شایستهسالاری سد مهاجرتهای یکسویه
وحید شقاقیشهری-اقتصاددان
مهاجرت در کل دنیا امری قانونی است و نمیتوان به آن بهعنوان یک پدیده مذموم نگریست.
اما نکتهای که در بحث مهاجرت در ایران و این روزها که مدام خبر رفتن مردان و زنان ورزشکار و هنرمند و صاحبفکر شنیده میشود، باید مدنظر قرار گیرد، توجه به این نکته است که باید تلاش شود جلوی ازدسترفتن سرمایههای انسانی و فیزیکی گرفته شود و امکان حفظ سرمایهها وجود داشته باشد. فراموش نکنیم به ازای نیروهای انسانی که از ایران میروند، معادلی برای بازگشت آنها نداریم. این در حالی است که در کشورهای بزرگی مانند هند و چین، مهاجرت سالانه رخ میدهد و تعداد زیادی مهاجرت میکنند، اما بعد از سالها تحصیلات، زندگی، انباشت دانش و سرمایه به کشورشان برمیگردند. اینگونه است که انگار هیچ اتفاقی با این مهاجرتها نمیافتد و این شهروندان درعینحال در ارتباط با کشور خودشان هم هستند و شکل خوبی از مهاجرت در این کشورها جریان دارد و منابع انسانی و سرمایههای فیزیکی از بین نمیروند و همهچیز سر جای خودش هست. میتوان باور داشت هند و چین شیوههای خوبی برای مهاجرتهای بیضرر برای کشورشان را در پیش گرفتهاند و میتوانند نمونههای خوبی برای دیگر کشورها باشند.
اما در ایران، خروج سرمایه از کشور را نمیتوان فقط از منظر فیزیکی مورد بررسی قرار داد. فراموش نکنیم برای هر یک از منابع انسانی که مهاجرت میکنند، سالها هزینه شده است، اما یکباره از کشورمان خارج میشوند و عموما هم حالت یکطرفه و یکسویه دارد. امکان بازگشت مهاجران اندک است و به همین راحتی سرمایه مملکت را به دیگر کشورها خواهند برد. واقعیت این است درست زمانی که ماحصل زحمتها، حضور در دانشگاه و تحصیلات جوان قرار است به ثمر بنشیند، از ایران میرود. این در حالی است که میدانیم با مهاجرت از ایران در کنار سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی هم بیرون میرود. میدانیم برای ساخت و توسعه کشور، انباشت سرمایه انسانی بسیار مهم است، اما مهاجرت از آن مقولههایی است که وقتی یکطرفه و بیبازگشت باشد، شکل مطلوبی نخواهد داشت. در این حالت مهاجرت خروج سرمایه انسانی و مالی است و نامطلوب؛ بهناچار مذموم دیده میشود. معنای دقیق این رفتنها و برنگشتنها خروج سرمایه انسانی در عمل خواهد بود. خروج انبوه سرمایه انسانی به عدد ریالی هم که بررسی شود، بیشتر از خروج سرمایه فیزیکی خواهد بود، چون برای هر یک از این کارشناسان و متخصصان نزدیک به 20 تا 30
سال هزینه شده و اینگونه است که صرف این هزینههای هنگفت، خیلی بالاتر از سرمایههای فیزیکی است که از کشور خارج خواهد شد.
اما «چه باید کرد»هایی را که به نظر میرسد کمتر شنیده میشود میتوان در چند محور پیشنهادی خلاصه کرد. باید در داخل کشور، بومزیست دانشبنیان فراهم شود که بارقههای امید از جهت درآمدی، رفاهی، آموزش، بهداشت و ارزشهای سرمایه انسانی، محور قرار گیرد و از سوی دیگر شایستهسالاری از آن دست محورهایی است که میتواند جلوی مهاجرت بیرویه را بگیرد و فراهمکردن امور رفاهی و ترسیم سرمایه مشخص در دوریجستن از مهاجرت تأثیرگذار خواهد بود.
باید همیشه تصویر روشنی برای کنترل مهاجرت پیشرویمان باشد و با یک تصویر ناگوار و بدبینانه از آینده بر دامنه مهاجرت افزوده میشود. درواقع مهاجرت باید دوسویه باشد؛ اینکه عدهای از ایران بروند، اما امکان بازگشت و درعینحال ارتباط در طول دوره مهاجرت برایشان فراهم باشد که این رفتنها از مملکت به معنای خروج سرمایه تلقی نشود تا از سوی دیگر این رفتنها و ماندنها در کشورهای دیگر به معنای انباشت دانش و بازگشت آن برای پیشرفت ایران به شمار آید. اگر غیر از این باشد، حتما به ضرر کل کشور خواهد بود.
مهاجرت در کل دنیا امری قانونی است و نمیتوان به آن بهعنوان یک پدیده مذموم نگریست.
اما نکتهای که در بحث مهاجرت در ایران و این روزها که مدام خبر رفتن مردان و زنان ورزشکار و هنرمند و صاحبفکر شنیده میشود، باید مدنظر قرار گیرد، توجه به این نکته است که باید تلاش شود جلوی ازدسترفتن سرمایههای انسانی و فیزیکی گرفته شود و امکان حفظ سرمایهها وجود داشته باشد. فراموش نکنیم به ازای نیروهای انسانی که از ایران میروند، معادلی برای بازگشت آنها نداریم. این در حالی است که در کشورهای بزرگی مانند هند و چین، مهاجرت سالانه رخ میدهد و تعداد زیادی مهاجرت میکنند، اما بعد از سالها تحصیلات، زندگی، انباشت دانش و سرمایه به کشورشان برمیگردند. اینگونه است که انگار هیچ اتفاقی با این مهاجرتها نمیافتد و این شهروندان درعینحال در ارتباط با کشور خودشان هم هستند و شکل خوبی از مهاجرت در این کشورها جریان دارد و منابع انسانی و سرمایههای فیزیکی از بین نمیروند و همهچیز سر جای خودش هست. میتوان باور داشت هند و چین شیوههای خوبی برای مهاجرتهای بیضرر برای کشورشان را در پیش گرفتهاند و میتوانند نمونههای خوبی برای دیگر کشورها باشند.
اما در ایران، خروج سرمایه از کشور را نمیتوان فقط از منظر فیزیکی مورد بررسی قرار داد. فراموش نکنیم برای هر یک از منابع انسانی که مهاجرت میکنند، سالها هزینه شده است، اما یکباره از کشورمان خارج میشوند و عموما هم حالت یکطرفه و یکسویه دارد. امکان بازگشت مهاجران اندک است و به همین راحتی سرمایه مملکت را به دیگر کشورها خواهند برد. واقعیت این است درست زمانی که ماحصل زحمتها، حضور در دانشگاه و تحصیلات جوان قرار است به ثمر بنشیند، از ایران میرود. این در حالی است که میدانیم با مهاجرت از ایران در کنار سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی هم بیرون میرود. میدانیم برای ساخت و توسعه کشور، انباشت سرمایه انسانی بسیار مهم است، اما مهاجرت از آن مقولههایی است که وقتی یکطرفه و بیبازگشت باشد، شکل مطلوبی نخواهد داشت. در این حالت مهاجرت خروج سرمایه انسانی و مالی است و نامطلوب؛ بهناچار مذموم دیده میشود. معنای دقیق این رفتنها و برنگشتنها خروج سرمایه انسانی در عمل خواهد بود. خروج انبوه سرمایه انسانی به عدد ریالی هم که بررسی شود، بیشتر از خروج سرمایه فیزیکی خواهد بود، چون برای هر یک از این کارشناسان و متخصصان نزدیک به 20 تا 30
سال هزینه شده و اینگونه است که صرف این هزینههای هنگفت، خیلی بالاتر از سرمایههای فیزیکی است که از کشور خارج خواهد شد.
اما «چه باید کرد»هایی را که به نظر میرسد کمتر شنیده میشود میتوان در چند محور پیشنهادی خلاصه کرد. باید در داخل کشور، بومزیست دانشبنیان فراهم شود که بارقههای امید از جهت درآمدی، رفاهی، آموزش، بهداشت و ارزشهای سرمایه انسانی، محور قرار گیرد و از سوی دیگر شایستهسالاری از آن دست محورهایی است که میتواند جلوی مهاجرت بیرویه را بگیرد و فراهمکردن امور رفاهی و ترسیم سرمایه مشخص در دوریجستن از مهاجرت تأثیرگذار خواهد بود.
باید همیشه تصویر روشنی برای کنترل مهاجرت پیشرویمان باشد و با یک تصویر ناگوار و بدبینانه از آینده بر دامنه مهاجرت افزوده میشود. درواقع مهاجرت باید دوسویه باشد؛ اینکه عدهای از ایران بروند، اما امکان بازگشت و درعینحال ارتباط در طول دوره مهاجرت برایشان فراهم باشد که این رفتنها از مملکت به معنای خروج سرمایه تلقی نشود تا از سوی دیگر این رفتنها و ماندنها در کشورهای دیگر به معنای انباشت دانش و بازگشت آن برای پیشرفت ایران به شمار آید. اگر غیر از این باشد، حتما به ضرر کل کشور خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.