یادداشتی تحلیلی بر نمایش «بیماری خانواده میم»
چالشی برای فرمدهی و میزانسن
محسن خیمهدوز-منتقد
نمایش «بیماری خانواده میم» به طراحی و کارگردانی «الهام شکیب» که در «پردیس تئاتر سپند» به اجرا درآمده، نمایشی جذاب و دیدنی است، که ضمن برخورداری از فرمی نسبتا غیرمتعارف در اجرا، برای مخاطب عام هم جذاب و سرگرمکننده است. این نمایش از یک طرف نویسندهای را به مخاطب ایرانی معرفی میکند که برایش ناشناخته یا کمتر شناخته شده است و از طرف دیگر همان مخاطب را با روایتی بومیشده از یک متن غیربومی، آنچنان مواجه میکند که مخاطب بتواند مسئله نمایش را مسئله خودش بداند؛ به عبارت دیگر بهگونهای یکسانانگاری با مسئله درون متن و نمایش برسد.
«فائوستو پاراویدینو»، نویسنده معاصر ایتالیایی است که پیش از این همین نمایش را از او «نیایش بهمنیه» به فارسی ترجمه کرده است. متن نمایش، چند خردهروایت ساده از زندگی معمولی افراد یک خانواده را از طریق پزشک خانواده روایت میکند؛ خانوادهای که افرادش به تدریج دچار مشکلاتی میشوند که برای حل آنها ناچارند دست به انتخابهای تازه بزنند. در متن نمایش، راوی اصلی دکتری است که خطوط کلی درام را روایت میکند. اما در اجرا، به صلاحدید کارگردان، حضور دکتر راوی، کمرنگ و شکلگیری چالش میان کاراکترهای نمایش پررنگ شده است، اما از یکی از گفتههای کلیدی دکتر در متن نمایش نمیتوان به سادگی گذشت آنجا که میگوید:
«من کسی هستم که اگر یک زمانی بهش میگفتن: «پزشک محلی»، و حالا «پزشک عمومی» یا «پزشک خانواده» نامیده میشه. اما با توجه به طبیعت جایی که من در اون کار میکنم و جایی که این داستان اتفاق میافته، اگه اونطوری که اغلب پیش میاد، بهم بگن «پزشک دهکده» یا حتی خیلی سادهتر «دکتر کرستوفولینی» ناراحت نمیشم».این سخن از پزشک راوی درونمایه متن نمایش را روشن میکند و آن، تغییر تدریجی کاراکتر افراد است بیآنکه خودشان متوجه شوند. همین اتفاقات ساده و معمولی است که متن را در صحنه به یک درام دیدنی تبدیل میکند، بهطوریکه در فرایند اجرا، مخاطب میبیند و حس میکند که درون کاراکترهای نمایش به تدریج تغییر میکند و به کاراکترهای دیگری تبدیل میشوند، درحالیکه واقعیات بیرونی و محیطی افراد حالتی ثابت و راکد یا تغییراتی رایج و معمولی دارند. درهمتنیدهشدن چند خردهروایت متفاوت و شیفت پیداکردن درام از یک خردهروایت به درون خردهروایتی دیگر، دومین ویژگی این نمایش است که چالشی را برای فرمدهی و میزانسن نمایش در اجرا، در برابر کارگردان قرار میدهد. کارگردان با الگویی شبیه آنچه در فیلم «داگ ویل» اثر «فونتریه» دیدهایم، به مصاف این چالش
رفته و سعی داشته از این طریق به تنظیم حرکات اجرائی نمایش در صحنه بپردازد. با توجه به تأثیرات مطلوب نمایش بر مخاطب در راستای متن، چنین به نظر میرسد که انتخاب کارگردان برای فرمدهی به اجرا، انتخاب درست و زیبایی است؛ انتخابی مینیمال و منطبق با محتوای متن نمایش که در خدمت کشش دراماتیک متن عمل میکند. بازیها بدون اغراقهای رایج تئاتری، در خدمت فضای کلی نمایشند و هرکدام در جای خود بار دراماتیک نمایش را بهموقع بر دوش میکشند، بهطوریکه نمایش، بدون آنکه شخصیت محوری داشته باشد و بدون اینکه از بازیگران مشهور برای پرکردن سالن استفاده کرده باشد، میتواند یک نمایش دیدنی با کشش دراماتیک مناسب بر صحنه بیاورد.نمایش «بیماری خانواده میم» روایتگر تنهایی انسان معاصر است؛ همان انسانی که در چرخه مناسبات نامطلوب سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و بیآنکه بداند، در حال زوال و نابودی است. متن نمایش، هشداری به انسان معاصر است و این هشدار، زیباشناسانه است؛ زیباییای از جنس «زیباشناسیِ زشتی».
نمایش «بیماری خانواده میم» به طراحی و کارگردانی «الهام شکیب» که در «پردیس تئاتر سپند» به اجرا درآمده، نمایشی جذاب و دیدنی است، که ضمن برخورداری از فرمی نسبتا غیرمتعارف در اجرا، برای مخاطب عام هم جذاب و سرگرمکننده است. این نمایش از یک طرف نویسندهای را به مخاطب ایرانی معرفی میکند که برایش ناشناخته یا کمتر شناخته شده است و از طرف دیگر همان مخاطب را با روایتی بومیشده از یک متن غیربومی، آنچنان مواجه میکند که مخاطب بتواند مسئله نمایش را مسئله خودش بداند؛ به عبارت دیگر بهگونهای یکسانانگاری با مسئله درون متن و نمایش برسد.
«فائوستو پاراویدینو»، نویسنده معاصر ایتالیایی است که پیش از این همین نمایش را از او «نیایش بهمنیه» به فارسی ترجمه کرده است. متن نمایش، چند خردهروایت ساده از زندگی معمولی افراد یک خانواده را از طریق پزشک خانواده روایت میکند؛ خانوادهای که افرادش به تدریج دچار مشکلاتی میشوند که برای حل آنها ناچارند دست به انتخابهای تازه بزنند. در متن نمایش، راوی اصلی دکتری است که خطوط کلی درام را روایت میکند. اما در اجرا، به صلاحدید کارگردان، حضور دکتر راوی، کمرنگ و شکلگیری چالش میان کاراکترهای نمایش پررنگ شده است، اما از یکی از گفتههای کلیدی دکتر در متن نمایش نمیتوان به سادگی گذشت آنجا که میگوید:
«من کسی هستم که اگر یک زمانی بهش میگفتن: «پزشک محلی»، و حالا «پزشک عمومی» یا «پزشک خانواده» نامیده میشه. اما با توجه به طبیعت جایی که من در اون کار میکنم و جایی که این داستان اتفاق میافته، اگه اونطوری که اغلب پیش میاد، بهم بگن «پزشک دهکده» یا حتی خیلی سادهتر «دکتر کرستوفولینی» ناراحت نمیشم».این سخن از پزشک راوی درونمایه متن نمایش را روشن میکند و آن، تغییر تدریجی کاراکتر افراد است بیآنکه خودشان متوجه شوند. همین اتفاقات ساده و معمولی است که متن را در صحنه به یک درام دیدنی تبدیل میکند، بهطوریکه در فرایند اجرا، مخاطب میبیند و حس میکند که درون کاراکترهای نمایش به تدریج تغییر میکند و به کاراکترهای دیگری تبدیل میشوند، درحالیکه واقعیات بیرونی و محیطی افراد حالتی ثابت و راکد یا تغییراتی رایج و معمولی دارند. درهمتنیدهشدن چند خردهروایت متفاوت و شیفت پیداکردن درام از یک خردهروایت به درون خردهروایتی دیگر، دومین ویژگی این نمایش است که چالشی را برای فرمدهی و میزانسن نمایش در اجرا، در برابر کارگردان قرار میدهد. کارگردان با الگویی شبیه آنچه در فیلم «داگ ویل» اثر «فونتریه» دیدهایم، به مصاف این چالش
رفته و سعی داشته از این طریق به تنظیم حرکات اجرائی نمایش در صحنه بپردازد. با توجه به تأثیرات مطلوب نمایش بر مخاطب در راستای متن، چنین به نظر میرسد که انتخاب کارگردان برای فرمدهی به اجرا، انتخاب درست و زیبایی است؛ انتخابی مینیمال و منطبق با محتوای متن نمایش که در خدمت کشش دراماتیک متن عمل میکند. بازیها بدون اغراقهای رایج تئاتری، در خدمت فضای کلی نمایشند و هرکدام در جای خود بار دراماتیک نمایش را بهموقع بر دوش میکشند، بهطوریکه نمایش، بدون آنکه شخصیت محوری داشته باشد و بدون اینکه از بازیگران مشهور برای پرکردن سالن استفاده کرده باشد، میتواند یک نمایش دیدنی با کشش دراماتیک مناسب بر صحنه بیاورد.نمایش «بیماری خانواده میم» روایتگر تنهایی انسان معاصر است؛ همان انسانی که در چرخه مناسبات نامطلوب سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و بیآنکه بداند، در حال زوال و نابودی است. متن نمایش، هشداری به انسان معاصر است و این هشدار، زیباشناسانه است؛ زیباییای از جنس «زیباشناسیِ زشتی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.