آیا منزلت یارانهبگیران در خطر است؟
با آغاز اجرای تکلیف دولت برای قطع یارانه پردرآمدترین سه دهک جامعه و حذف 700 هزار نفر در انتهای شهریور موضوع یارانه داغ شده است. یارانه برگردان واژه سوبسید و به معنای از روی یاری کاریکردن است. همانطور که از معنای این واژه برمیآید هر نوع پرداخت و تخصیص نقدی یا غیرنقدی دولت به افراد، شرکتها و... برای یاریرسانی به آنان در حوزهای خاص را یارانه میگویند.بررسی تطبیقی کشورهای مختلف نشان میدهد انواع مختلفی از یارانه در سراسر دنیا وجود دارد؛ یارانه هزینه زندگی کودک، تحصیل، مواد غذایی، حملونقل عمومی، زنان سرپرست خانوار، مسکن و... از جمله این موارد هستند. نکته قابل تأمل درباره یارانهها آن است که هیچ کدام از آنها در هیچجای جهان به کل جامعه تعلق نمیگیرد. به عبارت دیگر بودجهها برای یاریرساندن به موضوع و افرادی ویژه تخصیص داده میشود. برای مثال یارانه تأمین زندگی کودکان تنها به خانوادههایی اعطا میشود که فرزندانی شش یا 10 ساله داشته باشند، یارانه زنان سرپرست خانوار به کسانی اعطا میشود که سرپرست خانوار باشند، این موضوع درباره همه انواع یارانه صدق میکند.تفاوت اعطای یارانه در کشورها و موضوعات مختلف در آن است که یارانه به کل جامعه هدف (که محدود است) پرداخت شود یا به کسانی که بر اساس آزمون وسع توان مالی پایینی دارند تعلق گیرد. برای مثال تمام کسانی که فرزند دارند یارانه دریافت کنند، یا تنها کسانی که نیازمند هستند، مستحق دریافت یارانه باشند. بنابراین بدیهی است که اعطای یارانه به کل جامعه بیمعنی است. اگرچه آزمون وسع مزایای فراوانی دارد که بر هیچ کس پوشیده نیست (همچون تخصیص منابع بیشتر به نیازمندان) با این حال جناحهای سیاسی در کشورهای مختلف معمولا معایبی برای آن برمیشمارند. از جمله آنکه آزمون وسع منزلت اجتماعی دریافتکنندگان یارانه را تحت تأثیر قرار داده و آنان را وصلهای اضافه بر جامعه تلقی میکند.حال که دولت تکلیف قانونی خود برای قطع یارانه افراد برخوردار را آغاز کرده است، برخی افراد استدلال فوق را مبنای نقد خود قرار داده و حذف یارانه سه دهک بالایی جامعه را مایه وهن سایر دریافتکنندگان یارانه میدانند. اما آیا واقعا این استدلال صحیح است؟ جدای از پاسخ به این سؤال که آزمون وسع باعث سرخوردگی یارانهبگیران میشود یا خیر، واقعیت آن است که منتقدان این موضوع یک اختلاف اساسی میان آزمون وسع و غربالگری را فراموش میکنند.آزمون وسع اقدام فعالانه متقاضی برای اثبات نیازمندی خود و صلاحیت دریافت کمک مالی در موضوعی خاص یا به طور کلی امور زندگی است. این آزمون در سازمانهای حمایتی همچون کمیته امداد و بهزیستی انجام میشود. این سازمانها برای تأیید صلاحیت متقاضی برای دریافت کمک اقداماتی همچون بررسی منزل مسکونی متقاضی، تحقیقات محلی و... را انجام میدهند. این در حالی است که در فرایند قطع یارانه افراد برخوردار، دولت نقش فعالانه داشته و شهروندان اقدام خاصی انجام نمیدهند.
نکته مهم دیگر آن است که در فرایند آزمون استطاعت افراد محدودی از جامعه به عنوان نیازمند دریافت کمک مالی از طرف دولت معرفی میشوند. همین موضوع است که باعث میشود این افراد برچسب نیازمندبودن را دریافت کنند، اتفاقی که درباره شهروندانی که عضو سازمانهای حمایتی همچون کمیته امداد هستند نیز رخ میدهد. اما در فرایند غربالگری دولت برای حذف سه دهک، موضوع برعکس است؛ یعنی بخش محدودی از جامعه حذف شده و همچنان بیش از 70 درصد جامعه یارانه نقدی دریافت میکنند. این موضوع زمانی پررنگتر میشود که مشاهده میکنیم رویه دولت تاکنون حذف یارانه تعداد بسیار کمتري از خانوارهای متعلق به سه دهک بالای درآمدی است.
به عبارت سادهتر اقدام دولت در قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی جامعه به معنای باقیگذاشتن نیازمندان در لیست یارانهبگیران نیست، بلکه تلاش برای کنارنهادن کسانی است که بیش از سایرین از یارانههای دولتی استفاده کردهاند. آنچنان که بسیاری از متخصصان نیز اشاره میکنند دولت مبالغ هنگفتی را در قالب یارانه پنهان به طور غیرمستقیم به افراد و گروهها اختصاص داده است که دهکهای بالای درآمدی به دلیل امکان استفاده بیشترشان از محصولات انرژیبر و... بیشترین سهم از این نوع یارانه را میبرند.
به عبارت دیگر قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی از دریافت یارانه نقدی به معنی بازتوزیع منابع است و کارکردی مشابه مالیات دارد؛ یعنی از طریق حذف یارانه نقدی، بخشی از تمرکز ثروت در دهکهای بالایی جامعه به دهکهای پایینی سرریز میشود. این موضوع در عنوان اقدام دولت نیز نمایان است، قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی جامعه به معنی انتخاب افراد برخوردار است، نه انتخاب نیازمندان به یارانه! جالب آنکه بر اساس نظر کارشناسان یافتن نیازمندان نسبت به ثروتمندان کاری بسیار آسانتر است. بنابراین یکی از دلایل پذیرش دشواری تعیین سه دهک بالایی از طرف دولت در کنار سایر دلایل میتواند احترام به عزت نفس و منزلت اجتماعی افراد باشد.
*کارشناس مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه
با آغاز اجرای تکلیف دولت برای قطع یارانه پردرآمدترین سه دهک جامعه و حذف 700 هزار نفر در انتهای شهریور موضوع یارانه داغ شده است. یارانه برگردان واژه سوبسید و به معنای از روی یاری کاریکردن است. همانطور که از معنای این واژه برمیآید هر نوع پرداخت و تخصیص نقدی یا غیرنقدی دولت به افراد، شرکتها و... برای یاریرسانی به آنان در حوزهای خاص را یارانه میگویند.بررسی تطبیقی کشورهای مختلف نشان میدهد انواع مختلفی از یارانه در سراسر دنیا وجود دارد؛ یارانه هزینه زندگی کودک، تحصیل، مواد غذایی، حملونقل عمومی، زنان سرپرست خانوار، مسکن و... از جمله این موارد هستند. نکته قابل تأمل درباره یارانهها آن است که هیچ کدام از آنها در هیچجای جهان به کل جامعه تعلق نمیگیرد. به عبارت دیگر بودجهها برای یاریرساندن به موضوع و افرادی ویژه تخصیص داده میشود. برای مثال یارانه تأمین زندگی کودکان تنها به خانوادههایی اعطا میشود که فرزندانی شش یا 10 ساله داشته باشند، یارانه زنان سرپرست خانوار به کسانی اعطا میشود که سرپرست خانوار باشند، این موضوع درباره همه انواع یارانه صدق میکند.تفاوت اعطای یارانه در کشورها و موضوعات مختلف در آن است که یارانه به کل جامعه هدف (که محدود است) پرداخت شود یا به کسانی که بر اساس آزمون وسع توان مالی پایینی دارند تعلق گیرد. برای مثال تمام کسانی که فرزند دارند یارانه دریافت کنند، یا تنها کسانی که نیازمند هستند، مستحق دریافت یارانه باشند. بنابراین بدیهی است که اعطای یارانه به کل جامعه بیمعنی است. اگرچه آزمون وسع مزایای فراوانی دارد که بر هیچ کس پوشیده نیست (همچون تخصیص منابع بیشتر به نیازمندان) با این حال جناحهای سیاسی در کشورهای مختلف معمولا معایبی برای آن برمیشمارند. از جمله آنکه آزمون وسع منزلت اجتماعی دریافتکنندگان یارانه را تحت تأثیر قرار داده و آنان را وصلهای اضافه بر جامعه تلقی میکند.حال که دولت تکلیف قانونی خود برای قطع یارانه افراد برخوردار را آغاز کرده است، برخی افراد استدلال فوق را مبنای نقد خود قرار داده و حذف یارانه سه دهک بالایی جامعه را مایه وهن سایر دریافتکنندگان یارانه میدانند. اما آیا واقعا این استدلال صحیح است؟ جدای از پاسخ به این سؤال که آزمون وسع باعث سرخوردگی یارانهبگیران میشود یا خیر، واقعیت آن است که منتقدان این موضوع یک اختلاف اساسی میان آزمون وسع و غربالگری را فراموش میکنند.آزمون وسع اقدام فعالانه متقاضی برای اثبات نیازمندی خود و صلاحیت دریافت کمک مالی در موضوعی خاص یا به طور کلی امور زندگی است. این آزمون در سازمانهای حمایتی همچون کمیته امداد و بهزیستی انجام میشود. این سازمانها برای تأیید صلاحیت متقاضی برای دریافت کمک اقداماتی همچون بررسی منزل مسکونی متقاضی، تحقیقات محلی و... را انجام میدهند. این در حالی است که در فرایند قطع یارانه افراد برخوردار، دولت نقش فعالانه داشته و شهروندان اقدام خاصی انجام نمیدهند.
نکته مهم دیگر آن است که در فرایند آزمون استطاعت افراد محدودی از جامعه به عنوان نیازمند دریافت کمک مالی از طرف دولت معرفی میشوند. همین موضوع است که باعث میشود این افراد برچسب نیازمندبودن را دریافت کنند، اتفاقی که درباره شهروندانی که عضو سازمانهای حمایتی همچون کمیته امداد هستند نیز رخ میدهد. اما در فرایند غربالگری دولت برای حذف سه دهک، موضوع برعکس است؛ یعنی بخش محدودی از جامعه حذف شده و همچنان بیش از 70 درصد جامعه یارانه نقدی دریافت میکنند. این موضوع زمانی پررنگتر میشود که مشاهده میکنیم رویه دولت تاکنون حذف یارانه تعداد بسیار کمتري از خانوارهای متعلق به سه دهک بالای درآمدی است.
به عبارت سادهتر اقدام دولت در قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی جامعه به معنای باقیگذاشتن نیازمندان در لیست یارانهبگیران نیست، بلکه تلاش برای کنارنهادن کسانی است که بیش از سایرین از یارانههای دولتی استفاده کردهاند. آنچنان که بسیاری از متخصصان نیز اشاره میکنند دولت مبالغ هنگفتی را در قالب یارانه پنهان به طور غیرمستقیم به افراد و گروهها اختصاص داده است که دهکهای بالای درآمدی به دلیل امکان استفاده بیشترشان از محصولات انرژیبر و... بیشترین سهم از این نوع یارانه را میبرند.
به عبارت دیگر قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی از دریافت یارانه نقدی به معنی بازتوزیع منابع است و کارکردی مشابه مالیات دارد؛ یعنی از طریق حذف یارانه نقدی، بخشی از تمرکز ثروت در دهکهای بالایی جامعه به دهکهای پایینی سرریز میشود. این موضوع در عنوان اقدام دولت نیز نمایان است، قطع یارانه نقدی سه دهک بالایی جامعه به معنی انتخاب افراد برخوردار است، نه انتخاب نیازمندان به یارانه! جالب آنکه بر اساس نظر کارشناسان یافتن نیازمندان نسبت به ثروتمندان کاری بسیار آسانتر است. بنابراین یکی از دلایل پذیرش دشواری تعیین سه دهک بالایی از طرف دولت در کنار سایر دلایل میتواند احترام به عزت نفس و منزلت اجتماعی افراد باشد.
*کارشناس مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.