|

انگیزه یادگیری دانش تاریخ کجاست؟

کامل حسینی. معلم

درس تاریخ جدا از دوره ابتدایی به‌صورت چندین درس مستقل بخشی از کتاب مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه را به خود اختصاص داده است و از آن به عنوان مجموعه‌ای از دانستنی‌های ضروری و مفید برای دانش‌آموزان نامبرده می‌شود؛ بنابراین به اهمیت هدفمند ایجاد انگیزه به عنوان گام نخست در لابه‌لای محتوای درس‌های تاریخ از این نقطه‌نظر باید نگریست و پرسید که شرح اهداف یادگیری درس‌های تاریخ دوره متوسطه اول کجا است؟ اگر بار دیگر و پس از چاپ مجدد کتاب مطالعات اجتماعی برای آغاز سال نو با دید دقیق به اهمیت بحث، ایجاد انگیزه به مجموعه درس‌های تاریخ دوره متوسطه بنگریم در عین ادراک انبوه نقاط مثبت و تأثیر‌گذار لابه‌لای درس‌ها اما حفرهایی در ژرفای محتوای درس‌های تاریخ خواهیم دید.

در نخستین درس از مجموعه درس‌های تاریخ مطالعات هفتم، تنها بخش بسیار کوتاه درباره اهمیت و فایده بررسی گذشته جوامع یعنی دانش تاریخ آن برای دانش‌آموزان گفته شده است، در‌حالی‌که بهتر بود یک درس تمام یا بخشی بزرگ از یک درس درباره فواید و اهمیت دانش تاریخ اختصاص داده شود. البته در اینجا باید دو نکته مهم لحاظ شود: نخست اینکه غرض نگارنده به‌هیچ‌وجه در شرح کارکرد فلسفی و عقلانی دانش تاریخ در حد تخصصی مملو از مفاهیم گنگ و مطالب مفصل نیست، بلکه کافی است فواید کلی تاریخ با زبان ساده همراه با مثال‌های آشنای تاریخی گنجانده شود. نکته دیگر اینکه موکول‌کردن بخشی از این وظیفه ایجاد انگیزه بر عهده دبیران اگر‌چه تا حدودی می‌تواند کارآمدی خود را به همراه داشته باشد، اما بخش مهمی از برانگیختن علاقه و هدف، مدیون محتوای غنی بیان‌شده از میان درس‌های مربوط به دانش تاریخ است؛ زیرا دانش‌آموزان اگر‌چه از میان سخنان و توضیح‌های معلمان در روزها و هفته‌های بعدی و حتی آزمون‌ها مطالبی را فرا‌می‌گیرند، اما این‌گونه مطالب در ذهنیت برخی دانش‌آموزان بسیار جزئی و حتی مفاهیم ناقص یا گنگی را تشکیل می‌دهد، مگر در شرایطی که توضیح دبیران درباره درک اهمیت دانش تاریخ تا حدودی بر مطالب درس قرابت و هم‌پوشانی داشته باشند. در واقع، طبق معمول انگیزهای چندانی از ذهن دانش‌آموزان نسبت به مطالبی که در کتاب مطرح نمی‌شود بر نمی‌خیزد مگر فقط در صورت طرح آنها برای فعالیت‌های خارج کلاس و در جست‌و‌جوی کتابخانه‌ای که از قضا فقر کتابخانه‌ها در برخی مدارس مانع تحقق چنین فعالیت‌هایی خواهند شد. از طرفی دیگر نیز دوره اول متوسطه مانند فضای علمی و اقتضای شرایط دانشگاه نیست که در آن بیشترین بحث و تأمل به خود دانش‌آموزان واگذار شود، بلکه اقتضای دانش آنها این است که مطالب معینی در کتاب درسی به توضیح بهتر فواید مطالعه تاریخ بپردازد تا اولین گام امید در راه ایجاد انگیزه برداشته شود. امیدواریم ویرایش‌های بعدی در پرکردن این حفره‌ها گامی رو به جلو بردارند تا انگیزش دانش‌آموزان برای یادگیری دانستنی‌ها، درک و تحلیل رویدادهای تاریخی متناسب با سطح دانش آنها همچنان شکل استوارتری به خود بگیرد.

درس تاریخ جدا از دوره ابتدایی به‌صورت چندین درس مستقل بخشی از کتاب مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه را به خود اختصاص داده است و از آن به عنوان مجموعه‌ای از دانستنی‌های ضروری و مفید برای دانش‌آموزان نامبرده می‌شود؛ بنابراین به اهمیت هدفمند ایجاد انگیزه به عنوان گام نخست در لابه‌لای محتوای درس‌های تاریخ از این نقطه‌نظر باید نگریست و پرسید که شرح اهداف یادگیری درس‌های تاریخ دوره متوسطه اول کجا است؟ اگر بار دیگر و پس از چاپ مجدد کتاب مطالعات اجتماعی برای آغاز سال نو با دید دقیق به اهمیت بحث، ایجاد انگیزه به مجموعه درس‌های تاریخ دوره متوسطه بنگریم در عین ادراک انبوه نقاط مثبت و تأثیر‌گذار لابه‌لای درس‌ها اما حفرهایی در ژرفای محتوای درس‌های تاریخ خواهیم دید.

در نخستین درس از مجموعه درس‌های تاریخ مطالعات هفتم، تنها بخش بسیار کوتاه درباره اهمیت و فایده بررسی گذشته جوامع یعنی دانش تاریخ آن برای دانش‌آموزان گفته شده است، در‌حالی‌که بهتر بود یک درس تمام یا بخشی بزرگ از یک درس درباره فواید و اهمیت دانش تاریخ اختصاص داده شود. البته در اینجا باید دو نکته مهم لحاظ شود: نخست اینکه غرض نگارنده به‌هیچ‌وجه در شرح کارکرد فلسفی و عقلانی دانش تاریخ در حد تخصصی مملو از مفاهیم گنگ و مطالب مفصل نیست، بلکه کافی است فواید کلی تاریخ با زبان ساده همراه با مثال‌های آشنای تاریخی گنجانده شود. نکته دیگر اینکه موکول‌کردن بخشی از این وظیفه ایجاد انگیزه بر عهده دبیران اگر‌چه تا حدودی می‌تواند کارآمدی خود را به همراه داشته باشد، اما بخش مهمی از برانگیختن علاقه و هدف، مدیون محتوای غنی بیان‌شده از میان درس‌های مربوط به دانش تاریخ است؛ زیرا دانش‌آموزان اگر‌چه از میان سخنان و توضیح‌های معلمان در روزها و هفته‌های بعدی و حتی آزمون‌ها مطالبی را فرا‌می‌گیرند، اما این‌گونه مطالب در ذهنیت برخی دانش‌آموزان بسیار جزئی و حتی مفاهیم ناقص یا گنگی را تشکیل می‌دهد، مگر در شرایطی که توضیح دبیران درباره درک اهمیت دانش تاریخ تا حدودی بر مطالب درس قرابت و هم‌پوشانی داشته باشند. در واقع، طبق معمول انگیزهای چندانی از ذهن دانش‌آموزان نسبت به مطالبی که در کتاب مطرح نمی‌شود بر نمی‌خیزد مگر فقط در صورت طرح آنها برای فعالیت‌های خارج کلاس و در جست‌و‌جوی کتابخانه‌ای که از قضا فقر کتابخانه‌ها در برخی مدارس مانع تحقق چنین فعالیت‌هایی خواهند شد. از طرفی دیگر نیز دوره اول متوسطه مانند فضای علمی و اقتضای شرایط دانشگاه نیست که در آن بیشترین بحث و تأمل به خود دانش‌آموزان واگذار شود، بلکه اقتضای دانش آنها این است که مطالب معینی در کتاب درسی به توضیح بهتر فواید مطالعه تاریخ بپردازد تا اولین گام امید در راه ایجاد انگیزه برداشته شود. امیدواریم ویرایش‌های بعدی در پرکردن این حفره‌ها گامی رو به جلو بردارند تا انگیزش دانش‌آموزان برای یادگیری دانستنی‌ها، درک و تحلیل رویدادهای تاریخی متناسب با سطح دانش آنها همچنان شکل استوارتری به خود بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.