|

مسئولیت قتل خاشقجی روزنامه‌نگاری و امانتداری

قادر باستاني

مصاحبه اخیر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، بازتاب گسترده‌اي در رسانه‌های کشورمان داشت. او در این مصاحبه به شبکه آمریکایی پی‌بی‌اس گفت همه مسئولیت قتل جمال خاشقجی، بر عهده اوست. منظور شاهزاده جوان این بود که قتل این روزنامه‌نگار ناراضی در دوره و حیطه مسئولیت وی به انجام رسیده و لاجرم خود را مسئول می‌داند؛ انگار رئیس قوه قضائیه خود را در قبال قتل یک زندانی مسئول بداند.

آنچه در برخی رسانه‌های ایران بازتاب یافته است، مفهوم دیگری را به ذهن متبادر می‌کند؛ تیترهایی همچون «اعتراف بن‌سلمان به قتل خاشقجی» و «قتل تحت نظر من اتفاق افتاد»، گمراه‌کردن مخاطب و دادن اطلاعات غلط به اوست و یک رسانه حرفه‌ای به خود اجازه نمی‌دهد چنین کاری با مخاطب خود کند. لغزش در انعکاس واقعیت اعتبار رسانه را از بین می‌برد و اعتماد مخاطب را زائل می‌کند. ممکن است ما با بن‌سلمان دشمنی داشته باشیم و بخواهیم شخصیت او را تخریب کنیم، قلب واقعیت در خبر برای چنین منظوری، خلاف امانتداری است. روزنامه‌نگار باید امانتدار باشد، امانتدار خوبی هم باشد تا مخاطب اعتماد کند و منبع دریافت اخبار را رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور قرار ندهد.
در پژوهش‌های متعدد ارتباطی، از جمله پژوهشی که دو سال پیش من درباره اعتبار رسانه‌ای انجام داده بودم، مشخص شد میزان صحت خبر در بی‌بی‌سی‌فارسی، به نسبت رسانه‌های داخلی بالاتر است و مخاطبان اعتماد بیشتری دارند. واقعا چرا باید این‌گونه باشد؟ وظیفه نهادهای مدنی روزنامه‌نگاران، این است که برای ارتقای سطح حرفه‌ای رسانه‌های جریان اصلی کشور تلاش و تکاپو کنند. اینجا بحث آموزش روزنامه‌نگاران نیست، چون افرادی که چنین کاری می‌کنند، عملشان عامدانه است و برابر ایدئولوژی حاکم بر رسانه، در خبر دخل و تصرف می‌کنند. لازم است به طریقی اهمیت امانتداری و اعتبار رسانه برای دست‌اندرکاران، متولیان و سیاست‌گذاران رسانه‌ها و ضرورت ارتقای اعتبار رسانه و اعتماد مخاطبان در دنیای رقابتی رسانه‌های جدید به‌درستی تبیین شود.
کسانی که سیاست‌گذار کلان بخش فرهنگی در کشور هستند، باید خطر حضور مؤثر عناصر سیاسی و جناحی در رسانه‌های بزرگ و عدول مستمر از چارچوب‌های حرفه‌ای روزنامه‌نگاری را جدی بگیرند. تاریخ معاصر نشان می‌دهد دولت‌هايي در جهان که رسانه‌های مطیع و حرف‌گوش‌کن و تحت سیطره داشتند، در نهایت به‌کل ضرر کردند و این رسانه‌ها در روز مبادا، پشیزی اعتبار نزد مردم نداشتند که از بروز فاجعه جلوگیری کنند. در مقابل، نظام‌های غربی که ایدئولوژی خاص خود را دارند، رسانه‌ها را به حرفه‌ای‌ها سپردند که در آن اعتبار و اعتماد و رعایت اصول علمی روزنامه‌نگاری، حرف اول را می‌زند؛ آنها تاکنون سود کرده و توانسته‌اند ایدئولوژی خود را در جهان امروز حاکم کنند. این یک واقعیت تلخ است که غالب رسانه‌های جریان اصلی در کشور ما به ارگان داخلی احزاب و گروه‌ها تنزل یافته‌اند. وقتی خبری مثل پذیرش مسئولیت قتل جمال خاشقجی، روزنامه‌نگار سعودی و ستون‌نویس واشنگتن‌پست، حادث می‌شود، نگاه رسانه به استفاده ابزاری از خبر برای تبلیغ ایدئولوژی خود و تخریب ایدئولوژی رقیب معطوف می‌شود. جای این کار در تفسیر است، نه خبر. خبر باید با نهایت امانتداری و صحت و واقعیت، تنظیم و منتشر شود و کمترین سوگیری را داشته باشد. اگر خلاف این شد، دیگر نباید انتظار اثربخشی رسانه‌ای داشت. مشخص است كه هدف بن‌سلمان از پذیرفتن مسئولیت به‌قتل‌رسیدن خاشقجی، نشان‌دادن چهره‌ای منطقی و مسئولیت‌پذیر از خودش است. بن‌سلمان برای کسب کرسی پادشاهی کشورش، باید چهره خود را تطهیر کند و او در مصاحبه‌اش همین کار را کرده است. وظیفه یک رسانه حرفه‌ای، آن است که خبر را درست منتقل و در تفسیر خبر، هدف اصلی بن‌سلمان از این کار را برای مخاطب تبیین و تشریح کند. تخریب اعتماد مخاطب، مانند بمب‌گذاشتن زیر یک ساختمان، به‌سرعت اتفاق می‌افتد، اما بازگرداندن اعتماد، وقت‌گیر و پرهزینه است و آجر به آجر باید بنای اعتماد بازسازی شود. پس سودمند آن است که اجازه ندهیم به‌راحتی اعتبار رسانه دستخوش تخریب شود. اکنون بخش‌های خبری صدا و سیما یا اخبار برخی رسانه‌های بزرگ که با پول بیت‌المال منتشر می‌شوند، بدون اغراق چنان است که انگار بولتن داخلی یک حزب را می‌خوانید یا گوش می‌دهید و چندان نسبتی با اخبار حرفه‌ای در جهان رسانه‌ای امروز ندارد. چنین روشی شاید در دو دهه پیش که ارتباطات محلی بود و رسانه متکلم وحده، جواب می‌داد، اما در شرایط فعلی دنیای خبر و دسترسی نامحدود مخاطب گزینشگر، عین لگدمال‌کردن اعتبار رسانه است.

مصاحبه اخیر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، بازتاب گسترده‌اي در رسانه‌های کشورمان داشت. او در این مصاحبه به شبکه آمریکایی پی‌بی‌اس گفت همه مسئولیت قتل جمال خاشقجی، بر عهده اوست. منظور شاهزاده جوان این بود که قتل این روزنامه‌نگار ناراضی در دوره و حیطه مسئولیت وی به انجام رسیده و لاجرم خود را مسئول می‌داند؛ انگار رئیس قوه قضائیه خود را در قبال قتل یک زندانی مسئول بداند.

آنچه در برخی رسانه‌های ایران بازتاب یافته است، مفهوم دیگری را به ذهن متبادر می‌کند؛ تیترهایی همچون «اعتراف بن‌سلمان به قتل خاشقجی» و «قتل تحت نظر من اتفاق افتاد»، گمراه‌کردن مخاطب و دادن اطلاعات غلط به اوست و یک رسانه حرفه‌ای به خود اجازه نمی‌دهد چنین کاری با مخاطب خود کند. لغزش در انعکاس واقعیت اعتبار رسانه را از بین می‌برد و اعتماد مخاطب را زائل می‌کند. ممکن است ما با بن‌سلمان دشمنی داشته باشیم و بخواهیم شخصیت او را تخریب کنیم، قلب واقعیت در خبر برای چنین منظوری، خلاف امانتداری است. روزنامه‌نگار باید امانتدار باشد، امانتدار خوبی هم باشد تا مخاطب اعتماد کند و منبع دریافت اخبار را رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور قرار ندهد.
در پژوهش‌های متعدد ارتباطی، از جمله پژوهشی که دو سال پیش من درباره اعتبار رسانه‌ای انجام داده بودم، مشخص شد میزان صحت خبر در بی‌بی‌سی‌فارسی، به نسبت رسانه‌های داخلی بالاتر است و مخاطبان اعتماد بیشتری دارند. واقعا چرا باید این‌گونه باشد؟ وظیفه نهادهای مدنی روزنامه‌نگاران، این است که برای ارتقای سطح حرفه‌ای رسانه‌های جریان اصلی کشور تلاش و تکاپو کنند. اینجا بحث آموزش روزنامه‌نگاران نیست، چون افرادی که چنین کاری می‌کنند، عملشان عامدانه است و برابر ایدئولوژی حاکم بر رسانه، در خبر دخل و تصرف می‌کنند. لازم است به طریقی اهمیت امانتداری و اعتبار رسانه برای دست‌اندرکاران، متولیان و سیاست‌گذاران رسانه‌ها و ضرورت ارتقای اعتبار رسانه و اعتماد مخاطبان در دنیای رقابتی رسانه‌های جدید به‌درستی تبیین شود.
کسانی که سیاست‌گذار کلان بخش فرهنگی در کشور هستند، باید خطر حضور مؤثر عناصر سیاسی و جناحی در رسانه‌های بزرگ و عدول مستمر از چارچوب‌های حرفه‌ای روزنامه‌نگاری را جدی بگیرند. تاریخ معاصر نشان می‌دهد دولت‌هايي در جهان که رسانه‌های مطیع و حرف‌گوش‌کن و تحت سیطره داشتند، در نهایت به‌کل ضرر کردند و این رسانه‌ها در روز مبادا، پشیزی اعتبار نزد مردم نداشتند که از بروز فاجعه جلوگیری کنند. در مقابل، نظام‌های غربی که ایدئولوژی خاص خود را دارند، رسانه‌ها را به حرفه‌ای‌ها سپردند که در آن اعتبار و اعتماد و رعایت اصول علمی روزنامه‌نگاری، حرف اول را می‌زند؛ آنها تاکنون سود کرده و توانسته‌اند ایدئولوژی خود را در جهان امروز حاکم کنند. این یک واقعیت تلخ است که غالب رسانه‌های جریان اصلی در کشور ما به ارگان داخلی احزاب و گروه‌ها تنزل یافته‌اند. وقتی خبری مثل پذیرش مسئولیت قتل جمال خاشقجی، روزنامه‌نگار سعودی و ستون‌نویس واشنگتن‌پست، حادث می‌شود، نگاه رسانه به استفاده ابزاری از خبر برای تبلیغ ایدئولوژی خود و تخریب ایدئولوژی رقیب معطوف می‌شود. جای این کار در تفسیر است، نه خبر. خبر باید با نهایت امانتداری و صحت و واقعیت، تنظیم و منتشر شود و کمترین سوگیری را داشته باشد. اگر خلاف این شد، دیگر نباید انتظار اثربخشی رسانه‌ای داشت. مشخص است كه هدف بن‌سلمان از پذیرفتن مسئولیت به‌قتل‌رسیدن خاشقجی، نشان‌دادن چهره‌ای منطقی و مسئولیت‌پذیر از خودش است. بن‌سلمان برای کسب کرسی پادشاهی کشورش، باید چهره خود را تطهیر کند و او در مصاحبه‌اش همین کار را کرده است. وظیفه یک رسانه حرفه‌ای، آن است که خبر را درست منتقل و در تفسیر خبر، هدف اصلی بن‌سلمان از این کار را برای مخاطب تبیین و تشریح کند. تخریب اعتماد مخاطب، مانند بمب‌گذاشتن زیر یک ساختمان، به‌سرعت اتفاق می‌افتد، اما بازگرداندن اعتماد، وقت‌گیر و پرهزینه است و آجر به آجر باید بنای اعتماد بازسازی شود. پس سودمند آن است که اجازه ندهیم به‌راحتی اعتبار رسانه دستخوش تخریب شود. اکنون بخش‌های خبری صدا و سیما یا اخبار برخی رسانه‌های بزرگ که با پول بیت‌المال منتشر می‌شوند، بدون اغراق چنان است که انگار بولتن داخلی یک حزب را می‌خوانید یا گوش می‌دهید و چندان نسبتی با اخبار حرفه‌ای در جهان رسانه‌ای امروز ندارد. چنین روشی شاید در دو دهه پیش که ارتباطات محلی بود و رسانه متکلم وحده، جواب می‌داد، اما در شرایط فعلی دنیای خبر و دسترسی نامحدود مخاطب گزینشگر، عین لگدمال‌کردن اعتبار رسانه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.