استعاره و زندگی روزمره
شرق: «استعاره به نظرِ بیشترِ مردم ابزاری برای تخیلِ شاعرانه و آرایشِ بلاغی است - موضوعِ زبانِ غیرِعادی است، نه زبانِ عادی و روزمره. وانگهی، استعاره فقط مشخصه زبان، یعنی واژهها تعبیر میشود، نه اندیشه یا رفتار. به همین دلیل، بیشترِ مردم فکر میکنند که بدونِ استعاره میتوانند بهطورِ کامل روزگار بگذرانند. برعکس، ما دریافتهایم که استعاره در زندگی روزمره ما نهتنها در زبان، بلکه در اندیشه و عمل نیز نفوذ دارد. ماهیتِ نظامِ مفهومی عادی ما، که اندیشه و عملمان مبتنی بر آن است، از بنیاد استعاری است».
کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم» نوشته جورج لیکاف و مارک جانسون که با ترجمه جهانشاه میرزابیگی در نشر آگاه منتشر شده است با این سطرها آغاز میشود. چنانکه از همین سطرهای آغازین برمیآید لیکاف و جانسون در این کتاب میخواهند تعابیر رایج از کاربرد استعاره را دگرگون کنند. طبق دیدگاههای رایج کارکرد استعاره صرفا در آثار ادبی و هنری است درحالیکه لیکاف و جانسون استعاره را در زندگی روزمره مردم کشف کردهاند و به کارکرد آن در زندگی روزمره پرداختهاند. آنها در بخشی از پیشگفتار کتاب از شواهدی درباره کارکرد استعاره در زندگی روزمره سخن میگویند که مغایر با نظریههای معاصرِ انگلیسی - آمریکایی زبانشناختی و فلسفی در زمینه معنی است. در این بخش از پیشگفتار آمده است: «مارک دریافته بود که بیشترِ دیدگاههای سنتی فلسفی نقشِ اندکی برای استعاره در فهمِ جهانِ ما و خودِ ما قائل هستند (اگر اصلا نقشی برای آن قبول داشته باشند). جورج شواهدِ زبانیای را کشف کرده بود که نشان میدادند استعاره در زندگی و اندیشه روزمره رایج است - شواهدی که با هیچکدام از نظریههای معاصرِ انگلیسی - آمریکایی در زمینه معنی، هم در فلسفه و هم در
زبانشناسی، سازگار نبودند. استعاره بهطورِ سنتی در این دو رشته در درجه دوم اهمیت قرار داشت. درعوض، ما در این احساس شریک بودیم که استعاره نقشِ مرکزی دارد، و شاید در زمینه ارائه یک توصیفِ کافی برای فهم، نقشِ کلیدی هم ایفا میکند». کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم» از 30 فصل تشکیل شده است. عنوانهای این فصلها بهترتیب عبارتند از: «مفاهیمی که با آنها زندگی میکنیم»، «نظاممندی مفاهیم استعاری»، «نظاممندی استعاری: برجستهسازی و پنهانسازی»، «استعارههای جهتی - فضایی»، «استعاره و انسجام فرهنگی»، «استعارههای هستیشناسی»، «انسانانگاری»، «کنایه»، «چالشها در برابرِ انسجامِ استعاری»، «چند مثال»، «ماهیت جزیی ساختاربخشی استعاری»، «چگونه نظامِ مفهومی ما ریشهدار میشود؟»، «استعارههای ساختاری»، «علیت: تا حدی نوظهور و تا حدی استعاری»، «ساختاربخشی منسجم تجربه»، «انسجامِ استعاری»، «انسجامهای پیچیده در میان استعارهها»، «برخی پیامدهای نظریههای ساختارِ مفهومی»، «تعریف و فهم»، «استعاره چگونه به صورت معنی میدهد»، «معنای جدید»، «خلقِ شباهت»، «استعاره، حقیقت و کنش»، «صدق، حقیقت»، «افسانههای عینگرایی و
ذهنگرایی»، «افسانه عینگرایی در فلسفه و زبانشناسی غرب»، «استعاره چگونه محدودیتهای افسانه عینگرایی را آشکار میسازد»، «برخی نارساییهای افسانه ذهنگرایی»، «بدیلِ تجربهگرا: دادنِ معنای جدید به افسانه قدیمی» و «فهم».
بعد از این 30 فصل پسگفتاری کوتاه آمده و سپس پسگفتاری بلند که نویسندگان در سال 2003، دو دهه بعد از نوشتن کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم»، بر این کتاب نوشتهاند. در آغاز این پسگفتار دوم درباره تأثیر این کتاب آمده است: «این کتابِ کوچک به راهها و روشهایی بر مطالعه ذهن انسان تأثیر گذاشته است که ما دو دهه پیش وقتی آن را مینوشتیم حتی تصورش را هم نمیتوانستیم بکنیم. انگیزه اصلی ما توجه خوانندگان در سرتاسرِ دنیا به واقعیتهای، غالبا زیبا، گاهی نگرانکننده، اما همواره عمیقِ اندیشه استعاری روزمره بود. با در کانون توجه قراردادنِ اندیشه استعاری، این کتاب نیاز به بازاندیشی در برخی از بنیادیترین ایدهها در مطالعه ذهن را آشکار ساخت: معنی، حقیقت، ماهیتِ اندیشه، و نقشِ بدن در شکلدادن به ذهن. در نتیجه، پیآمدهای فراگیری در اکثرِ رشتهها داشته است - نهتنها در زبانشناسی، علومِ شناختی و فلسفه، بلکه همچنین در مطالعه ادبیات، سیاست، حقوق، روانشناسی بالینی، و حتی ریاضیات و فلسفه علم».
کتاب همچنین با مقالهای همراه است از جورج لیکاف، یکی از نویسندگان کتاب، با عنوان «نظریه معاصر استعاره». در آغاز این مقاله دو مصراع از دو شاعر آمده است؛ یکی مصراع «آرام و باوقار به آن شبِ خوب وارد نشو» از دیلان توماس و دیگری «مرگ مادرِ زیبایی است...» از والاس استیوِن. لیکاف آنگاه با اشاره به این دو مصراع مقدمه مقاله را اینگونه آغاز میکند: «این دو مصراع معروف از توماس و استیوِن مثالهایی از آن چیزی هستند که نظریهپردازانِ کلاسیک، دستکم از زمانِ ارسطو، بهعنوانِ استعاره به آنها اشاره کردهاند: مواردی از زبانِ جدید شعر که در آن واژههایی چون مادر، رفتن و شب در معانی عادی روزمره خود به کار نمیروند. در نظریههای کلاسیکِ زبان، استعاره مسئله زبان است نه اندیشه. فرض میشد که عبارتهای استعاری با قلمرو زبانِ عادی روزمره متناقضاند: زبانِ روزمره فاقدِ استعاره است، و استعاره از سازوکارهای خارج از قلمروِ زبان عادی متعارف استفاده میکند. این نظریه کلاسیک چنان در طولِ قرنها بدیهی تلقی شد که بسیاری افراد نمیدانستند که درواقع این فقط یک نظریه است. این نظریه نهتنها درست دانسته میشد، بلکه آن را تعریفی [یا طبقِ
تعریف] تعبیر میکردند. واژه استعاره به صورتِ یک عبارتِ زبانی یا شعری جدید تعریف میشد که در آن یک یا چند واژه متعلقِ به یک مفهوم خارج از معنی متعارفِ آن مفهوم به منظورِ بیانِ یک مفهوم مشابه به کار میرفتند. اما این موضوعها مسئله تعریف نیستند، بلکه پرسشهای تجربیاند. در مقام یک دانشپیشه یا زبانشناسِ شناختی میتوان پرسید: کدام تعمیمها بر عبارتهای زبانیای حاکماند که در دیدگاه کلاسیک آنها را استعارهای یا شعری مینامند؟ وقتی این پرسش با دقت پاسخ داده شود، معلوم میشود که نظریه کلاسیک نادرست است.
شرق: «استعاره به نظرِ بیشترِ مردم ابزاری برای تخیلِ شاعرانه و آرایشِ بلاغی است - موضوعِ زبانِ غیرِعادی است، نه زبانِ عادی و روزمره. وانگهی، استعاره فقط مشخصه زبان، یعنی واژهها تعبیر میشود، نه اندیشه یا رفتار. به همین دلیل، بیشترِ مردم فکر میکنند که بدونِ استعاره میتوانند بهطورِ کامل روزگار بگذرانند. برعکس، ما دریافتهایم که استعاره در زندگی روزمره ما نهتنها در زبان، بلکه در اندیشه و عمل نیز نفوذ دارد. ماهیتِ نظامِ مفهومی عادی ما، که اندیشه و عملمان مبتنی بر آن است، از بنیاد استعاری است».
کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم» نوشته جورج لیکاف و مارک جانسون که با ترجمه جهانشاه میرزابیگی در نشر آگاه منتشر شده است با این سطرها آغاز میشود. چنانکه از همین سطرهای آغازین برمیآید لیکاف و جانسون در این کتاب میخواهند تعابیر رایج از کاربرد استعاره را دگرگون کنند. طبق دیدگاههای رایج کارکرد استعاره صرفا در آثار ادبی و هنری است درحالیکه لیکاف و جانسون استعاره را در زندگی روزمره مردم کشف کردهاند و به کارکرد آن در زندگی روزمره پرداختهاند. آنها در بخشی از پیشگفتار کتاب از شواهدی درباره کارکرد استعاره در زندگی روزمره سخن میگویند که مغایر با نظریههای معاصرِ انگلیسی - آمریکایی زبانشناختی و فلسفی در زمینه معنی است. در این بخش از پیشگفتار آمده است: «مارک دریافته بود که بیشترِ دیدگاههای سنتی فلسفی نقشِ اندکی برای استعاره در فهمِ جهانِ ما و خودِ ما قائل هستند (اگر اصلا نقشی برای آن قبول داشته باشند). جورج شواهدِ زبانیای را کشف کرده بود که نشان میدادند استعاره در زندگی و اندیشه روزمره رایج است - شواهدی که با هیچکدام از نظریههای معاصرِ انگلیسی - آمریکایی در زمینه معنی، هم در فلسفه و هم در
زبانشناسی، سازگار نبودند. استعاره بهطورِ سنتی در این دو رشته در درجه دوم اهمیت قرار داشت. درعوض، ما در این احساس شریک بودیم که استعاره نقشِ مرکزی دارد، و شاید در زمینه ارائه یک توصیفِ کافی برای فهم، نقشِ کلیدی هم ایفا میکند». کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم» از 30 فصل تشکیل شده است. عنوانهای این فصلها بهترتیب عبارتند از: «مفاهیمی که با آنها زندگی میکنیم»، «نظاممندی مفاهیم استعاری»، «نظاممندی استعاری: برجستهسازی و پنهانسازی»، «استعارههای جهتی - فضایی»، «استعاره و انسجام فرهنگی»، «استعارههای هستیشناسی»، «انسانانگاری»، «کنایه»، «چالشها در برابرِ انسجامِ استعاری»، «چند مثال»، «ماهیت جزیی ساختاربخشی استعاری»، «چگونه نظامِ مفهومی ما ریشهدار میشود؟»، «استعارههای ساختاری»، «علیت: تا حدی نوظهور و تا حدی استعاری»، «ساختاربخشی منسجم تجربه»، «انسجامِ استعاری»، «انسجامهای پیچیده در میان استعارهها»، «برخی پیامدهای نظریههای ساختارِ مفهومی»، «تعریف و فهم»، «استعاره چگونه به صورت معنی میدهد»، «معنای جدید»، «خلقِ شباهت»، «استعاره، حقیقت و کنش»، «صدق، حقیقت»، «افسانههای عینگرایی و
ذهنگرایی»، «افسانه عینگرایی در فلسفه و زبانشناسی غرب»، «استعاره چگونه محدودیتهای افسانه عینگرایی را آشکار میسازد»، «برخی نارساییهای افسانه ذهنگرایی»، «بدیلِ تجربهگرا: دادنِ معنای جدید به افسانه قدیمی» و «فهم».
بعد از این 30 فصل پسگفتاری کوتاه آمده و سپس پسگفتاری بلند که نویسندگان در سال 2003، دو دهه بعد از نوشتن کتاب «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم»، بر این کتاب نوشتهاند. در آغاز این پسگفتار دوم درباره تأثیر این کتاب آمده است: «این کتابِ کوچک به راهها و روشهایی بر مطالعه ذهن انسان تأثیر گذاشته است که ما دو دهه پیش وقتی آن را مینوشتیم حتی تصورش را هم نمیتوانستیم بکنیم. انگیزه اصلی ما توجه خوانندگان در سرتاسرِ دنیا به واقعیتهای، غالبا زیبا، گاهی نگرانکننده، اما همواره عمیقِ اندیشه استعاری روزمره بود. با در کانون توجه قراردادنِ اندیشه استعاری، این کتاب نیاز به بازاندیشی در برخی از بنیادیترین ایدهها در مطالعه ذهن را آشکار ساخت: معنی، حقیقت، ماهیتِ اندیشه، و نقشِ بدن در شکلدادن به ذهن. در نتیجه، پیآمدهای فراگیری در اکثرِ رشتهها داشته است - نهتنها در زبانشناسی، علومِ شناختی و فلسفه، بلکه همچنین در مطالعه ادبیات، سیاست، حقوق، روانشناسی بالینی، و حتی ریاضیات و فلسفه علم».
کتاب همچنین با مقالهای همراه است از جورج لیکاف، یکی از نویسندگان کتاب، با عنوان «نظریه معاصر استعاره». در آغاز این مقاله دو مصراع از دو شاعر آمده است؛ یکی مصراع «آرام و باوقار به آن شبِ خوب وارد نشو» از دیلان توماس و دیگری «مرگ مادرِ زیبایی است...» از والاس استیوِن. لیکاف آنگاه با اشاره به این دو مصراع مقدمه مقاله را اینگونه آغاز میکند: «این دو مصراع معروف از توماس و استیوِن مثالهایی از آن چیزی هستند که نظریهپردازانِ کلاسیک، دستکم از زمانِ ارسطو، بهعنوانِ استعاره به آنها اشاره کردهاند: مواردی از زبانِ جدید شعر که در آن واژههایی چون مادر، رفتن و شب در معانی عادی روزمره خود به کار نمیروند. در نظریههای کلاسیکِ زبان، استعاره مسئله زبان است نه اندیشه. فرض میشد که عبارتهای استعاری با قلمرو زبانِ عادی روزمره متناقضاند: زبانِ روزمره فاقدِ استعاره است، و استعاره از سازوکارهای خارج از قلمروِ زبان عادی متعارف استفاده میکند. این نظریه کلاسیک چنان در طولِ قرنها بدیهی تلقی شد که بسیاری افراد نمیدانستند که درواقع این فقط یک نظریه است. این نظریه نهتنها درست دانسته میشد، بلکه آن را تعریفی [یا طبقِ
تعریف] تعبیر میکردند. واژه استعاره به صورتِ یک عبارتِ زبانی یا شعری جدید تعریف میشد که در آن یک یا چند واژه متعلقِ به یک مفهوم خارج از معنی متعارفِ آن مفهوم به منظورِ بیانِ یک مفهوم مشابه به کار میرفتند. اما این موضوعها مسئله تعریف نیستند، بلکه پرسشهای تجربیاند. در مقام یک دانشپیشه یا زبانشناسِ شناختی میتوان پرسید: کدام تعمیمها بر عبارتهای زبانیای حاکماند که در دیدگاه کلاسیک آنها را استعارهای یا شعری مینامند؟ وقتی این پرسش با دقت پاسخ داده شود، معلوم میشود که نظریه کلاسیک نادرست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.