نقدي بر نمايش «رگ» ايوب آقاخاني
انجماد رهايي در جنبش مردانه رگها
بهار ناجي*
«رگ» نمونه گويايي است از آنچه که اين روزها بهکرات در فضاي تئاتري کشور شاهدش هستيم: بدلکردن مضاميني درخور تأمل، به آثاري دمدستي با سويههاي ناسيوناليستي. اين نمایش که موضوع محورياش را از واقعهاي تاريخي اخذ کرده، با به قهقرا راندن ظرفيتهاي متعدد آن رخداد، روايتي بيتنش و قابل پيشبيني ارائه ميکند که بيش از هرچيز سوداي برانگيختن عواطف مليگرايانه تماشاگر را دارد. نمايش رگ که بر اساس طرحي از ايوب آقاخاني و به کارگرداني خود او روي صحنه رفته، به مقاومت سه مرزبان ايراني ميپردازد که با وجود دستور عقبنشيني در برابر قواي متفقين (لشکر 47 شوروي) ايستادگي کرده و جانشان را از دست ميدهند. در اين يادداشت سعي ميکنم که بر «رگ» به مثابه اثري تئاتري تمرکز کنم و به همين جهت از پرداختن به وقايع پيش و پس از اشغال ايران در جريان جنگ جهاني دوم و به تبع آن شهادت مرزبانان صرفنظر کردهام.
در بنياديترين سطح بايد پرسيد که وقتي به تماشاي رگ مينشينيم با چه چيزي مواجه هستيم؟ آيا ميتوان اين اثر را تئاتر به معناي واقعي کلمه دانست؟ به نظر ميرسد که در کار آقاخاني کفه نَقل بر نمايش سنگيني ميکند يا دستکم آنچه نمايش داده ميشود با آنچه که بازگويي ميشود وزني برابر دارد. اگر براي ديدن «نمايشي يکسره نمايشي»1 به سالن چارسو رفته باشيد تهيدست بازخواهيد گشت، چراکه «رگ» در نشاندادن داستانش - و البته به منظور پيوندزدن آن با خوانش مطلوبش- به محدوديتهاي بسياري دچار است. کارگردان براي پرکردن خلأ نمايش - آنچه که پري لابوک والاترين شکل جانبخشي به روايت ميدانست2- دستبهدامن راوياي شده است که گاه فضاي اثر را به نمايشنامههاي راديويي نزديک ميکند. با همه اين اوصاف، اگر نبودِ سنتِ غني تئاتري را توجيهي براي گرايش ناخودآگاه به قصهگويي و نقالي بدانيم شايد بتوان گفت که مسامحتا با يک نمايش سروکار داريم.
نمايش رگ که به سعي گروه تئاتر پوشه به صحنه رفته است ميخواهد ثنايي باشد براي وطنپرستي، ازجانگذشتگي و دليريهاي تمام کساني که در راه ميهن شهید شدهاند، اما در اين مسير تصويري تقليليافته از جان باختگان و همچنين خوانشي رمانتيک و مردسالارانه از ناسيوناليسم ارائه ميکند. آقاخاني با نامگذاري اثرش به رگ و تأکيدات مفرط متن روي جنبيدن يا به تعبير دقيقتر «ورقلنبيدهشدن رگ براي وطن»، «رگبهرگشدن»، «گرفتن رگ» و «بدرگبودن»، پيوندي زبانشناختي بين مفاهيم غيرت و تعصب با ناسيوناليسم ايجاد کرده است. به سبب همين مردانگي هژمونيک و نمادين که مانند خون در رگ نمايش جاري است، مفهوم وطن نيز باري ناموسي پيدا کرده و به لحاظ نشانهشناسي و روانکاوي به زن، مادر يا معشوقهاي مانند است که تنها ميبايست مورد حراست و نگهباني غيرتمندانه قرار گيرد. اين درغلتيدن به اسطورههاي جنسيتي در باب ميهن و گرهزدن امر ناسيوناليستي با وجوه جنسيتي پديده تازهاي نيست3. بهعلاوه مليگرايي در رگ، از جهات ديگري نيز واپسگراست. دفاع از ميهن به شکلي دمافزون در روند نمايش به نبردي ميان ضعيفترينها (سرجوخه و دو سرباز) با قويترينها (ژنرال و لشکر و
تانکهايش) بدل ميشود. کارگردان از تمامي تمهيدات ممکن استفاده ميکند تا اين کليشهايترين پيرنگ را تکرار کرده و مخاطبش را منقلب کند. با خواندهشدن بخشهايي از روايت که به «عجيبترين لحظات شمردن» و مظلوميت مرزبانان مربوط است، موسيقي سوزناک اوج ميگيرد و به تناسب شرحي که راوي از دوست و دشمن ارائه ميکند، صحنه تئاتر روشن و خاموش ميشود. درست در لحظهاي که نويسندگان ميتوانستند وقفهاي انديشهبرانگيز مهيا کنند تا مخاطب به دلايل نابرابري تجهيزات جنگي، بيتصميمي و عدم حمايت حکومت مرکزي، امکانهاي تازه سربرکشيده از ضعف استبداد و ... نزديک شود، سوگنامه پر آب چشمي سر ميدهند. تماشاگري که از مقاومت مظلومانه شهدايش هم مغموم و هم مفتخر است، مجالي براي بازانديشي و درک کليت پيدا نميکند. به راستي چه خواهد شد اگر رگ را با منظومه بلند اسماعيل مقايسه کنيم؟ چرا يکي در پرداخت جنگ به دام ناسيوناليسمي کوتهبين ميافتد و ديگري در عين برملاکردن چهره تراژيک جنگ به وراي آن نقب ميزند؟
اثر آقاخاني حتي در مدح آن سه سرباز جانبرکف نيز صادق نيست؛ چراکه تصميم فردي و مسئوليت شخصي و اخلاقي آنها را بهنوعي سرنوشتپذيري ناآگاهانه فرو ميکاهد. در ديالوگهايي که در شب آخر شکل گرفته، مرزبانان دليل ماندنشان را از هم جويا ميشوند و نهايتا با نقل داستاني از «بيچرايي» ماندگارشدنِ شخصي در روستايشان، به تعبيرِ تقديرگرايانه «بار خورد» رضايت ميدهند. گويي هيچ دليل مشخصي براي فداکردن زندگيشان نداشتهاند! لوفه ور در مقالهاي با وارونهکردن مفهوم امر تراژيک نيچه مينويسد: «اين اجتماع نيست که قهرمان مرده را احضار ميکند، بلکه از طريق مرگ قهرمان، کمونوته پدرسالار باستاني از رسالت استثنائي فرد انتقام ميگيرد»4. در اينجا نيز ما شاهد نوعي انتقام ناآگاهانه از قهرمانان مرده هستيم که بر اساس فرديت خويش دست به عملي متمايز زدهاند. رگ که پيشتر بر «بيسوادي»، «بيتفاوتي سياسي» و سردرگمي قهرمانانش گواهي داده است با خنثيسازي تصميم آنها براي مقاومت، از ايشان يک تيپ ساده، روستايي، گيج، شجاع و بامزه ارائه ميدهد؛ به عبارت ديگر صرف نظر از رگههاي مستند يا غيرمستند روايت، بازنمايي مرزبانان بيتمايز و تيپيکال است: چه
کسي که خواندن و نوشتن ميداند، چه آنها که نميدانند چيزي از محتواي اعلاميه درنمييابند، بين راديو مسکو و برلين فرقي قائل نيستند و دست آخر بر اساس چيزي گنگ و شهودي و برادرانه تصميم به ماندن و مقاومت ميگيرند. تصوير آنها با تصور تودهاي رضاشاهي از ارتشش همخوان است و باز همچنان که لوفه ور ميگويد: «اينکه در ميان جوانان هيتلري[...] نوعي غيرت و قهرماني گولخورده وجود داشته باشد قابل انکار نيست... [اين وضعيت] آدمها را چنان در برابر احتمال ايثار قرار ميدهد که انگار در برابر سرنوشتي ناگزير ايستادهاند»5.
در نهايت بايد گفت که نمايش رگ بيش از آنکه به موضوعش بها دهد، به سرگرمي مخاطب متعهد بوده است. تأثر عاطفي تماشاگر آن «ادويهاي» است که ايوب آقاخاني گمان ميکند براي آشتيدادن مردم با غذايي که ديگر نميخورند لازم است6. به همين دلیل است که اين اثر با تلاشهاي بسيار براي خنداندن و گرياندن مخاطبانش آکنده شده است. مزهپرانيهاي متناوب به ترکي و فارسي، درآميختن آن به اصطلاح سلحشوريهاي ميهنپرستانه با لودگي، همه و همه در اين راستاست که معناي واقعياش را آشکار ميکند. در غير اين صورت، چرا بايد در پاسخ فريادهاي سربازي درمانده از برجک ديدهباني، همرزمش بانگ بردارد که «خودت را پاره پوره نکن، شنيديم»؟ و چه عجيب که اين نگاه داشتِ تئاتر در زمره کالاهاي سرگرمکننده، همچنان با استقبال بخشي از مردم روبهرو است.
1- تعبيري از هنري جيمز
2- نقل به مضمون از مقاله «روايت: بازنمايي گفتار» نوشته ريمون کنان در مجلد 4 ارغنون
3- نگاه کنيد به Constructing Nationalism in Iran,
Edited by Meir Litvak, p68-86
4- هانري لوفه ور: نيچه و عقلستيزي آلماني؛ نيچه و فاشيسم هيتلري؛ ترجمه بهروز صفدري
5- همان
6- نگاه کنيد به مصاحبه ايوب آقاخاني درباره نمايش «رگ» در سايت خبرگزاري تسنيم که نوشته است:
مخاطب ما که در مواجهه با آثار بيمنزلت و بسياري اوقات، تبليغي و تهييجي در برابر کار قرار ميگيرد، امروز مسموم شده است، دفع اين سموم از بدن او زمان ميبرد و ما بايد دوره نقاهت را در او تحمل کنيم. اما در اين دوره بايد او را با غذايي که آن را نميخورد، آشتي دهيم، در همين غذا هم بايد در ادويهجات و مواد اوليه و دستور پختش خيلي دقت کنيم... .
*دانشجوي دكتراي جامعهشناسي دانشگاه علامه
«رگ» نمونه گويايي است از آنچه که اين روزها بهکرات در فضاي تئاتري کشور شاهدش هستيم: بدلکردن مضاميني درخور تأمل، به آثاري دمدستي با سويههاي ناسيوناليستي. اين نمایش که موضوع محورياش را از واقعهاي تاريخي اخذ کرده، با به قهقرا راندن ظرفيتهاي متعدد آن رخداد، روايتي بيتنش و قابل پيشبيني ارائه ميکند که بيش از هرچيز سوداي برانگيختن عواطف مليگرايانه تماشاگر را دارد. نمايش رگ که بر اساس طرحي از ايوب آقاخاني و به کارگرداني خود او روي صحنه رفته، به مقاومت سه مرزبان ايراني ميپردازد که با وجود دستور عقبنشيني در برابر قواي متفقين (لشکر 47 شوروي) ايستادگي کرده و جانشان را از دست ميدهند. در اين يادداشت سعي ميکنم که بر «رگ» به مثابه اثري تئاتري تمرکز کنم و به همين جهت از پرداختن به وقايع پيش و پس از اشغال ايران در جريان جنگ جهاني دوم و به تبع آن شهادت مرزبانان صرفنظر کردهام.
در بنياديترين سطح بايد پرسيد که وقتي به تماشاي رگ مينشينيم با چه چيزي مواجه هستيم؟ آيا ميتوان اين اثر را تئاتر به معناي واقعي کلمه دانست؟ به نظر ميرسد که در کار آقاخاني کفه نَقل بر نمايش سنگيني ميکند يا دستکم آنچه نمايش داده ميشود با آنچه که بازگويي ميشود وزني برابر دارد. اگر براي ديدن «نمايشي يکسره نمايشي»1 به سالن چارسو رفته باشيد تهيدست بازخواهيد گشت، چراکه «رگ» در نشاندادن داستانش - و البته به منظور پيوندزدن آن با خوانش مطلوبش- به محدوديتهاي بسياري دچار است. کارگردان براي پرکردن خلأ نمايش - آنچه که پري لابوک والاترين شکل جانبخشي به روايت ميدانست2- دستبهدامن راوياي شده است که گاه فضاي اثر را به نمايشنامههاي راديويي نزديک ميکند. با همه اين اوصاف، اگر نبودِ سنتِ غني تئاتري را توجيهي براي گرايش ناخودآگاه به قصهگويي و نقالي بدانيم شايد بتوان گفت که مسامحتا با يک نمايش سروکار داريم.
نمايش رگ که به سعي گروه تئاتر پوشه به صحنه رفته است ميخواهد ثنايي باشد براي وطنپرستي، ازجانگذشتگي و دليريهاي تمام کساني که در راه ميهن شهید شدهاند، اما در اين مسير تصويري تقليليافته از جان باختگان و همچنين خوانشي رمانتيک و مردسالارانه از ناسيوناليسم ارائه ميکند. آقاخاني با نامگذاري اثرش به رگ و تأکيدات مفرط متن روي جنبيدن يا به تعبير دقيقتر «ورقلنبيدهشدن رگ براي وطن»، «رگبهرگشدن»، «گرفتن رگ» و «بدرگبودن»، پيوندي زبانشناختي بين مفاهيم غيرت و تعصب با ناسيوناليسم ايجاد کرده است. به سبب همين مردانگي هژمونيک و نمادين که مانند خون در رگ نمايش جاري است، مفهوم وطن نيز باري ناموسي پيدا کرده و به لحاظ نشانهشناسي و روانکاوي به زن، مادر يا معشوقهاي مانند است که تنها ميبايست مورد حراست و نگهباني غيرتمندانه قرار گيرد. اين درغلتيدن به اسطورههاي جنسيتي در باب ميهن و گرهزدن امر ناسيوناليستي با وجوه جنسيتي پديده تازهاي نيست3. بهعلاوه مليگرايي در رگ، از جهات ديگري نيز واپسگراست. دفاع از ميهن به شکلي دمافزون در روند نمايش به نبردي ميان ضعيفترينها (سرجوخه و دو سرباز) با قويترينها (ژنرال و لشکر و
تانکهايش) بدل ميشود. کارگردان از تمامي تمهيدات ممکن استفاده ميکند تا اين کليشهايترين پيرنگ را تکرار کرده و مخاطبش را منقلب کند. با خواندهشدن بخشهايي از روايت که به «عجيبترين لحظات شمردن» و مظلوميت مرزبانان مربوط است، موسيقي سوزناک اوج ميگيرد و به تناسب شرحي که راوي از دوست و دشمن ارائه ميکند، صحنه تئاتر روشن و خاموش ميشود. درست در لحظهاي که نويسندگان ميتوانستند وقفهاي انديشهبرانگيز مهيا کنند تا مخاطب به دلايل نابرابري تجهيزات جنگي، بيتصميمي و عدم حمايت حکومت مرکزي، امکانهاي تازه سربرکشيده از ضعف استبداد و ... نزديک شود، سوگنامه پر آب چشمي سر ميدهند. تماشاگري که از مقاومت مظلومانه شهدايش هم مغموم و هم مفتخر است، مجالي براي بازانديشي و درک کليت پيدا نميکند. به راستي چه خواهد شد اگر رگ را با منظومه بلند اسماعيل مقايسه کنيم؟ چرا يکي در پرداخت جنگ به دام ناسيوناليسمي کوتهبين ميافتد و ديگري در عين برملاکردن چهره تراژيک جنگ به وراي آن نقب ميزند؟
اثر آقاخاني حتي در مدح آن سه سرباز جانبرکف نيز صادق نيست؛ چراکه تصميم فردي و مسئوليت شخصي و اخلاقي آنها را بهنوعي سرنوشتپذيري ناآگاهانه فرو ميکاهد. در ديالوگهايي که در شب آخر شکل گرفته، مرزبانان دليل ماندنشان را از هم جويا ميشوند و نهايتا با نقل داستاني از «بيچرايي» ماندگارشدنِ شخصي در روستايشان، به تعبيرِ تقديرگرايانه «بار خورد» رضايت ميدهند. گويي هيچ دليل مشخصي براي فداکردن زندگيشان نداشتهاند! لوفه ور در مقالهاي با وارونهکردن مفهوم امر تراژيک نيچه مينويسد: «اين اجتماع نيست که قهرمان مرده را احضار ميکند، بلکه از طريق مرگ قهرمان، کمونوته پدرسالار باستاني از رسالت استثنائي فرد انتقام ميگيرد»4. در اينجا نيز ما شاهد نوعي انتقام ناآگاهانه از قهرمانان مرده هستيم که بر اساس فرديت خويش دست به عملي متمايز زدهاند. رگ که پيشتر بر «بيسوادي»، «بيتفاوتي سياسي» و سردرگمي قهرمانانش گواهي داده است با خنثيسازي تصميم آنها براي مقاومت، از ايشان يک تيپ ساده، روستايي، گيج، شجاع و بامزه ارائه ميدهد؛ به عبارت ديگر صرف نظر از رگههاي مستند يا غيرمستند روايت، بازنمايي مرزبانان بيتمايز و تيپيکال است: چه
کسي که خواندن و نوشتن ميداند، چه آنها که نميدانند چيزي از محتواي اعلاميه درنمييابند، بين راديو مسکو و برلين فرقي قائل نيستند و دست آخر بر اساس چيزي گنگ و شهودي و برادرانه تصميم به ماندن و مقاومت ميگيرند. تصوير آنها با تصور تودهاي رضاشاهي از ارتشش همخوان است و باز همچنان که لوفه ور ميگويد: «اينکه در ميان جوانان هيتلري[...] نوعي غيرت و قهرماني گولخورده وجود داشته باشد قابل انکار نيست... [اين وضعيت] آدمها را چنان در برابر احتمال ايثار قرار ميدهد که انگار در برابر سرنوشتي ناگزير ايستادهاند»5.
در نهايت بايد گفت که نمايش رگ بيش از آنکه به موضوعش بها دهد، به سرگرمي مخاطب متعهد بوده است. تأثر عاطفي تماشاگر آن «ادويهاي» است که ايوب آقاخاني گمان ميکند براي آشتيدادن مردم با غذايي که ديگر نميخورند لازم است6. به همين دلیل است که اين اثر با تلاشهاي بسيار براي خنداندن و گرياندن مخاطبانش آکنده شده است. مزهپرانيهاي متناوب به ترکي و فارسي، درآميختن آن به اصطلاح سلحشوريهاي ميهنپرستانه با لودگي، همه و همه در اين راستاست که معناي واقعياش را آشکار ميکند. در غير اين صورت، چرا بايد در پاسخ فريادهاي سربازي درمانده از برجک ديدهباني، همرزمش بانگ بردارد که «خودت را پاره پوره نکن، شنيديم»؟ و چه عجيب که اين نگاه داشتِ تئاتر در زمره کالاهاي سرگرمکننده، همچنان با استقبال بخشي از مردم روبهرو است.
1- تعبيري از هنري جيمز
2- نقل به مضمون از مقاله «روايت: بازنمايي گفتار» نوشته ريمون کنان در مجلد 4 ارغنون
3- نگاه کنيد به Constructing Nationalism in Iran,
Edited by Meir Litvak, p68-86
4- هانري لوفه ور: نيچه و عقلستيزي آلماني؛ نيچه و فاشيسم هيتلري؛ ترجمه بهروز صفدري
5- همان
6- نگاه کنيد به مصاحبه ايوب آقاخاني درباره نمايش «رگ» در سايت خبرگزاري تسنيم که نوشته است:
مخاطب ما که در مواجهه با آثار بيمنزلت و بسياري اوقات، تبليغي و تهييجي در برابر کار قرار ميگيرد، امروز مسموم شده است، دفع اين سموم از بدن او زمان ميبرد و ما بايد دوره نقاهت را در او تحمل کنيم. اما در اين دوره بايد او را با غذايي که آن را نميخورد، آشتي دهيم، در همين غذا هم بايد در ادويهجات و مواد اوليه و دستور پختش خيلي دقت کنيم... .
*دانشجوي دكتراي جامعهشناسي دانشگاه علامه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.