به بهانه اجراي نمايش «هر آنچه که دوست داري از دست خواهي داد» در سالن هامون
داناي کل بر صندلي تمشيت ساواک
محمدحسن خدايي. منتقد
بحران روايت در نمايش «هر آنچه که دوست داري از دست خواهي داد»، بهتدريج به اوج ميرسد و گويي تنها اين نيروي هولناک ساواک است که بحران را مهار ميکند. لحن بازيگوش، نسبيباور و سرخوش اجرا، همچون يک ميدان نيرو عمل ميکند تا هر نوع تمناي بهدستآوردن را ناممکن کند. چراکه ايده مرکزي اجرا بر حرمان بنا شده. از همان ابتدا که «کمال کوچکي سيگارودي»، با حيرتمندي ابدي، نشسته بر صندلي خانه، به روبهرو خيره شده و صداي «مهين» يا همان راوي محذون نمايش، سرگذشت پرفرازونشيب او را بيان ميکند، ميشود حدس زد که سياست اجرا گشوده بر روايتگري است تا نمايشگري. يک روايتگري نامعتبر که مدام دچار وقفه شده و ابطالپذيري ميشود. وحيد منتظري به تاريخ معاصر ميپردازد اما سرگذشت شخصيتها را به سرانجامي تاريخي نميسپارد. روايت مملو است از گسست و منطق پسامدرنيستي در مرکززدايي و بازنمايي سوژههاي به انقياد کشيدهشده، آنهم به ميانجي يک قدرت کمابيش نامتعين فرامتني که ميشود داناي کل خطابش کرد. جالب آنکه تعين تاريخي اجرا مربوط است به فضاي پرالتهاب انقلاب 57، همان دوراني که نظام پادشاهي در حال فروپاشي است و نظمي تازه در حال استقرار. دوراني که ارزشهاي حکومت محمدرضا شاه دچار بحران شده و جامعه در آستانه دگرگوني و آرمانگرايي انقلابي است. اما وحيد منتظري چندان در قيد اين عينيت رئاليستي وضعيت سياسي نميماند و هر نوع قطعيت را به محاق برده و از کار مياندازد. بنابراين مناسبات شخصيتها نه بر اساس احياي امر سياسي که به ميانجي مداخله يک داناي کل دچار دگرديسي و بحران ميشود. ديگر چندان «در آستانه انقلاب بودن» اهميت ندارد و پرسش اصلي در باب آن نويسندهاي است که با فرم رمان، سرنوشت آدمها را رقم ميزند. رماني که بر ازدسترفتن هر آنچه انسانها دوست ميدارند تأکيد دارد و در مقابل اقتدار نويسنده، هر نوع مقاومت و سوژگاني را امري محال فرض ميکند. با آنکه اجرا سرخوشانه است اما رهايي و رستگاري را هم بشارت نميدهد.
وحيد منتظري در مقام نويسنده و کارگردان، در ابتدا با لحني نوستالژيک سرگذشت «کمال کوچکي سيگارودي» را روايت ميکند. کسي که براي رسيدن به اهداف خويش، هر نوع آرمان و اخلاقيات را پس ميزند و در نهايت مأمور ساواک ميشود. «کمال» شمايل جذابي است از جوانان آرمانگرايي که براي بالارفتن از پلکان موفقيت، دست از آرمانهاي خود شسته و به سياست واقعي پناه برده و حال روزگارشان به ملال و دلزدگي کشيده. از طرف ديگر با شخصيت «مهين» روبهرو هستيم که نويسنده رمانهاي نخبهگراست و همچنين خالق شخصيت «کمال». مهين عاشق کمال شده و در جايي از روايت با يک مداخله پسامدرنيستي، به ملاقات معشوق ميرود. همان لحظهاي که کمال در يک تصميم سرنوشتساز به کافه نادري رفته تا با سرکشيدن يک فنجان قهوه آغشته به سيانور خودکشي کند. ملاقات کمال و ميهن، مقدمهاي است بر آشنايي و علاقه. اما نکته اينجاست که جهان نويسنده و شخصيتهاي مخلوق، نميتواند به وصال ختم شود. بنابراين بار ديگر ايده ازدسترفتن هر آنچه که دوست ميداريم، پيدا شده و اين بار داناي کل بر صحنه ظاهر ميشود تا روايت، غايت خود را پي بگيرد. داناي کل گويا نويسندهاي است گرفتار معيشت که به غير از
پنير چيزي براي خوردن ندارد و در انتها خطابهاي در باب سرنوشت مهين و کمال بعد از خروج از کافه نادري بيان ميکند که چگونه ترور خواهند شد و به آنچه دوست دارند، نخواهند رسيد. از قضا در همان لحظه که گويا ايده اصلي نمايش در حال شکستخوردن است و فيگور داناي کل قرار است به آنچه که دوست دارد دست يابد، ناگهان کمال را ميبينيم که در جايگاه يک مأمور ساواک، داناي کل را بر صندلي تمشيت نشانده و دستور به تغييردادن روايت رمان ميدهد تا ايده اصلي اجرا نجات يابد و حتي داناي کل هم آنچه را که ميخواهد از دست بدهد.
اجراي «هر آنچه که دوست داري از دست خواهي داد» را ميتوان ذيل تئاتر پسامدرنيستي صورتبندي کرد که اقتدار راوي را بحراني کرده و تاريخ معاصر را بازيگوشانه روايت ميکند. طراحي نور و لباس و صحنه، خلاقانه و بازي سعيد زارعي و فاطيما بهارمست اميدبخش است. اما همچنان ميتوان نسبت به لحن سرخوشانه اجرا از اين بابت که آيا به سياستزدايي منجر خواهد شد، ترديد روا داشت.
بحران روايت در نمايش «هر آنچه که دوست داري از دست خواهي داد»، بهتدريج به اوج ميرسد و گويي تنها اين نيروي هولناک ساواک است که بحران را مهار ميکند. لحن بازيگوش، نسبيباور و سرخوش اجرا، همچون يک ميدان نيرو عمل ميکند تا هر نوع تمناي بهدستآوردن را ناممکن کند. چراکه ايده مرکزي اجرا بر حرمان بنا شده. از همان ابتدا که «کمال کوچکي سيگارودي»، با حيرتمندي ابدي، نشسته بر صندلي خانه، به روبهرو خيره شده و صداي «مهين» يا همان راوي محذون نمايش، سرگذشت پرفرازونشيب او را بيان ميکند، ميشود حدس زد که سياست اجرا گشوده بر روايتگري است تا نمايشگري. يک روايتگري نامعتبر که مدام دچار وقفه شده و ابطالپذيري ميشود. وحيد منتظري به تاريخ معاصر ميپردازد اما سرگذشت شخصيتها را به سرانجامي تاريخي نميسپارد. روايت مملو است از گسست و منطق پسامدرنيستي در مرکززدايي و بازنمايي سوژههاي به انقياد کشيدهشده، آنهم به ميانجي يک قدرت کمابيش نامتعين فرامتني که ميشود داناي کل خطابش کرد. جالب آنکه تعين تاريخي اجرا مربوط است به فضاي پرالتهاب انقلاب 57، همان دوراني که نظام پادشاهي در حال فروپاشي است و نظمي تازه در حال استقرار. دوراني که ارزشهاي حکومت محمدرضا شاه دچار بحران شده و جامعه در آستانه دگرگوني و آرمانگرايي انقلابي است. اما وحيد منتظري چندان در قيد اين عينيت رئاليستي وضعيت سياسي نميماند و هر نوع قطعيت را به محاق برده و از کار مياندازد. بنابراين مناسبات شخصيتها نه بر اساس احياي امر سياسي که به ميانجي مداخله يک داناي کل دچار دگرديسي و بحران ميشود. ديگر چندان «در آستانه انقلاب بودن» اهميت ندارد و پرسش اصلي در باب آن نويسندهاي است که با فرم رمان، سرنوشت آدمها را رقم ميزند. رماني که بر ازدسترفتن هر آنچه انسانها دوست ميدارند تأکيد دارد و در مقابل اقتدار نويسنده، هر نوع مقاومت و سوژگاني را امري محال فرض ميکند. با آنکه اجرا سرخوشانه است اما رهايي و رستگاري را هم بشارت نميدهد.
وحيد منتظري در مقام نويسنده و کارگردان، در ابتدا با لحني نوستالژيک سرگذشت «کمال کوچکي سيگارودي» را روايت ميکند. کسي که براي رسيدن به اهداف خويش، هر نوع آرمان و اخلاقيات را پس ميزند و در نهايت مأمور ساواک ميشود. «کمال» شمايل جذابي است از جوانان آرمانگرايي که براي بالارفتن از پلکان موفقيت، دست از آرمانهاي خود شسته و به سياست واقعي پناه برده و حال روزگارشان به ملال و دلزدگي کشيده. از طرف ديگر با شخصيت «مهين» روبهرو هستيم که نويسنده رمانهاي نخبهگراست و همچنين خالق شخصيت «کمال». مهين عاشق کمال شده و در جايي از روايت با يک مداخله پسامدرنيستي، به ملاقات معشوق ميرود. همان لحظهاي که کمال در يک تصميم سرنوشتساز به کافه نادري رفته تا با سرکشيدن يک فنجان قهوه آغشته به سيانور خودکشي کند. ملاقات کمال و ميهن، مقدمهاي است بر آشنايي و علاقه. اما نکته اينجاست که جهان نويسنده و شخصيتهاي مخلوق، نميتواند به وصال ختم شود. بنابراين بار ديگر ايده ازدسترفتن هر آنچه که دوست ميداريم، پيدا شده و اين بار داناي کل بر صحنه ظاهر ميشود تا روايت، غايت خود را پي بگيرد. داناي کل گويا نويسندهاي است گرفتار معيشت که به غير از
پنير چيزي براي خوردن ندارد و در انتها خطابهاي در باب سرنوشت مهين و کمال بعد از خروج از کافه نادري بيان ميکند که چگونه ترور خواهند شد و به آنچه دوست دارند، نخواهند رسيد. از قضا در همان لحظه که گويا ايده اصلي نمايش در حال شکستخوردن است و فيگور داناي کل قرار است به آنچه که دوست دارد دست يابد، ناگهان کمال را ميبينيم که در جايگاه يک مأمور ساواک، داناي کل را بر صندلي تمشيت نشانده و دستور به تغييردادن روايت رمان ميدهد تا ايده اصلي اجرا نجات يابد و حتي داناي کل هم آنچه را که ميخواهد از دست بدهد.
اجراي «هر آنچه که دوست داري از دست خواهي داد» را ميتوان ذيل تئاتر پسامدرنيستي صورتبندي کرد که اقتدار راوي را بحراني کرده و تاريخ معاصر را بازيگوشانه روايت ميکند. طراحي نور و لباس و صحنه، خلاقانه و بازي سعيد زارعي و فاطيما بهارمست اميدبخش است. اما همچنان ميتوان نسبت به لحن سرخوشانه اجرا از اين بابت که آيا به سياستزدايي منجر خواهد شد، ترديد روا داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.