دو اثر کوتاه از آلن بدیو
اگرچه بدیو فیلسوف نامآشنایی در ایران است، زمان زیادی از آشنایی فارسیزبانان با آثار او نمیگذرد. در دهه گذشته برخی از آثار کوتاه بدیو به فارسی ترجمه شدهاند. در این میان ترجمه مغلوط هم کم نبوده. ازجمله ترجمههای قابل اعتماد میتوان به «اخلاق: رسالهای در ادراک مفهوم شر»، «بنیاد کلیگرایی: پل قدیس و منطق حقیقت»، «چه باید کرد» و مجموعهای از مقالات با عنوان «آلن بدیو: فلسفه، سیاست، هنر، عشق» اشاره کرد. وجه مشترک این آثار موضعگیری دقیق بدیو هم علیه وضع موجود سیاسی نولیبرال و هم علیه بدیلهای پستمدرن و نسبیگرایی است که در فضای فکری ایران نیز مطرح شده است. بااینحال، همچنان مترجمان فارسی سراغ آثار فلسفی و مهم او نرفتهاند، ازجمله «وجود و رخداد»، «منطقهای جهانها»، «نظریه سوژه» و «عدد و اعداد». بهتازگی نشر هزاره سوم دو کتاب کوتاه دیگر از آلن بدیو با ترجمه فتاح محمدی منتشر کرده است: «زخم ما چندان تازه نیست» و «دو گفتوگو». اولی متن سخنرانی آلن بدیو در سمیناری است که چند روز پس از کشتار سیزدهم نوامبر ۲۰۱۵ در تئاتر شهر اوبرویلیه در حومه پاریس برگزار شد و دومی گفتوگوی بدیو با پتر انگلمان، متفکر و زندانی سابق پلیس مخفی آلمان شرقی است.
سه خطر در برابر مردم
بدیو در کتاب «زخم ما چندان تازه نیست» سه خطری را برجسته ميكند كه مردم از طريق سلسله محض تروما و تأثر در معرضشان قرار گرفتهاند و بايد با آنها مقابله کنند. او نخستین خطر را اختياردادن به دولت براي دستزدن به اقدامات بيثمر و غيرقابل قبول میداند، اقداماتي كه در واقعيت فقط به نفع دولت تمام ميشوند: «دولت ناگهان ميداندار ميشود و در يك چشمبههمزدن نقش نمايندگي نمادين خود، بهعنوان تضمينكننده وحدت ملت را از نو كشف ميكند، يا فكر ميكند كه از نو كشف كرده است». از نظر بدیو، در شرایط استثنائی باید بتوان آنچه را روی داده، آنچه بر زبان آمده، آنچه اجتنابناپذیر یا ضروری است و نیز آنچه را بیفایده و غیرقابل قبول است، ارزیابی کرد. خطر دوم را حاصل سلطه احساسات و تقويت رانههاي هويتمدار میداند. بدیو بر این باور است که یکی از وظایف اساسی و همیشگی عدالت تا حد امکان گسترش فضای عواطف عمومی و مبارزه با محدودیتهای هویتی است. از نظر بدیو خطر سوم این است که درست همان کاری را انجام دهيم که خود قاتلان میطلبند. بدیو به دنبال چارهای برای این سه خطر است. او از یک اصل آغاز میکند: هیچیک از اعمال انسان غیرقابل فهم نیست.
برزبانآوردن جملاتي همچون «من نمیفهمم»، «هرگز نخواهم فهمید»، «نمیتوانم بفهمم» همیشه یک شکست است. نباید هیچ چیزی را در بخش غیرقابل تصور ثبت کرد. در نظر او گفتن اینکه چیزی قابل اندیشیدن نیست خود شکست اندیشه است و شکست اندیشه هميشه پیروزی رفتار غیرعقلانی و جنایتبار است.
کتاب حاضر در هفت فصل تنظیم شده که بخش نخست ساختار عینی جهان معاصر و چارچوب عام چیزی را توضیح میدهد که رخ داده است. هدف بدیو تبیین تغییرات در ساختار ذهنی جهان معاصر است که از سالهای دهه 1980 شکل گرفته: پیروزی سرمایهداری جهانیشده، تضعیف دولتها و اقدامات جدید امپراتوری. در بخش دوم آثار عمده این ساختار را بر مردم، با همه گوناگونی و درهمآمیختگی و سوبژكتيويتهشان، بررسی میکند. او معتقد است این جهان ذهنیتهایی غیرعادی ایجاد کرده که مشخصههای زمانه حاضر است.
در بخش سوم، سه ذهنیت نمونه متمایز را تفکیک میکند که آفریده خاص حالت معاصر جهاناند: سوبژكتيويته غربی، سوبژكتيويته ميل به غرب و سوبژكتيويته نهیلیستی. در بخش چهارم درباره آنچه چهرههای معاصر فاشیسم مینامد توضیح میدهد. در بخش پنجم، به رویداد پاریس در همه جنبههای تشکیلدهندهاش میپردازد: قاتلان چه کسانیاند؟ عاملان این قتل عام کیستند؟ و كاري را كه آنها كردند، چطور ميتوان توصيف كرد؟ در بخش ششم، به واكنش دولت و شكلگيري افکار عمومی حول دو كلمه «فرانسه» و «جنگ» میپردازد و بخش هفتم، به جمعبندی بحث و تلاش برای ساختن اندیشهای متفاوت اختصاص دارد.
زخم ما چندان تازه نیست / آلن بدیو / ترجمه: فتاح محمدی/ ناشر: هزاره سوم / چاپ اول: 1398 / قیمت: 12000 تومان
در حاشیه بحرانهای اخیر
آلن بدیو در گفتوگو با پتر انگلمان توضیح میدهد که چرا در برابر پسزمینه بحرانهای اجتماعی اخیر و به زعم او تجارب تاریخی تلخ همچنان به ایده کمونیسم وفادار است. بدیو در این کتاب توضیح میدهد که ایده کمونیسم در نظر او دقیقا نمونهای است از ایدهای که به کار قالبریزی حرکت واقعی میآید: «ایدهای است که به شما اجازه میدهد ارزش سیاسی یک وضعت انضمامی یا یک حرکت واقعی را بسنجید و ببینید که آیا جهتگیری عمومی آن با این ایده همسو است یا نه». بدیو از این دیدگاه، ایده کمونیسم را یک هنجار میداند و تأکید دارد نه دیالکتیکی است و نه تحلیلی. در نظر او، اگر کمونیسم را با فلسفه تاریخ در یک راستا قرار دهید، اگر بگویید کمونیسم همان هدف اجتنابناپذیر تاریخ از جوامع بدوی تا امروز است، اگر آن را یکی از مقولات فلسفه تاریخ بدانید، در آن صورت دیالکتیکی است که چنین نیست. از سوی دیگر، اگر بگویید کمونیسم عبارت است از پیامد ضروری و مثبتی که خود سرمایهداری به تدریج به بار آورده، آن وقت دارید کمونیسم را پیوند میزنید به عنصر تحلیلی، یعنی به بحرانهای سرمایهداری. او تأکید دارد لزومی ندارد بین دیالکتیکی و تحلیلی یکی را انتخاب کرد و این
مسئله را حسن آن میداند. بنابراین در نظر بدیو، این ایده یک ایده صوری با معنایی مضاعف است: هم شناسایی فرم کلی حرکت سیاسی جاری را ممکن میسازد و هم هنجارساز است: «این بدان معناست که به شما اجازه میدهد برخی وضعیتها را بهتر و باارزشتر از وضعیتهای دیگر، یا برخی گرایشهای درون وضعیتها را بهتر و باارزشتر از گرایشهای دیگر بدانید».
دو گفتوگو/ آلن بدیو / ترجمه: فتاح محمدی/ ناشر: هزاره سوم / چاپ اول: 1398 / قیمت: 14000 تومان
اگرچه بدیو فیلسوف نامآشنایی در ایران است، زمان زیادی از آشنایی فارسیزبانان با آثار او نمیگذرد. در دهه گذشته برخی از آثار کوتاه بدیو به فارسی ترجمه شدهاند. در این میان ترجمه مغلوط هم کم نبوده. ازجمله ترجمههای قابل اعتماد میتوان به «اخلاق: رسالهای در ادراک مفهوم شر»، «بنیاد کلیگرایی: پل قدیس و منطق حقیقت»، «چه باید کرد» و مجموعهای از مقالات با عنوان «آلن بدیو: فلسفه، سیاست، هنر، عشق» اشاره کرد. وجه مشترک این آثار موضعگیری دقیق بدیو هم علیه وضع موجود سیاسی نولیبرال و هم علیه بدیلهای پستمدرن و نسبیگرایی است که در فضای فکری ایران نیز مطرح شده است. بااینحال، همچنان مترجمان فارسی سراغ آثار فلسفی و مهم او نرفتهاند، ازجمله «وجود و رخداد»، «منطقهای جهانها»، «نظریه سوژه» و «عدد و اعداد». بهتازگی نشر هزاره سوم دو کتاب کوتاه دیگر از آلن بدیو با ترجمه فتاح محمدی منتشر کرده است: «زخم ما چندان تازه نیست» و «دو گفتوگو». اولی متن سخنرانی آلن بدیو در سمیناری است که چند روز پس از کشتار سیزدهم نوامبر ۲۰۱۵ در تئاتر شهر اوبرویلیه در حومه پاریس برگزار شد و دومی گفتوگوی بدیو با پتر انگلمان، متفکر و زندانی سابق پلیس مخفی آلمان شرقی است.
سه خطر در برابر مردم
بدیو در کتاب «زخم ما چندان تازه نیست» سه خطری را برجسته ميكند كه مردم از طريق سلسله محض تروما و تأثر در معرضشان قرار گرفتهاند و بايد با آنها مقابله کنند. او نخستین خطر را اختياردادن به دولت براي دستزدن به اقدامات بيثمر و غيرقابل قبول میداند، اقداماتي كه در واقعيت فقط به نفع دولت تمام ميشوند: «دولت ناگهان ميداندار ميشود و در يك چشمبههمزدن نقش نمايندگي نمادين خود، بهعنوان تضمينكننده وحدت ملت را از نو كشف ميكند، يا فكر ميكند كه از نو كشف كرده است». از نظر بدیو، در شرایط استثنائی باید بتوان آنچه را روی داده، آنچه بر زبان آمده، آنچه اجتنابناپذیر یا ضروری است و نیز آنچه را بیفایده و غیرقابل قبول است، ارزیابی کرد. خطر دوم را حاصل سلطه احساسات و تقويت رانههاي هويتمدار میداند. بدیو بر این باور است که یکی از وظایف اساسی و همیشگی عدالت تا حد امکان گسترش فضای عواطف عمومی و مبارزه با محدودیتهای هویتی است. از نظر بدیو خطر سوم این است که درست همان کاری را انجام دهيم که خود قاتلان میطلبند. بدیو به دنبال چارهای برای این سه خطر است. او از یک اصل آغاز میکند: هیچیک از اعمال انسان غیرقابل فهم نیست.
برزبانآوردن جملاتي همچون «من نمیفهمم»، «هرگز نخواهم فهمید»، «نمیتوانم بفهمم» همیشه یک شکست است. نباید هیچ چیزی را در بخش غیرقابل تصور ثبت کرد. در نظر او گفتن اینکه چیزی قابل اندیشیدن نیست خود شکست اندیشه است و شکست اندیشه هميشه پیروزی رفتار غیرعقلانی و جنایتبار است.
کتاب حاضر در هفت فصل تنظیم شده که بخش نخست ساختار عینی جهان معاصر و چارچوب عام چیزی را توضیح میدهد که رخ داده است. هدف بدیو تبیین تغییرات در ساختار ذهنی جهان معاصر است که از سالهای دهه 1980 شکل گرفته: پیروزی سرمایهداری جهانیشده، تضعیف دولتها و اقدامات جدید امپراتوری. در بخش دوم آثار عمده این ساختار را بر مردم، با همه گوناگونی و درهمآمیختگی و سوبژكتيويتهشان، بررسی میکند. او معتقد است این جهان ذهنیتهایی غیرعادی ایجاد کرده که مشخصههای زمانه حاضر است.
در بخش سوم، سه ذهنیت نمونه متمایز را تفکیک میکند که آفریده خاص حالت معاصر جهاناند: سوبژكتيويته غربی، سوبژكتيويته ميل به غرب و سوبژكتيويته نهیلیستی. در بخش چهارم درباره آنچه چهرههای معاصر فاشیسم مینامد توضیح میدهد. در بخش پنجم، به رویداد پاریس در همه جنبههای تشکیلدهندهاش میپردازد: قاتلان چه کسانیاند؟ عاملان این قتل عام کیستند؟ و كاري را كه آنها كردند، چطور ميتوان توصيف كرد؟ در بخش ششم، به واكنش دولت و شكلگيري افکار عمومی حول دو كلمه «فرانسه» و «جنگ» میپردازد و بخش هفتم، به جمعبندی بحث و تلاش برای ساختن اندیشهای متفاوت اختصاص دارد.
زخم ما چندان تازه نیست / آلن بدیو / ترجمه: فتاح محمدی/ ناشر: هزاره سوم / چاپ اول: 1398 / قیمت: 12000 تومان
در حاشیه بحرانهای اخیر
آلن بدیو در گفتوگو با پتر انگلمان توضیح میدهد که چرا در برابر پسزمینه بحرانهای اجتماعی اخیر و به زعم او تجارب تاریخی تلخ همچنان به ایده کمونیسم وفادار است. بدیو در این کتاب توضیح میدهد که ایده کمونیسم در نظر او دقیقا نمونهای است از ایدهای که به کار قالبریزی حرکت واقعی میآید: «ایدهای است که به شما اجازه میدهد ارزش سیاسی یک وضعت انضمامی یا یک حرکت واقعی را بسنجید و ببینید که آیا جهتگیری عمومی آن با این ایده همسو است یا نه». بدیو از این دیدگاه، ایده کمونیسم را یک هنجار میداند و تأکید دارد نه دیالکتیکی است و نه تحلیلی. در نظر او، اگر کمونیسم را با فلسفه تاریخ در یک راستا قرار دهید، اگر بگویید کمونیسم همان هدف اجتنابناپذیر تاریخ از جوامع بدوی تا امروز است، اگر آن را یکی از مقولات فلسفه تاریخ بدانید، در آن صورت دیالکتیکی است که چنین نیست. از سوی دیگر، اگر بگویید کمونیسم عبارت است از پیامد ضروری و مثبتی که خود سرمایهداری به تدریج به بار آورده، آن وقت دارید کمونیسم را پیوند میزنید به عنصر تحلیلی، یعنی به بحرانهای سرمایهداری. او تأکید دارد لزومی ندارد بین دیالکتیکی و تحلیلی یکی را انتخاب کرد و این
مسئله را حسن آن میداند. بنابراین در نظر بدیو، این ایده یک ایده صوری با معنایی مضاعف است: هم شناسایی فرم کلی حرکت سیاسی جاری را ممکن میسازد و هم هنجارساز است: «این بدان معناست که به شما اجازه میدهد برخی وضعیتها را بهتر و باارزشتر از وضعیتهای دیگر، یا برخی گرایشهای درون وضعیتها را بهتر و باارزشتر از گرایشهای دیگر بدانید».
دو گفتوگو/ آلن بدیو / ترجمه: فتاح محمدی/ ناشر: هزاره سوم / چاپ اول: 1398 / قیمت: 14000 تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.