرم و خود را به فغفور رسانم و با سپاهي به ايران بازگردم». اما اين امر دشوار به نظر مي‌رسيد و خسرو خود را در باغ پنهان کرد و چون سپاهيان شورشي زادفرخ در جست‌وجوي خسرو برآمدند، او را در کاخ نيافتند و جست‌وجوها بي‌ثمر ماند و خسرو تا نيم روز در باغ بماند و چون گرسنگي بر او غالب آمد، يکي از باغبانان را فراخواند و رشته‌اي زرين از کمربند خود جدا کرده، به باغبان داد تا ناني تهيه کند و همان رشته زر، خسرو را به دام افکند که صيدها به طمع دانه به دام ‌افتند.چو آن گوهران زادفرخ بديد/ سوي شهرياري نو اندر کشيد/ به شيروي بنمود زان سان گوهر/ بريده يکي شاخ زرين کمر/ چنين گفت شيروي با باغبان/ که گر زين خداوند گوهرنشان/ نگويي هم اکنون ببُرّم سرت/ همان را که او باشد از گوهرت و بدين‌گونه خسرو گرفتار و در خانه‌اي در تيسفون به حصر افکنده شد و آن روز که قباد (شيرويه) تاج بر سر نهاد، روز دي از ماه آذر بود و خسرو سي‌و‌هشتمين سال شهرياري را پشت سر گذارده بود. اما شيرويه را دل آن نبود که پدر را به دست جلاد بسپارد و آنان که بر خسرو کينه ورزيده بودند، بيم آن داشتند که مهر فرزندي بر خبث ذاتي شيرويه غلبه کند و خسرو را بر اورنگ شهرياري بازگرداند و آن‌گاه است که خسرو دست به انتقام تحقيرها و کينه‌ورزي‌ها بگشايد و شيرويه خود دل‌نگران رفتار خويش با پدر بود.هر آن‌کس که بد کرد با شهريار/ شب و روز ترسان بُد از روزگار/ چو شيروي ترسنده و خام بود/ همان تخت پيش اندرش دام بودو سرانجام شيرويه را برانگيختند و زادفرخ ناسزامردي را يافت که وجودش همه نفرت و نفرين بود:دو چشمش کبود و دو رخساره زرد/ تني خشک و پرموي و رخ لاژورد/ بلرزيد خسرو چو او را بديد/ سرشکش ز مژگان به رخ برکشيد و خسرو از آن ناسزامرد جوياي نامش شد و او خود را مهرهرمزد خواند و خسرو در پاسخ گفت مي‌دانم که زمان من به سر رسيده است:
چنين گفت خسرو که آمد زمان/ به دست فرومايه بدگمان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.