|

سیر دگردیسی اتحادیه به شورا

بیش از یک قرن از مرگ کارل مارکس می‌گذرد و پژوهشگران سراسر دنیا بیرون و داخل دانشگاه انبوهی از تحقیقات درباره آرا و آثار او انجام داده‌اند. بسیاری بر این باورند میراث نظری مارکس و انگلس اتحادیه‌های کارگری و جنبش کارگری است که عمدتا ناشناخته باقی مانده است. در کتاب «اتحادیه‌های کارگری» برای نخستین بار تقریبا تمام آنچه مارکس و انگلس درباره اعتصاب و اتحادیه کارگری نوشته‌اند، گرد آمده است. این کتاب با ترجمه محسن حکیمی و به همت نشر مرکز به فارسی ترجمه و منتشر شده است. کتاب حاضر نشان می‌دهد بنیان‌گذاران مارکسیسم در تکوین نظریه‌ای کامل و بی‌ابهام درباره جنبش اتحادیه‌ای ناکام نبوده‌اند. همچنین گزیده‌های این کتاب نقش تاریخی عظیم مارکس و انگلس را در کمک به شکل‌گیری جنبش مدرن کارگری نشان می‌دهد و حاوی توضیحاتی روشن و غالبا مبتنی بر مشاهدات عینی درباره بسیاری از اعتصاب‌ها و مبارزات کارگری قرن گذشته است. منبع نوشته‌هایی که در کتاب «اتحادیه‌های کارگری» گردآوری شده، فقط آثار اصلی مارکس و انگلس نیست، بلکه نامه‌نگاری‌ها، سخنرانی‌ها و مقاله‌های مندرج در نشریات، مصاحبه‌ها، دست‌نوشته‌های منتشرنشده و اسناد «انترناسیونال اول» از جمله صورت جلسات شورای عمومی و وقایع مربوط به جنبش کارگری اروپا و آمریکا را نیز شامل می‌شود؛ نوشته‌هایی که به بازه زمانی نیم قرن بین سال‌های ۱۸۴۴ تا ۱۸۹۴ مربوط است. حکیمی نیز در پی‌گفتاری که ضمیمه کتاب کرده است، تحولاتی که جنبش کارگری پس از مرگ انگلس و طی قرن بیستم پشت سر گذاشته و روند اتحادیه‌گرایی در جنبش کارگری را مرور می‌کند.
انقلاب صنعتی انگلستان در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم آغاز می‌شود. کارگران این کشور در پی انقلاب صنعتی حرکت‌هایی پراکنده و انفرادی علیه کارفرمایان آغاز می‌کنند. اما دیری نپایید تا شکل‌هایی ابتدایی مبارزه جای خود را به اتحاد و همبستگی کارگری داد. جمع‌هایی با عنوان کلوب یا انجمن به وجود آمد که عمدتا از استادکاران و کارگران فنی و ماهر حرفه‌های گوناگون بودند. گسترش این شکل‌های آغازین تشکل کارگری، به علت متحدکردن کارگران علیه کاهش دستمزد، منافع کارفرمایان را در معرض تهدید قرار داد و از این‌رو، در سال ۱۷۹۹ نمایندگان کارفرمایان در پارلمان انگلستان قانونی تصویب کردند که هرگونه اجتماع و تشکل کاری را ممنوع می‌کرد. جنگ انگلستان و متحدانش با فرانسه در اوایل قرن نوزدهم نیز که با شکست ناپلئون بناپارت در سال ۱۸۱۵ همراه بود، ممنوعیت فعالیت‌های کارگری را بیش‌ازپیش تشدید کرد. به روایت تاریخ، حادترین و خشن‌ترین شکل مبارزات کارگران انگلستان تا آن زمان در همین دوره ممنوعیت فعالیت‌های کارگری روی داد. در سال‌های ۱۸۱۱ تا ۱۸۱۷ شورشی کارگری در انگلستان شکل گرفت که به جنبش «ابزارشکنی» یا «لودیسم» مشهور بود. وجه مشخصه این شورش کارگری تخریب و نابودی ماشین‌آلات، عمدتا ماشین‌آلات ریسندگی و نساجی، در مواردی انفجار و آتش‌زدن کارگاه‌ها و کارخانه‌ها و حتی ترور سرمایه‌داران بود. وقتی مارکس و انگلس در آغاز دهه ۱۸۴۰ وارد عرصه سیاست شدند، اتحادیه‌های کارگری هنوز در آغاز راه بودند. تشکل‌های آغازین کارگری که جز در انگلستان، در همه جا غیرقانونی بود و حتی در انگلستان نیز با آنها بدرفتاری می‌شد، مجبور بودند در حالتی ناپایدار فعالیت کنند و اعضای آنها منافع مقطعی داشتند. با این‌حال در سال ۱۸۹۵، سال‌مرگ انگلس، اتحادیه‌های کارگری در اروپا و آمریکای شمالی به تشکل‌های صنعتی نیرومندی تبدیل شده و جامعه بورژوایی آنها را به عنوان نهادهای مشروع و قانونی پذیرفت.
در بسیاری از کشورها شکل‌گیری اتحادیه‌های کارگری همراه بود با ظهور احزاب سوسیالیستی توده‌ای که اغلب متحد اتحادیه‌ها بودند. دوران مدرن مناسبات طبقاتی آغاز شده بود. از آغاز دهه ۱۸۴۰ تا آغاز دهه ۱۸۹۰، طی نیم قرن با سه دوره بزرگ از جنب‌و‌جوش طبقه کارگر روبه‌روییم: جنبش‌های انقلابی دهه ۱۸۴۰، مبارزات اعتصابی و تلاش برای ایجاد همبستگی بین‌المللی در دهه ۱۸۶۰ و خیزش‌های کارگری توده‌ای در اواخر دهه ۱۸۸۰ که به نخستین پیروزی اتحادیه‌های صنعتی و کارزار هشت ساعت کار روزانه قانونی انجامید. چنان‌که انگلس گفته است، تاریخ اتحادیه‌های کارگری زنجیره‌ای طولانی از شکست‌ها بود که با چند پیروزی جداجدا از هم گسسته شده بود. اعتصاب و مبارزه صرفا اقتصادی اتحادیه‌های کارگری در چارچوب سرمایه‌داری در قرن بیستم به ناگزیر آن را به پدیده‌ای علیه اهداف خود تبدیل کرد. اتحادیه‌های کارگری در آغاز با هدف حذف رقابت و متحدکردن کارگران برای مقاومت در مقابل یورش سرمایه به وجود آمدند. از این‌رو، حکیمی در پی‌‌گفتار کتاب حاضر قصد دارد نشان دهد که با رشد کمی و کیفی طبقه کارگر، اتحادیه‌های کارگری به علت ضعف‌های ساختاری و تبعیت از سازوکارهای اداری، به جای اراده انسان‌های تشکل‌دهنده آنها، به قالب‌های تنگ و محدودی تبدیل شدند که با تکیه بر حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد نه تنها از مبارزه این طبقه با سرمایه‌داری جلوگیری می‌کردند، بلکه کارگران را به سوی بورژوازی و رفرمیسم سوق می‌دادند. سوسیالیست‌های نیمه دوم قرن نوزدهم راه برطرف‌کردن این نقیصه را در ایجاد «حزب سیاسی طبقه کارگر» دیدند. اما این تشکیلات بار دیگر کارگران را به سیاهی لشکر و سکوی پرش احزاب سیاسی چپ برای کسب قدرت سیاسی تبدیل کرد. از سوی دیگر با ایجاد حزب، سیر قهقرایی اتحادیه‌های کارگری و پیوستن آنها به بورژوازی نه تنها متوقف نشد، بلکه ادامه یافت و حتی تقویت شد. از این‌رو، معلوم شد که اتحادیه کارگری سازمان طبقه کارگر در دوره‌ای از مبارزه این طبقه با سرمایه‌داری است که بیش از یک قرن است به پایان رسیده. تجربه فروپاشی و شکست حزب‌سازی در شوروی و سایر کشورهای سوسیالیستی و تبدیل کامل احزاب اپوزیسیون چپ به فرقه‌های کاملا حاشیه‌ای و فاقد هر گونه تأثیر بر جنبش کارگری نشان می‌دهد عمر این شکل از سازمان‌یابی طبقه کارگر مدت‌هاست به سر آمده و ادامه حیات رو به احتضار آن اکنون بیش از هر چیز دیگر معلول عقب‌نشینی و انفعال سیاسی طبقه کارگر در مقابل سرمایه‌داری است: «پیشروی و تحقق اهداف مبارزه ضدسرمایه‌داری طبقه کارگر ایجاب می‌کند این طبقه قاطعانه دست رد بر سینه این پارادایم بزند و سنتزی سازمانی متناسب با اوضاع کنونی خود برپا دارد؛ سازمانی که کارگران را در مقیاسی سراسری فارغ از حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد و صرفا به عنوان فروشندگان نیروی کار متشکل کند، در چارچوب سرمایه‌داری برای مطالبات پایه‌ای کارگران مبارزه کند و در شرایط انقلابی به نهاد اداره‌کننده جامعه تبدیل شود. نزدیک‌ترین تجربه تاکنونی طبقه کارگر به این شکل از سازمان‌یابی طبقاتی- جنبشی شوراست که با قادرساختن کل طبقه کارگر به ایستادن روی پای خود می‌تواند زیر پای سرمایه را خالی کند».

بیش از یک قرن از مرگ کارل مارکس می‌گذرد و پژوهشگران سراسر دنیا بیرون و داخل دانشگاه انبوهی از تحقیقات درباره آرا و آثار او انجام داده‌اند. بسیاری بر این باورند میراث نظری مارکس و انگلس اتحادیه‌های کارگری و جنبش کارگری است که عمدتا ناشناخته باقی مانده است. در کتاب «اتحادیه‌های کارگری» برای نخستین بار تقریبا تمام آنچه مارکس و انگلس درباره اعتصاب و اتحادیه کارگری نوشته‌اند، گرد آمده است. این کتاب با ترجمه محسن حکیمی و به همت نشر مرکز به فارسی ترجمه و منتشر شده است. کتاب حاضر نشان می‌دهد بنیان‌گذاران مارکسیسم در تکوین نظریه‌ای کامل و بی‌ابهام درباره جنبش اتحادیه‌ای ناکام نبوده‌اند. همچنین گزیده‌های این کتاب نقش تاریخی عظیم مارکس و انگلس را در کمک به شکل‌گیری جنبش مدرن کارگری نشان می‌دهد و حاوی توضیحاتی روشن و غالبا مبتنی بر مشاهدات عینی درباره بسیاری از اعتصاب‌ها و مبارزات کارگری قرن گذشته است. منبع نوشته‌هایی که در کتاب «اتحادیه‌های کارگری» گردآوری شده، فقط آثار اصلی مارکس و انگلس نیست، بلکه نامه‌نگاری‌ها، سخنرانی‌ها و مقاله‌های مندرج در نشریات، مصاحبه‌ها، دست‌نوشته‌های منتشرنشده و اسناد «انترناسیونال اول» از جمله صورت جلسات شورای عمومی و وقایع مربوط به جنبش کارگری اروپا و آمریکا را نیز شامل می‌شود؛ نوشته‌هایی که به بازه زمانی نیم قرن بین سال‌های ۱۸۴۴ تا ۱۸۹۴ مربوط است. حکیمی نیز در پی‌گفتاری که ضمیمه کتاب کرده است، تحولاتی که جنبش کارگری پس از مرگ انگلس و طی قرن بیستم پشت سر گذاشته و روند اتحادیه‌گرایی در جنبش کارگری را مرور می‌کند.
انقلاب صنعتی انگلستان در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم آغاز می‌شود. کارگران این کشور در پی انقلاب صنعتی حرکت‌هایی پراکنده و انفرادی علیه کارفرمایان آغاز می‌کنند. اما دیری نپایید تا شکل‌هایی ابتدایی مبارزه جای خود را به اتحاد و همبستگی کارگری داد. جمع‌هایی با عنوان کلوب یا انجمن به وجود آمد که عمدتا از استادکاران و کارگران فنی و ماهر حرفه‌های گوناگون بودند. گسترش این شکل‌های آغازین تشکل کارگری، به علت متحدکردن کارگران علیه کاهش دستمزد، منافع کارفرمایان را در معرض تهدید قرار داد و از این‌رو، در سال ۱۷۹۹ نمایندگان کارفرمایان در پارلمان انگلستان قانونی تصویب کردند که هرگونه اجتماع و تشکل کاری را ممنوع می‌کرد. جنگ انگلستان و متحدانش با فرانسه در اوایل قرن نوزدهم نیز که با شکست ناپلئون بناپارت در سال ۱۸۱۵ همراه بود، ممنوعیت فعالیت‌های کارگری را بیش‌ازپیش تشدید کرد. به روایت تاریخ، حادترین و خشن‌ترین شکل مبارزات کارگران انگلستان تا آن زمان در همین دوره ممنوعیت فعالیت‌های کارگری روی داد. در سال‌های ۱۸۱۱ تا ۱۸۱۷ شورشی کارگری در انگلستان شکل گرفت که به جنبش «ابزارشکنی» یا «لودیسم» مشهور بود. وجه مشخصه این شورش کارگری تخریب و نابودی ماشین‌آلات، عمدتا ماشین‌آلات ریسندگی و نساجی، در مواردی انفجار و آتش‌زدن کارگاه‌ها و کارخانه‌ها و حتی ترور سرمایه‌داران بود. وقتی مارکس و انگلس در آغاز دهه ۱۸۴۰ وارد عرصه سیاست شدند، اتحادیه‌های کارگری هنوز در آغاز راه بودند. تشکل‌های آغازین کارگری که جز در انگلستان، در همه جا غیرقانونی بود و حتی در انگلستان نیز با آنها بدرفتاری می‌شد، مجبور بودند در حالتی ناپایدار فعالیت کنند و اعضای آنها منافع مقطعی داشتند. با این‌حال در سال ۱۸۹۵، سال‌مرگ انگلس، اتحادیه‌های کارگری در اروپا و آمریکای شمالی به تشکل‌های صنعتی نیرومندی تبدیل شده و جامعه بورژوایی آنها را به عنوان نهادهای مشروع و قانونی پذیرفت.
در بسیاری از کشورها شکل‌گیری اتحادیه‌های کارگری همراه بود با ظهور احزاب سوسیالیستی توده‌ای که اغلب متحد اتحادیه‌ها بودند. دوران مدرن مناسبات طبقاتی آغاز شده بود. از آغاز دهه ۱۸۴۰ تا آغاز دهه ۱۸۹۰، طی نیم قرن با سه دوره بزرگ از جنب‌و‌جوش طبقه کارگر روبه‌روییم: جنبش‌های انقلابی دهه ۱۸۴۰، مبارزات اعتصابی و تلاش برای ایجاد همبستگی بین‌المللی در دهه ۱۸۶۰ و خیزش‌های کارگری توده‌ای در اواخر دهه ۱۸۸۰ که به نخستین پیروزی اتحادیه‌های صنعتی و کارزار هشت ساعت کار روزانه قانونی انجامید. چنان‌که انگلس گفته است، تاریخ اتحادیه‌های کارگری زنجیره‌ای طولانی از شکست‌ها بود که با چند پیروزی جداجدا از هم گسسته شده بود. اعتصاب و مبارزه صرفا اقتصادی اتحادیه‌های کارگری در چارچوب سرمایه‌داری در قرن بیستم به ناگزیر آن را به پدیده‌ای علیه اهداف خود تبدیل کرد. اتحادیه‌های کارگری در آغاز با هدف حذف رقابت و متحدکردن کارگران برای مقاومت در مقابل یورش سرمایه به وجود آمدند. از این‌رو، حکیمی در پی‌‌گفتار کتاب حاضر قصد دارد نشان دهد که با رشد کمی و کیفی طبقه کارگر، اتحادیه‌های کارگری به علت ضعف‌های ساختاری و تبعیت از سازوکارهای اداری، به جای اراده انسان‌های تشکل‌دهنده آنها، به قالب‌های تنگ و محدودی تبدیل شدند که با تکیه بر حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد نه تنها از مبارزه این طبقه با سرمایه‌داری جلوگیری می‌کردند، بلکه کارگران را به سوی بورژوازی و رفرمیسم سوق می‌دادند. سوسیالیست‌های نیمه دوم قرن نوزدهم راه برطرف‌کردن این نقیصه را در ایجاد «حزب سیاسی طبقه کارگر» دیدند. اما این تشکیلات بار دیگر کارگران را به سیاهی لشکر و سکوی پرش احزاب سیاسی چپ برای کسب قدرت سیاسی تبدیل کرد. از سوی دیگر با ایجاد حزب، سیر قهقرایی اتحادیه‌های کارگری و پیوستن آنها به بورژوازی نه تنها متوقف نشد، بلکه ادامه یافت و حتی تقویت شد. از این‌رو، معلوم شد که اتحادیه کارگری سازمان طبقه کارگر در دوره‌ای از مبارزه این طبقه با سرمایه‌داری است که بیش از یک قرن است به پایان رسیده. تجربه فروپاشی و شکست حزب‌سازی در شوروی و سایر کشورهای سوسیالیستی و تبدیل کامل احزاب اپوزیسیون چپ به فرقه‌های کاملا حاشیه‌ای و فاقد هر گونه تأثیر بر جنبش کارگری نشان می‌دهد عمر این شکل از سازمان‌یابی طبقه کارگر مدت‌هاست به سر آمده و ادامه حیات رو به احتضار آن اکنون بیش از هر چیز دیگر معلول عقب‌نشینی و انفعال سیاسی طبقه کارگر در مقابل سرمایه‌داری است: «پیشروی و تحقق اهداف مبارزه ضدسرمایه‌داری طبقه کارگر ایجاب می‌کند این طبقه قاطعانه دست رد بر سینه این پارادایم بزند و سنتزی سازمانی متناسب با اوضاع کنونی خود برپا دارد؛ سازمانی که کارگران را در مقیاسی سراسری فارغ از حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد و صرفا به عنوان فروشندگان نیروی کار متشکل کند، در چارچوب سرمایه‌داری برای مطالبات پایه‌ای کارگران مبارزه کند و در شرایط انقلابی به نهاد اداره‌کننده جامعه تبدیل شود. نزدیک‌ترین تجربه تاکنونی طبقه کارگر به این شکل از سازمان‌یابی طبقاتی- جنبشی شوراست که با قادرساختن کل طبقه کارگر به ایستادن روی پای خود می‌تواند زیر پای سرمایه را خالی کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.