طبس، شهری که بود
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم
طبس یكی از شهرهای حاشیه كویر است که اکنون در استان خراسان جنوبی قرار دارد. طبس 500 كیلومتر با مشهد فاصله دارد. تاریخ مکتوب و در دسترس طبس سابقه زلزله شدیدی را در آن نشان نمیدهد. طبس شهری خشتوگلی با قدمت بیش از سه هزار سال بود و در آن ابنیه خشتوگلی قدیمی وجود داشت که در یک زلزله شدید مانند زلزله بیستوپنجم شهریور 1357 ویران شدند. البته باید یادآوری شود که مطالعات دیرینهلرزهشناسی و باستانلرزهشناسی میتواند به کشف تاریخ زمینلرزههای شدید طبس کمک فراوانی کند. این کار هنوز و بعد از 41 سال از زمینلرزه 1357 طبس انجام نشده است. با توجه به خرابیهای صورتگرفته در ارگ طبس و بخشی از آثار تاریخی در قبل از زلزله ۱۳۵۷، احتمال وجود زلزلهای ضعیف در ۳۰۰ سال گذشته وجود دارد، اما تاکنون مستنداتی در این رابطه یافت نشده که علت نبود مستندات، آتشزدن کتابخانه عظیم این شهر توسط راهزن معروف دوره قاجار، نایبحسین کاشی بوده است. گسل مسبب زمینلرزه 1357 حدود ۸۰ کیلومتر طول داشت و کانون در ژرفای حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین قرار داشت. اثر سطحی گسل زمینلرزهای طبس از حدود پنجکیلومتری شرق طبس عبور میکرد. کانون زمینلرزه 1357 در نزدیکی روستای کریت در جنوب طبس واقع بود و خرابیها از شهر دیهوک در جنوبشرق تا روستای اصفهک و سپس خود شهر طبس گسترش مییافت. طبس یكی از زیباترین شهرهای ایران و منطقه آبادی در دل منطقه بیابان مرکزی ایران بود؛ با باغهای زیبا و مملو از درختان نخل و درختان پرتقال و نارنج با جویهایی پر از آب و باغها و كوچههای پرپیچوخم. تاریخ شهر طبس به هزاره اول قبل از میلاد مسیح برمیگردد و مستندات تاکنون در دسترس نشان میدهند که حداقل از دوره اسلامی تا سال 1357 شمسی زمینلرزه مهمی در طبس رخ نداده است. متأسفانه به علت نبود مدارك و اسناد كافی و معتبر و قطعی، اطلاعات زیادی مربوط به دوران قبل از اسلام آن وجود ندارد. در كتاب البلدان آمده است كه در دوران ساسانی دو دیه در اطراف طبس وجود داشته كه احتمالا دو دیه «خسروآباد» و «دیهشك» هستند كه در هفت تا 10 كیلومتری طبس قرار دارند. این دو آبادی در نزدیكی آتشكدههایی قرار داشته و نام قریه «آتشكانون» از این آثار استنباط میشود. از آثار مسكونی قبل از اسلام میتوان منطقه كوهستانی شرقی طبس در دره «سردر» كه دارای درختان جنگلی است و همچنین آثاری در دره «قریه آتشكانون» را نام برد. خوشبختانه به علت وجود اسناد و مدارك دوران اسلامی اطلاعات ارزشمند و ذیقیمتی در مورد طبس در اختیار داریم. طبس از شهرهایی بود که بافت قدیمی آن همچنان بدون دخلوتصرف تا 25 شهریور 57 باقی مانده بود. البته باقیماندن آثار تاریخی، بدون بازسازی و مقاومسازی، در همان شکل تاریخی و آسیبپذیر، موجب میشود که هرگاه زمینلرزه شدیدی در آن محدوده رخ دهد، عملا تمامی بناهای تاریخی از بین برود. این اتفاقی است که در طبس رخ داد. البته در این مورد ایرادی به برنامههای حفظ و عدم تغییر وضعیت میراث فرهنگی در دوران پهلوی، از سوی بعضی از کارشناسان در سالهای اولیه بعد از زلزله طبس وارد شد. بناهای دوران قاجار از آخرین بناهای زیبایی بودهاند که تا قبل از زمینلرزه طبس قابل بازدید بودند: مانند مسجد دومنار، مسجد جامع و ارک طبس. این بناهای چشمنواز را مقایسه کنید با طبس بازسازیشده و مدرنشده امروزی که شبیه بسیاری دیگر از شهرهای داخل فلات ایران و عملا حاوی هیچ نماد هویتی ویژهای نیست.
طبس یكی از شهرهای حاشیه كویر است که اکنون در استان خراسان جنوبی قرار دارد. طبس 500 كیلومتر با مشهد فاصله دارد. تاریخ مکتوب و در دسترس طبس سابقه زلزله شدیدی را در آن نشان نمیدهد. طبس شهری خشتوگلی با قدمت بیش از سه هزار سال بود و در آن ابنیه خشتوگلی قدیمی وجود داشت که در یک زلزله شدید مانند زلزله بیستوپنجم شهریور 1357 ویران شدند. البته باید یادآوری شود که مطالعات دیرینهلرزهشناسی و باستانلرزهشناسی میتواند به کشف تاریخ زمینلرزههای شدید طبس کمک فراوانی کند. این کار هنوز و بعد از 41 سال از زمینلرزه 1357 طبس انجام نشده است. با توجه به خرابیهای صورتگرفته در ارگ طبس و بخشی از آثار تاریخی در قبل از زلزله ۱۳۵۷، احتمال وجود زلزلهای ضعیف در ۳۰۰ سال گذشته وجود دارد، اما تاکنون مستنداتی در این رابطه یافت نشده که علت نبود مستندات، آتشزدن کتابخانه عظیم این شهر توسط راهزن معروف دوره قاجار، نایبحسین کاشی بوده است. گسل مسبب زمینلرزه 1357 حدود ۸۰ کیلومتر طول داشت و کانون در ژرفای حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین قرار داشت. اثر سطحی گسل زمینلرزهای طبس از حدود پنجکیلومتری شرق طبس عبور میکرد. کانون زمینلرزه 1357 در نزدیکی روستای کریت در جنوب طبس واقع بود و خرابیها از شهر دیهوک در جنوبشرق تا روستای اصفهک و سپس خود شهر طبس گسترش مییافت. طبس یكی از زیباترین شهرهای ایران و منطقه آبادی در دل منطقه بیابان مرکزی ایران بود؛ با باغهای زیبا و مملو از درختان نخل و درختان پرتقال و نارنج با جویهایی پر از آب و باغها و كوچههای پرپیچوخم. تاریخ شهر طبس به هزاره اول قبل از میلاد مسیح برمیگردد و مستندات تاکنون در دسترس نشان میدهند که حداقل از دوره اسلامی تا سال 1357 شمسی زمینلرزه مهمی در طبس رخ نداده است. متأسفانه به علت نبود مدارك و اسناد كافی و معتبر و قطعی، اطلاعات زیادی مربوط به دوران قبل از اسلام آن وجود ندارد. در كتاب البلدان آمده است كه در دوران ساسانی دو دیه در اطراف طبس وجود داشته كه احتمالا دو دیه «خسروآباد» و «دیهشك» هستند كه در هفت تا 10 كیلومتری طبس قرار دارند. این دو آبادی در نزدیكی آتشكدههایی قرار داشته و نام قریه «آتشكانون» از این آثار استنباط میشود. از آثار مسكونی قبل از اسلام میتوان منطقه كوهستانی شرقی طبس در دره «سردر» كه دارای درختان جنگلی است و همچنین آثاری در دره «قریه آتشكانون» را نام برد. خوشبختانه به علت وجود اسناد و مدارك دوران اسلامی اطلاعات ارزشمند و ذیقیمتی در مورد طبس در اختیار داریم. طبس از شهرهایی بود که بافت قدیمی آن همچنان بدون دخلوتصرف تا 25 شهریور 57 باقی مانده بود. البته باقیماندن آثار تاریخی، بدون بازسازی و مقاومسازی، در همان شکل تاریخی و آسیبپذیر، موجب میشود که هرگاه زمینلرزه شدیدی در آن محدوده رخ دهد، عملا تمامی بناهای تاریخی از بین برود. این اتفاقی است که در طبس رخ داد. البته در این مورد ایرادی به برنامههای حفظ و عدم تغییر وضعیت میراث فرهنگی در دوران پهلوی، از سوی بعضی از کارشناسان در سالهای اولیه بعد از زلزله طبس وارد شد. بناهای دوران قاجار از آخرین بناهای زیبایی بودهاند که تا قبل از زمینلرزه طبس قابل بازدید بودند: مانند مسجد دومنار، مسجد جامع و ارک طبس. این بناهای چشمنواز را مقایسه کنید با طبس بازسازیشده و مدرنشده امروزی که شبیه بسیاری دیگر از شهرهای داخل فلات ایران و عملا حاوی هیچ نماد هویتی ویژهای نیست.
